30. harf: Geñizcil ne sesi (ñ, ng, nð)

[Oktay D.]

Esenlikler...

Bilindiði üzere Türkçede geñizcil /n/ sesi vardýr. Bugün çoðu Türk dilinde hālā bulunur. Türkiye Türkçesiniñ kuzey aðýzlarý hariç nerdeyse tüm aðýzlarýnda vardýr. Öndamakla /n/ sesi verirken, art damakla hafif bir /ð/g/ sesi verilmesiyle çýkar.

Bugün Türkiye Türkçesiniñ yazý dilinde bulunmamasýnýñ nedeni, Dil Devriminde ve ondan önce harf inkýlābýnda (1928), Türkiye Türkçesiniñ ana aðzýnýñ Ýstanbul Aðzý seçilmesidir. Bu aðýzda geñizcil /n/ sesi yoktur. Bu yüzden yazý dilinde bir karþýlýk bulundurulmaz.

Osmanlýcada bu ses için bir harf kullanýlmýþtýr, adý nef ya da kef-i nūn (ne'niñ ke'si) idi. Arapçanýñ kef harfine üç nokta konularak yapýlýyordu: ڭ.

Bu konuda ayrýntýlý ansiklopedik bilgileriñ yazýlabilmesi için Vikipedide bir madde baþlattým. Umarým ilerde bunu geliþtirecek kiþiler çýkar:
http://tr.wikipedia.org/wiki/Genizcil_n_sesi
Tuðrul Çavdar, kiþisel sayfasýnda Þemseddin Sāmî'niñ Kāmus-i Türkî'sinden derlediði geñizcil /n/ içeren sözcükleri dizmiþ ve kullaným þekillerini tartýþmýþtýr.
http://ceng.ktu.edu.tr/~ulduz/nazal_n.htm
Ben de vikipediye, Nutuk'taki Mersin Aðzýndaki ve Eski Türkçedeki geñizcil /n/ sesli sözcükleri derleme niyetindeyim, umarým gerçekleþtirebilirim .

Benim ve birkaç kiþiniñ daha savý, bu harfiñ Türk Latin abecesine kazandýrýlmasýdýr. Okullarda bu harfi öðrenmedikçe bu sesi yitirme tehlikesine girmiþ oluyoruz. Bu konudaki fikir ve önerilerinizi, bu sesi benimseyip benimsemediðinizi son derece merak ediyorum. Bu konuda neler yapabileceðimizi tartýþmak istiyorum.

Þimdilik uðrola...

[Oktay D.]

Kullanýmý:

1. Ýyelik ve tamlama eki
Adlara gelen tamlamalarda kullanýlan -ýñ eki, bu sese iyedir. Örñekler:
"Seniñ adýñ ne?"

"Atatürk'üñ bir atý vardý
Etilerden beri yaþardý"

"1335 senesi mayýsýñ 19'uncu günü Samsun'a çýktým."

2. Buyrum kipi
Buyrum kipiniñ 2. çoðul kiþi eki bu sesi içerir:
"Kendiñiz için deðil, baðlý bulunduðuñuz ulus için elbirliði ile çalýþýñýz. Çalýþmalarýñ en yükseði budur."

3. Bazý sözcüklerde
tañrý, eñ ("en" büyük), deñiz, doñuz (domuz), deriñ, alañ, yañ, aydýñ, añmak, añlamak, añdaç, deñ (denk), deñlem (denklem), ...

4. Ýstisnā
Sadece saña ve baña derken istisnā gösterir, oysa sen ve ben geñizcil /n/ taþýmaz. Bunuñ nedeni öneden -e hal ekiniñ -ge biçiminde olmasýdýr: menke > benge > beñe > baña.

[bensay]

Gerçekte bu konu beni aþar. Dilbilimsel açýdan, dilimiz için ne ölçüde gereklidir ya da deðildir bilmem, bilemem. Genizcil n sesinin günümüz için artýk kaba düþtüðü savlanabilirse de, bu durum, bütünüyle bu sesten uzaklaþmýþ olmayla ilgili bir algýlamadýr. Onun için böyle bir savýn pek yanýnda olamam.

Öte yandan yeri gelmiþken açýk e, kapalý e konusu da bu baðlamda irdelenebilecek bir konudur, esenlikler.

[Oktay D.]

Ben sýrf düðmelikte (yazacakta) kullanabilmek için kendime yeñi düzen yaptým. Ben Pardus (Türk yapýmý GNU/Linuks iþletim dizgesi) kullanýyorum, burada bunu yapmak oldukça kolay. Linuks'u olanlara hazýrlamýþ olduðum F ve Q düzenlerini verebilirim. Ben ayrýca Ūū, Îî, Ēē, Āā, Űű, Īī, Ōō, Ėė, Őő, Ńń, Əə, Ää, Ññ harflerini de rahatlýkla yazabiliyorum. Windows için de böyle bir düzen yapmanýñ yollarýný arayayým.

