Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

-lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

Ekleriñ kökeni üzerine çalışmaları içerir.

-lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletigönderen Gökbey » 01 Mar 2010, 20:29

Yanılmıyorsam Oktay ile yaptığımız bir aytışta söylemiş idi. Türkçede vahşi hayvan adı yapma eki -lan diye bir söz bulunmaktadır. Soñrasında ise unutup gitmiştik. Söz uçar, yazı kalır dememişler boşuna.

Özünde doğru olma olasılığı çok yüksek. Örñekleri de var bunuñ;

ars + lan : arslan
+ lan : yılan
kap + lan : kaplan
sırt + lan : sırtlan

İyi, güzel de ars, yı ne demek? Hadi kaplan ile sırtlanı bir bakıma añlıyoruz.

Bu arada ars- kökü ile pars sözcüğü arasında ilişki olabilir. Şunu da söylemeden geçmeyeyim; Türk dillerinden birinde arslan yerine arıslan deniyordu. Günümüzde /r/ sesi de düşüp aslan olmuşken, söz kökü olarak arıs alınabilir. Böylece iki sessizin yanyana gelmediğini de bilmiş olduk. Türkçeliği konusunda sıkıntı yaşamayız.
  • 0

Görsel
Göktürkçe Araştırmaları http://kokturukce.blogspot.com
Göktürkçe Günlüğüm http://gokbeyuluc.wordpress.com
Azəricə Dil Araşdırmaları http://dilcilik.blogspot.com
Üyelik görseli
Gökbey
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 1781
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:15
Konum: Azerbaycan/Bakü
Değerleme: 543

Ynt: -lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletigönderen Boraan » 04 Mar 2010, 21:17

Evet bunun bir ek olduğunu apaçık ortadadır, fakat bağladığı sözcükler hakkında hiçbir fikrim yok...
  • 0

Üyelik görseli
Boraan
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1815
Katılım: 23 Eki 2007, 17:34
Konum: Ýstanbul
Değerleme: 61

Ynt: -lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletigönderen Temirbek » 06 Mar 2010, 15:47

Türkçede böyle bir ekin var olduğunu ilk kez Nişanyan'dan duydum. Doğruluk payı var, çünkü Moğolcada da "bitki ve hayvan" adları yapımında kullanılan bir -alañ / -lañ eki var. Bence yalñızca "vahşi hayvan" adı türetmiyor, geñel bir "hayvan adı" türetim eki olduğunu düşünüyoum. Yeri gelmişken değinelim, Eski Türkçede bir de "bitki ve hayvan" adları yapan -gAn eki vardır, etken ortaç yapan /-gAn/'den farklı bir ektir. Bu ek de Moğolcada var, -gAnA olarak. Türkçe eylem ve sözcüklerin, Moğolcadakı "kökteşlerinde" hep sona bir sesli eklenir, Türkçe erk = Moğolca erke, Türkçe berk = Moğolca berke, Türkçe sag- "sağmak" = Moğolca saga- "sağmak", Türkçe bak- "bakmak 2) görmek" = Moğolca baka- "müşahade etmek" vb...

Söz gelimi Moğolca ceregen(e) "antilop" > Farsça'ya geçerek "ceylan" olmuş, bize geçerek "ceren" biçimine dönüşmüş. Oysa bu sözcük bizim için "yabancı" sayılmaz, çünkü Oğuzcası olsaydı *yergen / yeregen olurdu, o da zamanla > *yeren / yereğen'e dönüşürdü.

Arslan sözcüğünün "bars" ile ilintili olabileceğini duymuştum. Ancak "bars"ıñ Türkçe olmadığını iddia ediyorlar. Bence "bars" Türkçe kökenli bir sözcüktür, çünkü Altay Türkleri "bars"a mars diyorlar, bizdeki /b/ = onlardakı /m/ denkliği var. Eğer bu sözcük "alıntı" olsaydı, Altay Türkleri de "bars" derlerdi, "Oğuzlar'da /b/ ile başlayan sözcükler bizde /m/ ile başlıyor o halde bu düzeni bozmamak için madem onlar "bars" dedi biz de "mars" diyelim" demiş olamazlar herhalde.

