Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

"-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

Ekleriñ kökeni üzerine çalışmaları içerir.

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen birtancazin » 05 Ağu 2017, 00:30

Kum, çam gibi örneklere göre yep olmayabilir.. Somut bulgum yok..
  • 0

birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 260

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen bensay » 05 Ağu 2017, 20:41

deyiş, deyim, işleyiş, söyleyiş, deneyim ib. sözcüklerdeki "y" kaynaştırma imcesi olamaz mı, bana hep öyle gelmiştir. eylem kökü ünlü ile bitiyorsa ünlü ile başlayan bir ek söz konusu ise en azından türkiye türkçesinde iki ünlü yan yana olamayacağından araya ya kaynaştırma imcesi almalı ya da ekin ünlüsünün düşmeli niteliği varsa düşmesi gerekir... sonuçta "y" yi bu durumda ekin doğrudan bir öğesi olarak görmemek gerekir diye düşünüyorum
  • 0

http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2490
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 891

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen Oğuzosis » 05 Ağu 2017, 20:46

İşte, Sevgili bensay. Demek istiyorum ki tarih boyunca da mantıklı olacak şekil "-yXm" bize. Ancak "-m"li şekiller de var. Benim sorduğum da hangisinin doğru olduğu. Buna göre de iki taraftan biri yanlış.

"-yXş" da öyle, dediğiniz gibi. Sadece o "y" kaynaştırma ünsüzü var mı yok mu diye soruyorum.
  • 0

Oğuzosis
Oğuzhan Yavru
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 253
Katılım: 24 Mar 2017, 19:22
Değerleme: 199

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen Oktay D. » 05 Ağu 2017, 21:05

Kaynaştırma ünsüzü diye bir şey yok aslında, ayrıca okullarda öğretilen kaynaştırma ünsüzü de yalnızca adlarda vs ortaya çıkıyor.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7483
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3473

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen ulduzéver » 05 Ağu 2017, 23:05

Oktay D. yazdı:Şimdi -yXm ekiniñ -m ekiniñ bir seslemi olduğu kanısı var ancak bu doğru olmayabilir.

Eski Türkçede -d- diye bir çatı eki vardır, örneğin
ko- "bırakmak" > kod- "koymak, bırakmak"
to- "dolmak" > tod- "doymak"
kut > kuta- "kutlu olmak" > kutad- "kutsamak, kutlu olmak" > kutadgu

Türkiye Türkçesine söz içi /d/ sesleri hep /y/ olmuş olduğundan bu ek de -y- olmuştur (yukarıdaki örneklerde de görünüyor). Bu yüzden aslında ardalanda
*téñe- > *téñed- >> déñeyim
gibi bir durum olmuş olabilir.


Sanırım -d- eki iki veya kaç seslemli eylemlerde y olmuyor. éşid- › éşit-/işit- gibi.
  • 0

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 432
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 280

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen birtancazin » 05 Ağu 2017, 23:36

Birçok bayrı örnek taranarak incelendiğinde ben _m, (i) m, biçimlerinin ayrı ayrı olduğunu görüyorum

Kum, çam, som, dam!, tüm, yem, em, am, im, kim, kam, çim, görkem gibi eskil örnekler.

Bu anlamda önem, önlem, düzlem, ünlem, toplam, yüklem, denklem, boylam, enlem, anlam, işlem gibi.

Alkım, salkım görümlük, ölümlü, tutam, dönem gibi kün ağızlarında bulunan, yapıtlarda da bulunan örneklere baktığımızda ünsüzden sonra araya bir ünlü geldiği anlaşılıyor.

Bir eski örneklerdeki kullanışlara bakılınca kişilere yönelik ya da cansız varlıklara yönelik tanımlamalar için kullanıldığını, özetle varlık belirttiğini anlıyorum.

Kim, kam, bitirim, kötürüm, begüm, hanım / çim, çam, kum, yem, dam gibi.

Bununla birlikte görümlük, görmelik ya da ölümlü biçimiyle örtüşen bir durumun yalnızca m ile karşılandığı görülüyor.
Tüm, som, im, em / bitim, yarım, bölüm, kesim, dönüm gibi.