Açýk ė ünlüsünü bilemiyorum, çok yaygýn deðil çünkü Oðuzcada çoðu ė, ya e ya da i oldu. Bu konuda da iyi bir derleme yapýlmasý gerekli. Geñizcil /n/ sesiniñ derlemesi hazýr durumda.

[Oktay D.]

Sadece uzatma imi ā/ē olabilir. Bugün þapkalý a ise Arapça ve Farsça sözcükler için inceltme ya da uzatma añlamýnda kullanýlýyor. Yani þapkalý a iþlevini sürdürürken sadece uzatmaya yarayan ā/ā Türkçe kökenli sözcükler için kullanýlabilir.

[bensay]

Konuyla doðrudan ilintili olmamakla birlikte burada yer alan iki sözcük arasýndaki koþutluk ilgimi çekti. Bunlar ET "öng" sözcüðü ile Sartça "renk" sözcükleri. Renk'ten "r" imcesini düþürdüðümüzde "enk" ya da öng'e "r" imcesi eklediðimizde "röng" oluyor. Dolayýsýyla durum bir bakýma "renk/röng" ya da "enk/öng" biçiminde. Anlamlar ise özdeþ, bir kökteþlik mi var?

[Gökbey]

Ben sýrf düðmelikte (yazacakta) kullanabilmek için kendime yeñi düzen yaptým. Ben Pardus (Türk yapýmý GNU/Linuks iþletim dizgesi) kullanýyorum, burada bunu yapmak oldukça kolay. Linuks'u olanlara hazýrlamýþ olduðum F ve Q düzenlerini verebilirim. Ben ayrýca Ūū, Îî, Ēē, Āā, Űű, Īī, Ōō, Ėė, Őő, Ńń, Əə, Ää, Ññ harflerini de rahatlýkla yazabiliyorum. Windows için de böyle bir düzen yapmanýñ yollarýný arayayým.

Pardusu güncelleyince senden aldýðým dosyada uçuvermiþ.
Q yazacak üzerine ters e ilen genizcil n tamgalarýnýn kullanýmý için yeni bir tike paylaþabilir misin ? Buradan paylaþýrsak kalýcý olur ayný oðurda...
Nasýl yapýldýðýný da kýsaca yazarsan öðrenmiþ oluruz.

Kolay gelsin...

[Oktay D.]

Ayrýntýlý bir baþlýk açtým: http://turkcesivarken.com/yazismalik/index.php?topic=842.msg2496#msg2496

[Türkçenin Koruyucusu]

Benim bu “ñ” yeriŋe baþka bir önerim var: “ŋ”

Bu da ayný sesi vermektedir (ng: n basýk, g arkadan hafifçe)
Bunu Ýngilizce çekimlerde görmüþtüm, oradan iliþki kurdum:
watching (voçý:ŋ), swimming (s'vimiŋ) gibi örnekler dolu benim eski betiklerimde. Bu da bir öneri olarak sunulabilir diye düþünüyorum.

[Oktay D.]

O harf, o sesiñ USBA'daki[1] karþýlýðýdýr, hani sözcükleriñ okunuþunu göstermek için kullanýlan abecedeki karþýlýðý. Ancak her ýra kodlamasýnda olmadýðý için bilgisayarda kullanýlmasý zor olur (olur ama Azərilēriñ ə için çektiði sorunlarý çekeriz). Windowsta ñ çýkarmak için yapmañýz gereken þey, alt+ü ardýndan n düðmelerine basmak. Ñ için eñ azýndan þimdilik bir yol var. Ancak kuyruklu n için Windows'ta bir yol yok, yeñi klavye düzeni yapmak zorundasýñýz.

Dipçe.
[1] USBA: Uluslararasý Ses Bilim Abecesi.
Ýngilizcesi IPA: International Phonetic Alphabet

[Türkçenin Koruyucusu]

O harf, o sesiñ USBA'daki[1] karþýlýðýdýr, hani sözcükleriñ okunuþunu göstermek için kullanýlan abecedeki karþýlýðý. Ancak her ýra kodlamasýnda olmadýðý için bilgisayarda kullanýlmasý zor olur (olur ama Azərilēriñ ə için çektiði sorunlarý çekeriz). Windowsta ñ çýkarmak için yapmañýz gereken þey, alt gr+ü ardýndan n düðmelerine basmak. Ñ için eñ azýndan þimdilik bir yol var. Ancak kuyruklu n için Windows'ta bir yol yok, yeñi klavye düzeni yapmak zorundasýñýz.

