1. bét (Toplam 1 bét)

Çatı Eklerinde Birikişme

İletiGönderilme zamanı: 15 Kas 2014, 01:59
gönderen bensay
Çatı ekleri birikişmesinden ereğim özellikle edilgen, işteş ve dönüşlü çatı eklerinden birden çoğunun bir sözcükte bir arada bulunabilmesi durumudur. Şöyle bir tümce ilk duyulduğunda çok doğru, çok esemeli gelmektedir kişiye: İşteşlik, dönüşlülük, edilgenlik ve etkenlik birbirinin yerine geçer, birlikte kullanılamaz. Niyecesi Çünkü bunların tümü işi yapan ve işten etkilenen kişileri belirtir.

Evet etkenlik ile edilgenlik bir arada kullanılamaz, eşdeyişle bir sözcük berileyin hem <(bensay) edilgen, öteleyin hem <(bensay) etken olamaz, ya edilgendir ya da etken. Ancak öbür çatı ekleri söz konusu olduğunda durum değişebilmektedir.

Edilgen çatı ile dönüşlü çatının bir arada olduğu Tietze'de geçen bir eylemlik var: "devrilinmek". Yapıyı Tietze şöyle açıklar: "Reflexium manasında kullanılan -il- ekinin passivum manasında kullanılan -(i)n- ekiyle birleşmesinden, edilgen-dönüşken bir anlam veren -(i)lin- genişlemesi ortaya çıkar..." Dolayısıyla birikişmenin yönünü edilgen+dönüşlü değil dönüşlü+edilgen olarak belirtmemiz gerekiyor.

Yine "ayrılışmak" eylemliğinde bu kez işteş çatı ile bir arada bulunma durumuyla karşılaşıyoruz.

ayrılışmak
(nsz) Birbirinden ayrılmak: “Bunca zamanlar bilişip / Ahir dönüp ayrılışıp” -Yunus Emre.

Güncel Türkçe Sözlük


Yukarıdaki iki örnekteki yapıyı özetlersek sonuç "dönüşlü+edilgen, dönüşlü+işteş" olacaktır.

Dönüşlü yapıda "bakınmak" eylemliğimiz var, bunun edilgen çatı eki almış biçimi bakınılmak olacaktır ki böyle bir sözcük de var:

bakınılmak
Bakılmak.

Tarama Sözlüğü 1963


Burada da yapı "devrilinmek" örneğindeki gibi "dönüşlü+edilgen" biçiminde. "Dönüşlü+işteş" yapıda "bakınışmak" yoksa da olabilir "ayrılışmak" örneğinde olduğu gibi. Peki eylemlik dönüşlü değil işteş yapıda bir eylemlik olsa "bakışmak" gibi, edilgen çatı ekini alabilir sanırım, "bakışılmak" pek yadırganç acayip/tuhaf gelmedi bana. Ancak dönüşlü çatı ekini alamaz gibi: bakışınmak.

Buyur, söz sende Oktay.

[Deleted]

İletiGönderilme zamanı: 18 Kas 2014, 00:17
gönderen bensay
İletiThis post was deleted by bensay on 18 Kas 2014, 00:23.

Re: Çatı Eklerinde Birikişme

İletiGönderilme zamanı: 18 Kas 2014, 12:47
gönderen bensay
Türkçede "edilgen, dönüşlü ve/veya işteş çatıdaki eylemlerin tümü geçişsiz eylemdir" biçiminde bir veri var mıdır elimizde? Bir başka deyişle bu çatı eklerinin eylemler üzerinde "geçişsizleştirici" bir işlevi var mıdır?

Re: Çatı Eklerinde Birikişme

İletiGönderilme zamanı: 18 Kas 2014, 13:13
gönderen Oktay D.
Edilgen ve dönüşlü çatı ekleri geçişsizleştirir zaten çünkü nesneyi özne yapar. İşteş çatıda da karşılıklı bir durum söz konusu olduğu için ortada nesne kalmıyor ve geçişsiz oluvériyor. Kısaca, gerçekten de doğal olarak bu üç çatı, geçişsizleştirici bir özelliğe sahip sanırım. Doğrusun yérliktaş.