Ölüm gibi deneyim sözünü oluşturan işleviyle ise_y ise sonradan gelişmiş olmalı ancak bunun bir karşılığı var ve işleyimi güzel, işlemesi güzel, işleyişi güzel sözcüklerinden işleyimi gibi bir kullanış bulunmamakta, sanırım (i) ş ekine benzeşme gibi bir karışıklık söz konusu, nitekim_ş/_ştır ile_(ş) ekleri ilkel işlevselliği bakımından kökteş ancak eskiden beri bugüne benzer bir kullanışı vardır.

Özetle addan eylem yapan ek olan a/e ile bitişik_m biçimiyle özge anlam için başlıca ek sayılabilir durumda bir_em/am ve ünlüden sonra ise doğrudan_m kurgulanır.
Önem (ön_e_m), görkem (görk_e_m)
Önlem sözünü önleyim olarak kurgulayamıyoruz, ancak önleyiş olarak önlemle ilgili biçim ya da kılış bildiren bir söz kurgulayabiliyoruz.
Dolayısıyla düzlem, eklem gibi sözcüklerdeki eki bir (a, e) m eki olarak düşünebilirim istim ek eylemlerde de benzer işlevde.
Tutam (tut_a_m), dönem gibi
Oysaki (i) m biçimi özgedir.
Tutum, durum, bakım, ölüm, yapım, kıyım, kırım, evrim, devrim, sevim, biçim, salınım, derim gibi.
Bu durumda,
_(a/e) m ile_(y) /(i, ı) m biçiminde iki tür ek çıkıyor nitekim anlam işlevi ikisinin de özge.

Bilme, biliş, bilim, bilgi, bilinç
Yazgı, yazma, yazım, yazış
Deneme, deneyiş, deneyim

Ayrıca iş, em, im, me eklerinin anlamsallığı da çeşitlenmiş durumda.

Yarım/bitirim/deneyim/söylem, dönem
Yokuş /anlayış/savaş
Yükleme/gondurma/besleme/basma/çakma
  • 5

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 260

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen birtancazin » 05 Ağu 2017, 23:37

Ekleme olarak başka bir sözcük örneği de oylum ve toplum
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 260

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen birtancazin » 05 Ağu 2017, 23:57

Sonuç olarak çağdaş türkçe açısından kurallı bir ek kurgulayacak isek :

_(e, a) m eki
1. Adlara ve eylemlere eklenerek olgu belirtir.
Önem, görkem, dönem, denklem, gözlem, işlem, toplam.
2. Eylemlere eklenerek ölçülebilir olgu belirtir.
Tutam, çiğnem, kaplam, kapsam

_(y) /(i, ı, u, ü) m
1. Eylemlere eklenerek öznel ve nesnel olay, olgu
gibi kavramlar belirtir.
Bilim, ölüm, seçim, durum, sayım, açılım, geçim, kırım, deneyim, sınayım!
2. Eylemlere eklenerek sınırlanabilir oluşum belirtir.
Dönüm, kesim, bölüm, yarım, görünüm, adım, yudum, biçim
3. Eylemlere ve adlara eklenerek kişilere yönelik tanımlayıcı adlar yapar.
Bitirim, kötürüm, begüm, hanım
4. Eylemlere eklenerek ay adları yapar.
Ekim, Kasım!, derim, orum, biçim
5. Eylemlere eklendikten sonra lık ekleriyle adlar türetir. Buradaki işlevi ma, me eki ile istimdir. (aynıdır)
Görümlük (göstermelik)
  • 5

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 260

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen Oktay D. » 06 Ağu 2017, 14:13

ulduzéver yazdı:Sanırım -d- eki iki veya kaç seslemli eylemlerde y olmuyor. éşid- › éşit-/işit- gibi.