Dipçe.
[1] USBA: Uluslararasý Ses Bilim Abecesi.
Ýngilizcesi IPA: International Phonetic Alphabet

Kýsayol düðmesi olarak gerçekten zorlayýcý bir karakter bence de. Bunu, Türkçenin yazýldýðý gibi okunma, okunduðu gibi  yazýlma özelliðinden dolayý önermiþtim.
Feklavyeler (TRF)  için de Alt Gr+W ardýndan da n ya da N 'ye basarak yapýlabilir.

[Gökhan81]

Biliyorum konu eski ama görüsümü aciklamak zorundayim. Ben ' ñ ' sesinin kullanilmasi, abecemizde olmasi görüsündeyim. Ama bu tümüyle Türkcenin sesini degistirecektir. Her dilin kendine özgü bir sesi vardir diye düsünürüm ki bence Türkce kulaga en güzel gelen sestir. En güzel ses Türkce'ninkidir.. Evet Istanbul agzi benimsenmis devrimiyle dilin, ñ sesi abecede yer bulmamis Istanbul agzinin secilmesiyle. Ben Kuzeyliyim, Türkiye'nin her bölgesinden de cok yakin arkadaslarim var. En basitinden ben bile bir genelleme yaptigimda ñ sesinin kullanimi ne yazikki cok cok cok bölgesel, yöresel düzeye inmistir. Abecede olsa bile bu ses ki bana bundan sonra kimse seniñ dedirtemez. Evet ñ sesi abecemizde olmalidir ama kullanimi zorunlu olmamalidir. Esenlikler dostlar.

[Cəfər]

Ben de "ñ" sesiniñ Türkiyey'ye özgü olduðunu düþünürdüm. Ama Azeri Türkçesiñde de olduðunu öðrendim ki bizde de buñu karþýlayan tamga yok.

"Ñ" sesiñi bir anda dilimize almamýz olanaksýz olsa da, eñ azýñdan yazýlarýmýzda belirtmeliyiz. Uzun süredir "ñ" tamgasýñý yazýlarýmda kullanýyorum, farkýnda bile olmadan kimi konuþmalarýmda da "ñ" sesi çýkarttýðýmýñ ayrýmýna vardým. Bu yeñi türetilen sözcükler içinde böyle; ilk önceleri yazýlarda kullanýlýr, soñra bi bakarsýn konuþma diliñe almýþsýn.

Önen bu yerlikteki amacýmýz; bozduðumuz dili düzeltmek.

[Gökhan81]

Bu konuda dile bozuldu damgasini vurmak dogru degil. Olur, kesinlikle ñ olmali abecede ama kullanimi özgür birakilmali, cünkü Türkiye Türkcesi özgün kalmali, degisimleri yok saymak, yanlis diye adlandirmak ne kadar dogru yorum sizden. Sonuc olarak, benim görüsümdür ki ' ñ ' abecemizde olmali ancak kullanimi zorunlu olmamalidir. Unutmayalim ki cesitlilik hep düzensizlik degildir. Aksine zenginligidir dilimizin. Saygilar.

[Oktay D.]

Diliñ kendi doðal deðiþimleri vardýr, bir de yapay deðiþimleri vardýr. Okullarda hiç geñizcil /n/ sesinden söz edilmezse insanlar sadece köylerine gittiklerinde çýkartýrlar o sesi. Ancak Kuzey aðýzlarýnda olmadýðýndan olsa gerek, siz bu sesi pek duymuyor olabilirsiñiz. Oysa ben bir Ankaralý ve þu anda Mersinde olarak çok duyuyorum. Zaten aðýzlarýñ %80'e yakýnýnda geñizcil /n/ sesi olduðu biliniyor.

Osmanlýcada geñizcil /n/ sesi bulunuyordu, okullarda öðretiliyor ve herkes tarafýndan biliniyordu. Bugün bilinmediði için, kiþiler kullandýklarýnýñ ayýrdýnda olmadýklarý için bir engel bulunuyor. Ayrýca kiþilerden sesiñ çýkarýlmasý beklenmemeli. Ancak yazýda gösterilmesi ve böylece çýkarabilenleriñ çýkarmasý önemli. Bir Ýstanbullu "deñiz" yazýp /deniz/ okurken bir Ankaralý /denġiz/ okuyabilir.

Bu arada ayýrt ettim ki, bazýlarýmýz geñizcil /n/ sesini pek doðru kullanmýyor. Olaðan /n/ seslerini de geñizcil yapýyor sýklýkla. Nasýl ki /ç/ ile /c/ seslerini birbirine karþýtýrmýyor ve hañý sözcükte hañýsýnýñ kullanýldýðýný biliyorsak, ayný biçimde hañý sözcükte /ñ/ ya da /n/ var onu da biliyor duruma gelmeliyiz.