Gökbey'iñ dediği gibi Tıvacada arslan'a arzılan diyorlar, kimi lehçelerde de arıslan. Macarca'da da Türkçe'den alıntıdır ve oroszlán (okunuşu oroslan) derler.

Bence bars'ıñ özgün biçimi *barız kökeni < *ba- "yükses ses çıkarmak", aynı kökten > bakır- "bağırmak" var. Türkçe'de "yükses ses" betimlemeleri hep bu yansıma ses ile yapılır, bangır bangır, bas bas bağırmak, bar bar bağırmak vb... *bar- "kükremek" (?) > *barız "kükreyen" (?), "hayvan adları yapan ek" ile de > *barızlan "kükreyen hayvan" (?)
  • 0

En soñ Temirbek tarafından 06 Mar 2010, 15:49 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
Üyelik görseli
Temirbek
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1611
Katılım: 11 Eki 2007, 21:44
Değerleme: 1182

Ynt: -lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletigönderen Gökbey » 07 Mar 2010, 11:15

Oğuz öbeğinden Salırçada kaplan için qaplañ deniyormuş. Ancak yılan olduğu gibi bizimkiyle bir. Öyle ise ekin geñizcil n ile soñlandığından söz edebilir miyiz? Yoksa bölgeye özgü deyip geçmek mi gerek?

-lañ : vahşi hayvan adı yapma eki (!)

Pars kökenlemen ise onat olmuş; usa oldukça yatkın duruyor.
  • 0

En soñ Gökbey tarafından 07 Mar 2010, 11:19 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
Görsel
Göktürkçe Araştırmaları http://kokturukce.blogspot.com
Göktürkçe Günlüğüm http://gokbeyuluc.wordpress.com
Azəricə Dil Araşdırmaları http://dilcilik.blogspot.com
Üyelik görseli
Gökbey
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 1781
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:15
Konum: Azerbaycan/Bakü
Değerleme: 543

Ynt: -lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletigönderen Beren Oğuz » 25 Nis 2010, 19:04

Uğrola!

Bence ek eylemden ad yapıyor; kökenler şöyle olabilir mi:
yıl- + lAñ = yıldıran hayvan
kap- + lAñ = kapan (ısıran1, yakalayan) hayvan
sırıt- + lAñ = sırıtan hayvan2
barız- + lAñ = barızan hayvan


Ben kendim çok deneyimsizce böyle dèdim, ne kadar doğru bilmem. :)

Gelelim, pars/ars konusuna. Nişanyan'da şu yazıyor:
~ Fa pārs پارس a.a.

● EYun párdos (a.a.) İrani bir dilden alıntıdır. Karş. Sogd prdanka, Sans prdāku (a.a.). ● ETü bars sözcüğünün añlamı açık değildir.

"bars" belki de bar->bar- + Iş = *barış- (TTü'deki barış- ile ayrık bir añlamda) añlamında olabilir, nitekim bu varışmak añlamına geliyor. Öyleyse* barış- > *arış- > *arıs- evrimi olabilir. Öyleyse arıslan, arısan hayvan, dèmesi, varışan hayvan démek (?); ancak varış- ne demek tam bilmiyorum, bilen beri gelsin.  Tüm bunlara rağmen bence arslan/aslan Türkçe değil ulayı bu eylemle bağdaşık değil. Démeli pars ılan aslan yakın hayvanlar. Eski İran bayrağında aslan var, ayrıca Aryani ırkındaki çoğu ulus aslan ılan gösteriliyor, Hintler gibi... Öyleyse şu benim usuma daha yattı:
(Farsça)pars + lAñ = arslan; yöresel olarak "arıslan" déniliyor olabilir. Ancak "pars" bir ad,  bu ek eylemden ad yapıyorsa bu da olmaz. Öyleyse en usa yatkın olanı Temirbek'in yaptığı olmalı:
Bence bars'ıñ özgün biçimi *barız kökeni < *ba- "yükses ses çıkarmak", aynı kökten > bakır- "bağırmak" var. Türkçe'de "yükses ses" betimlemeleri hep bu yansıma ses ile yapılır, bangır bangır, bas bas bağırmak, bar bar bağırmak vb... *bar- "kükremek" (?) > *barız "kükreyen" (?), "hayvan adları yapan ek" ile de > *barızlan "kükreyen hayvan" (?)