Oradaki -d- niñ birincil olmadığı aşikar çünkü ettirgen bir añlamı var gibi. Tıpkı ānt/ānd sözcüğü gibi veya di'li geçmiş zaman eki gibi bir duruma sahip olabilir.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7483
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3473

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen Kızıltürk » 04 Nis 2018, 01:14

birtancazin yazdı:Sonuç olarak çağdaş türkçe açısından kurallı bir ek kurgulayacak isek :

_(e, a) m eki
1. Adlara ve eylemlere eklenerek olgu belirtir.
Önem, görkem, dönem, denklem, gözlem, işlem, toplam.
2. Eylemlere eklenerek ölçülebilir olgu belirtir.
Tutam, çiğnem, kaplam, kapsam


M. Erdal, tutam (KB'de tutum) kelimesinin kökü tut- fiilinin ayrıca *tuta- varyantından bahseder.[*] Old Turkic Word Formation, I/343 Merhum Talât Tekin'in bu husustaki değerlendirmesini size sunuyorum:

''Türkçe tut- eylemi, hiç şüphe yok ki, daha eski tuta- biçimine gider. Bu eylemin iştaşlık veya ortaklık çatısından türemiş olan ET tutaşı ''sürekli, sürekli olarak'' (*tuta-ş-ı) belirteci ve bu eylemden -m ve -mak ekleri ile türetilmiş tutam (< *tuta-m) ve tutamak (< *tuta-mak) adları bu görüşümüzün en güçlü kanıtlarıdır. Türkçe iki heceli *tuta- eylemi daha eski bir *tukta- ya da *tukta- biçiminden gelişmiş olabilir. Türk dilinin en eski döneminde bir *-kt- > -t- ses değişimi vardır.''

Devamında şöyle der:

''ET tut- // tuta- eyleminin en eski biçimi de tugta- ya da tukta- olabilir. (karş. Tofalar diyalekti tu't- 'tutmak' < *tukt-)''[*] Hunların Dili

Bilindiği üzere, /ġ/ ya da /k/ patlayıcı gırtlak sesi Tofaca ve Tuvacada yitip izini bırakmıştır.(bkz. Türkçe at = Tuvaca a't < AT *haġt)

Sonuç olarak: -Am eki, tutam kelimesinde varlığını sürdürmemektedir. Bu kelimedeki ek -(X)mdir.
  • 0

''Ülkesini, yüksek istiklâlini korumasını bilen Türk milleti, dilini de yabancı diller boyunduruğundan kurtarmalıdır."
-M.Kemal Atatürk-
Kızıltürk
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 173
Katılım: 30 Kas 2014, 11:33
Değerleme: 414

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen cingelek » 05 Nis 2018, 15:03

Ekin yaygın şekli -(I)m'dir. Bu hem Türkiye Türkçesinde hem diğer lehçelerde bu şekilde mevcuttur. Yem gibi az sayıda ünlü ile biten fiillerden türemiş örnekler Osmanlı döneminde de kullanılmaktaydı. Ancak deneyim gibi örnekler Cumhuriyet döneminde kaidelere aykırı olarak türetilmiş yani uydurulmuştur ve diğer lehçelerde görülmez (bunun istisnası 1991 sonrası Azerbaycan Türkçesi metinlerde görülebilir, bu da Türkiye Türkçesinin tesiri neticesinde ortaya çıkan bir durumdur).
  • 0

cingelek
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 226
Katılım: 17 Mar 2015, 15:28
Değerleme: 160

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen bensay » 07 Nis 2018, 00:19

derleme sözlüğüne bakılırsa yIm'lı da pek çok örnek bulunduğu görülebilir
  • 0

http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2490
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 891

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen bilimdan » 08 Nis 2018, 00:00

bensay yazdı:derleme sözlüğüne bakılırsa yIm'lı da pek çok örnek bulunduğu görülebilir
Derleme Sözlüğünde yım, yim, yum, yüm sesleri ile biten sözcükler aşağıdadır:
dayım Daim.
gayım (I) 1. Kırılmaz, sağlam, kuvvetli. 2. Sıkı.
hayım tayım Durup dururken, birdenbire, apansızın.
ıyım Şal dokumak için iki kazık arasına dizilen iplerin biçimi ya da yapılan iş.
kayım (II) Yığıntı, yığın.
sayım Hayvan sayısı üzerinden alınan vergi,
yayım Otlatma, yayma.