Geçişlileştirici özelliğe sahip olanlar da: ettirgen/oldurgan (-r-, -t-, -tir-) ve etken çatı (-gA-) ekleri olur bu durumda.

Re: Çatı Eklerinde Birikişme

İletiGönderilme zamanı: 18 Kas 2014, 13:17
gönderen Oktay D.
İlk iletide yazdıklarıña gelirsek, baña da oysa yadırgayıcı bir durum görünüyor: bakışılmak baña añlamlı gelmedi.

Ben bakıştım (nesne yok zaten) → kim bakışıldı? (cevab veremedi)

Re: Çatı Eklerinde Birikişme

İletiGönderilme zamanı: 18 Kas 2014, 14:57
gönderen bensay
Hani iki eski sevgilinin tasarlanmamış bir biçimde bir yerde karşı karşıya gelmeleri sonucu birbirlerine karşılıklı bakış atmaları, bakışmaları durumunu anlatmak üzere "önce kısa bir süre bakışıldı, sonra..." bana olabilir, olağan geliyor yerliktaş, olmamış mı?

Re: Çatı Eklerinde Birikişme

İletiGönderilme zamanı: 18 Kas 2014, 16:09
gönderen Oktay D.
Hmm olmuş. Öyle bir durumu gözden kaçırmışım. Bu örnekten soñra başka söz gérek yok, bayağı bayağı oluyormuş :)

Re: Çatı Eklerinde Birikişme

İletiGönderilme zamanı: 19 Kas 2014, 15:12
gönderen bensay
Şimdi, "dönüşlü+edilgen, dönüşlü+işteş, işteş+edilgen" yapılar örnekleriyle ortaya konmuş oldu. Dizilge sıra de "işteş+dönüşlü" yapı var, "dönüşlü+işteş" yapının ters bakışığı. Bunu bakışmak sözcüğü üzerinde düşündüğümde ilk iletide de belirttiğim gibi "bakışınmak" diye bir eylemlik, esemeye ters düşüyor gibi, umut verici değil. Ancak, yapısında dönüşlülük içeren -IntI ekini uladığımızda "bakışıntı" sözcüğünü elde ederiz ki bu bana yadırganç gelmedi. Böyle bir sözcüğün ağızlarda "bakşıntı" biçimi alması olağan gibi geliyor, dahası "bakşıntı" biçim yapısında ağızlarda çok sözcükle karşılaştım gibi de geliyor, ancak şu kıpı an örneklendiremiyorum. Sormak istediğim şu: Bakışınmak ussal gelmiyorsa bakışıntının da ussal gelmemesi, değilseye veya tersi gerekmez mi?

Re: Çatı Eklerinde Birikişme

İletiGönderilme zamanı: 19 Kas 2014, 17:29
gönderen Oktay D.
Baña bakışıntı ile bakışınmak eş düzeyde yadırgayıcı geliyor. Ancak başka sözcüklere bakasım geldi: çekişmek > çekişinmek > çekişinti sözcüğü baña olağan geldi. Size nice geldi? Belki de bakmak éylemi o kadar çatıyı kaldıramadığı için öyle oldu? :)

Re: Çatı Eklerinde Birikişme

İletiGönderilme zamanı: 19 Kas 2014, 21:10
gönderen bensay
Kısa süreli bakışmanın adı "bakışıntı" olabilir, ben yadırgamıyorum. Ancak, verdiğin "çekişinti" örneğinin yanı beri "koşuşuntu, gülüşüntü, çalışıntı" gibi örnekler de bence gıdım hiç yadırgatıcı değil. Ancak, bu sözcükler sözlüklerde olmadığı için olgusal doğrulamayı yapamıyoruz.