Pars ile aslan dediğim gibi kökteş olabilir. Öyleyse:
barız- + lAñ = barızan (bağıran3) hayvan.
Bu arada "pars" dilimize Soğdça "prdanka" sözcüğünden geçme de olabilir, uzak bir olasılıkla.

Esenliklerle...

Dipçe:
1~ Kullanılan, kap- eylemi ısır- añlamında çoğu oğur kullanılır. Örñeğin: Köpek çocuğuñ bacağını kaptı.
2~ Sırıtan hayvan, şuradan geliyor olabilir; sırtlanlara bakarsañız sanki yüzlerinde hep bir gülme, sırıtma durumu var. Bundan dolayı sürekli sırıtan hayvan añlamında *sırıtlan > sırtlan
3~ Parslar da aslanlar gibi kükreyerek ilginç sesler çıkarırlar. Temirbek'iñ açıkladığı, "pars" için *ba- kökü usuma çok yattı. Aynı kökten, aslan = bağıran hayvan.
  • 0

En soñ Beren Oğuz tarafından 25 Nis 2010, 19:11 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
[center]
~TÜRK DİLİ, YÉRTİNÇ DİLİ~

Başka sese beñzemez ananıñ sesi,
Her sözün, ararsan vārdır Türkçesi!

Görsel

Bu üye, Atatürk'üñ en yüce Türk olduğunu düşünüyor;
Bu üye, dil konusunda Ulu Önder'i izliyor;
Bu üye, Türk Ulusu içiñ Kamerki (Cumhuriyet) yönetiminin en iyisi olduğunu savunuyor.
Üyelik görseli
Beren Oğuz
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 208
Katılım: 21 Mar 2010, 23:58
Konum: Ýstanbul
Değerleme: 7

Ynt: -lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletigönderen cingelek » 23 Oca 2018, 11:14

ARSLON 'mushuksimonlar oilasiga mansub bahaybat yirtqich sutemizuvchi hayvon’. Hayvonot bogʻimizga yana bir a r s l o n keltirildi. Bu soʻz qadimgi turkiy tilda ars tovushga taqlid soʻzidan -la qoʻshimchasi bilan yasalgan feʼlga -n qoʻshimchasini qoʻshib yasalgan; oʻzbek tilida birinchi boʻgʻindagi a unlisi ä unlisiga, ikkinchi boʻgʻindagi a unlisi â unlisiga almashgan: (ars + la) = arsla- + n = arslan > ärslân.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild)

QOPLON ' mushuksimonlar oilasiga mansub, te — risi xol-xol, yirik sutemizuvchi yirtqich hayvon'. Hozirgi kunda qoplonni faqat hayvonot bo-gida koʻrish mumkin. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli qaplan tarzida talaffuz qilingan (ДС, 421: qaplan 'tigr'). A.M.Sherbak bu soʻzni qoʻshma soʻz deb talqin qilish tarafdori (arslan soʻzini ham qoʻshma soʻz deidi); uning fikricha, bu soʻz — ning ikkinchi qismi ' hayvon' maʼnosini anglatuvchi aŋ soʻzi bilan ifodalangan; bu soʻzning birinchi qismini esa sifat deb qarashga tarafdor; lekin qapïl sifati manbalarda aks etmagan va bu sifatning maʼnosini A.M.Sherbak men uchun nomaʼlum deydi (IRLTYA, 138). Nazarimizda, qaplan soʻzi sodda soʻz boʻlib, qadimgi turkiy tildagi ' mahkam ushla—1, ' ugʻrincha bos—' maʼno— larini anglatgan qap— feʼlining kuchaitirish maʼno — sini ifodalovchi —la qoʻshimchasi qoʻshilgan shaklidan —n qoʻshimchasi bilan yasalgan; keyinchalik oʻzbek tilida a unlilari â unlilariga almashgan: (qap— + la = qapla—) + n = qaplan > qâplân.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild)