biriyim Epeyce, iyice, usule uygun şekilde.
bitiyim Bir parça, azıcık, biraz.
ciyim Toplantı.
çiğneyim / çiğnem Bir parça, bir lokma.
deyim Cümle
epiyim Epeyce, epey.
eyim Şey anlamında.
geyim (I) Giyim.
geyim (II) Belirli parçalara ayrılmış gön parçalarından her biri.
geyim (III) Bir çift öküz nalı.
geyim (IV) Sağlam, dayanıklı.
neyneyim Neme gerek.
niciyim Bilmem.
nineyim Ne yapayım.
siyim (I) 1. İplik katı. 2. [-> suyum I)]3. Tülbent.
siyim (II) İnce, hafif yağan yağmur.
yeyim 1. Rüşvet. 2. İştah: Bir at aldım, yeyimi çok.
yim Yem.
yiyim Rüşvet.

doyum Ganimet.
hoyum Demet.
oyum (I) 1. Küme, öbek ağaç, sebze, çiçek için). 2. Meşe fidanı. 3. Fundalık.
oyum (II) Bostan, sebze dikmek için açılmış çukur.
oyum (III) Delik.
oyum (IV) Çamaşır ya da bezin en çok kirlenen yerini yıkama, ovma.
soyum Düğün armağanı olarak getirilen koyun, keçi vb.
suyum Biraz, bir parça.
toyum Yeter bulma, yetinme, doyum.
tuyum Ezber.

böyüm Bu gün.
döyüm (II) Bereket.
döyüm (III) Yara açıcı ottan yapılan bir çeşit ilaç.
düyüm (I) Güğüm.
düyüm (II) Düğüm.
süyüm (I) Bir sap iplik, kol gerilişiyle kirmene sarılacak yün.
yöyüm Geçim, dirlik.

Pek çok örnek bulunduğu görülebilir demişsiniz ancak görülen odur ki örneklerin sayısı sadece üçtür: çiğneyim, deyim ve yiyim. Bunlardan deyim ve yiyim Türkmen Türkçesindeki diýmek ve iýmek biçimleri ile ilgili olabilir. Diğer bir ihtimal, bu sözlerin tek heceli fiilden türemesi sebebiyle bu biçimde bir genişleme olmuştur. (Kıyaslamak açısından: Özbek Türkçesinde bizdeki -(y)Iş eki -(I)sh biçiminde olduğu hâlde tek heceli fiiller olan de- ve ye- fiilleri bu eki aldığında deyish ve yeyish olmaktadır.) Geriye sadece çiğneyim sözü kalıyor; o da ya yanlış türetim ya da Cumhuriyet devrinin uydurma sözleri taklit edilerek uydurulmuş bir sözdür.
  • 0

bilimdan
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 198
Katılım: 01 Kas 2017, 08:07
Değerleme: 73

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen bilimdan » 08 Nis 2018, 11:56

Çiğneyim şeklinin yanlış olduğunun ispatı:
çeynem, (çiğnem, çiynem) Bir kere çiğnenecek kadar Tarama Sözlüğü 1965
  • 0

bilimdan
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 198
Katılım: 01 Kas 2017, 08:07
Değerleme: 73

Ynt: "-m" eki mi "-yXm" eki mi doğru?

İletigönderen Oktay D. » 13 Nis 2018, 11:42

Bu tür bir y türemesi dillerde olağan bir durum.

Bazı ekler veya seslemler, ünlüsünde damaksı bir géñişleme yaşar. O yüzden de özellikle y'li olur. Örneğin Almancada ve İngilizcede bu zamanında yaşanmıştır. Almancadaki yazıya da taşınmış, İngilizce eski yazımını sürdürürken okunuşu değiştirmiştir. Örneğin İngilizcede /mayn/ diye okunan mine "benim" zamiri Eski İngilizcede min biçimindeydi. Almancada aynı zamir mein biçimindedir ancak Eski Yüksek Almancada min idi. Bu kurallı bir değişim olmuştur ancak kurallı olacak déñli eskidir de.

Türkiye Türkçesinde de bu durum çok yakın zamanda (1800'leriñ soñunda?) başlamış olabilir (nitekim böyle düşünen dilbilimciler var) ancak tamamlanmamış olma durumu var. Ayrıca ağızlar birbirinden bağımsız gelişirler, bazı ağızlarda bu olurken bazılarında olmayabilir.

Bunu tümüyle araştırmadan kesin koñuşmamak gérekir.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7483
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3473

ÖncekiSoñraki

Dön Ekler

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 1 konuk

Reputation System ©'