Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

öñdi ‹ öñdü "kültür"?

Sözcükleriñ añlamları, kullanımları ile ilgili tartışmaları içerir.

öñdi ‹ öñdü "kültür"?

İletigönderen ulduzéver » 09 Ağu 2018, 12:21

Yazışmalıkta aradığımda "kültür" sözcüğü için bir başlık bulamadığımdan bu başlığı açtım.

Fransızca culture "1. toprağı ekip biçme, tarım, 2. terbiye, eğitim" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Latince aynı anlama gelen cultura sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Latince colere, cult-"ekip biçmek, toprak işlemek" fiilinden +tura sonekiyle türetilmiştir. (Nişanyan)

Gâlibâ bu sözcüğüñ Türkçede karşılığı olmadığı düşünülür ancak Türkçe karşılığınıñ eñ azı 1000 yıl öteği olduğunu öñe sürebilecek bir durumdayız .
O ise Kutadgu Bilig'de géçen, çévirilerde âdâp ve rüsûm, teâmül, kânûn diye añlamlandırılmış öñdi sözcüğüdür.


ilgili başlıkta sözü géçtiği gibi bu sözcüğüñ öñ- " [bitki] bitmek/çıkmak, yétişmek, kurulmak" eyleminden yapıldığını düşünmekle birlikte KB çévirilerinde bu sözcüğüñ iyice gözrenilmediğini sanmaktayım. bu iddiâda bulunmama kanıt şudur:

Farsça ferheng "kültür" sözcüğü Orta Farsça fereheng < fere "üst, yukarı" + heng "çekmek işi, sürmek işi" diye kökenlenmiş, "üste çekilme" démektir. aynı kökten ferhîxten eylemi kökçe "üste çekilmek" añlamında olmakla birlikte "ferhenglenmek, kültürlenmek, kültüre iye olmak" añlamında kullanılmakta. bizim öñdi sözcüğümüzde de aynı añlama yakın bir añlam vâr ya'ni "çıkmak, bitmek". démeli her iki sözcükte de yükseliş ve teâli añlamı vârdır. Farslar ile Türkleriñ kültüre bakışları böyleymiş bence. oysa Avrupanıñ kültür sözcüğü ekip biçmek añlamından kaymış bir sözcüktür.
Ne yazıkkim Türkçede de kimileri aynı saçma añlama öykünerek ekin, ekinç gibi sözcükleri kültür añlamında kullanıyorlar.

Bir ilgi çekici nokta da öñ- eyleminiñ tekçe Farsça ferhîxten ile değil ekip-biçmek ile de ilgili añlamlar içermesidir ancak bence yétişmek, yukarı çıkmak veyâ hattâ kurulmak añlamından yola çıkılarak öñdi sözcüğü yapılmıştır.

öñdü
kültür


öñmek,öñdülenmek
kültürlenmek,kültürlüleşmek(ferhîxten)


öñgün,öñdülü
kültürlü
  • 5

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 606
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 511

Ynt: öñdi ‹ öñdü "kültür"?

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 09 Ağu 2018, 14:00

Gelenek ve görenek sözcüklerinden esinlenerek türetilen (TDH'nin türettiği) "bilenek" sözcüğünü kullanıyorum uzun süredir. Çeviri yazılarımda bile bu sözcüğü severek kullandım. Kültürlü yerine bilenekli, kültürlüleşmek yerine de "bileneklenmek" diyordum. Bence bilenek sözcüğü öndü sözcüğünden daha güzel. Türetim olmasından dolayı ne yazık ki kullanmaktan çekinenler var ama...
  • 0

Türk demek Türkçe demektir!
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 401
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: Yedi Tepe
Değerleme: 305


Dön Añlam Tartışmaları

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 1 konuk

cron
Reputation System ©'