ILON ’uzun dumaloq tanali, terisi yordamida sudralib harakatlanadigan, koʻzlarida qovogʻi yoʻq jo — nivor’. I l o n oftobda kulcha boʻlib yotardi. Bu ot qadimgi turkiy tildagi ’qimirla-’, ’jil-’ maʼnosini anglatgan yïl- feʼlidan -(a)n qoʻshimchasi bilan yasalgan (Devon, III, 36; DS, 266); oʻzbek tilida soʻz bosh — lanishidagi y undoshi talaffuz qilinmay qoʻygan, a unlisi â unlisiga almashgan, ï unlisining qattiqlik belgisi ioʻqolgan: yïl- + an = yïlan > ïlan > ilân.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild)
  • 0

cingelek
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 375
Katılım: 17 Mar 2015, 15:28
Değerleme: 377

Ynt: -lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletigönderen cingelek » 23 Mar 2019, 02:16

arslan.png
Eski ve Orta Türkçe Hayvan İsimlerinin Etimolojisi (Doktora Tezi)
arslan.png (92.63 KiB) 6914 kéz görüntülendi
  • 0

cingelek
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 375
Katılım: 17 Mar 2015, 15:28
Değerleme: 377

Ynt: -lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletigönderen mehmetö » 02 Ağu 2020, 16:55

pauctle

Kazakça Türkçe
av,hayvan
añ awlawav,avlamak,ava çıkmak İngilizce hunt; awısp. run after
añ fermasıİngilizce animal farm
añ qorığıİngilizce safari park
añ terisikürk, İngilizce animal skin

qabılan > qabylan,kaplan

Burda görüldüğü gibi "añ" hayvan demektir

Kaplan kelimesinin kökenbilimsel incelemesi Onur BALCİ:
Sonuç
Kaplan kelimesinin kökeni ve yapısı -etimolojik sözlüklerde tam anlamıyla belirtilmese de-hakkında en büyük ipucunu Aleksander M. Şçerbak vermektedir. Yazar kelimeyle ilgili olarak çok isabetli olan şu görüşleri dile getirmektedir: “kaplan/gaplang kelimesinin kaplı (kapıl) şekline an/ang unsurunun katılması ile meydana geldiği hayli muhtemeldir. Ne var ki kaplı’nın manasını tespit etmek için yapılan araştırmalar başarısız kalmıştır. Onun eski şeklinin kapığlı olması ihtimal dâhilindedir.” (Sçerbak 2000: 293).

Tüm bu bilgiler ışığında kaplan kelimesinin etimolojisini şu şekilde yapmak mümkündür:

kap-(ı)glı+aŋ
Bu çözümdeki biçimbirimlerin gramer ve sözlük anlamları ise şöyledir:
kapmak, -ar(-i)1. Birdenbire yakalayarak, çekerek almak (...) 2. Isırıp parçalamak (...) 3.koparmak, kıstırmak. (...) (Türk Dil Kurumu 2005: 1072).

(I)glI eki, Eski Türkçede fiillerden sıfat ve isim yapan ektir. Türkiye Türkçesinde kullanılan –An sıfat-fiil ekini karşılar. “okıglı üntägli teŋri ‘çağıran ve cevap veren Tanrı’” (Gabain 2007: 56).

aŋ kelimesi ise tarihi ve çağdaş Türk Lehçelerinde “av, av hayvanı, yırtıcı hayvan, yabani hayvan”anlamlarına gelen bir isimdir. Bu konuda şu kaynaklara bakılabilir: NECİP, Emir Necipoviç (1995), Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü,Rusçadan çeviren, KURBAN, İklil, Ankara, TDK Yayınları, s. 470; GÜRSOY-NASKALİ, Emine, DURANLI, Muvaffak (1999), Altayca-Türkçe Sözlük, Ankara, TDK Yayınları, s. 25; CAFEROĞLU, Ahmet (1968), Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, İstanbul, TDK Yayınları s. 16; ORKUN, Hüseyin Namık (1987), Eski Türk Yazıtları, Ankara, TDK Yayınları. s. 771; KOÇ, Kenan vd. (2003) , Kazak Türkçesi Türkiye Türkçesi Sözlüğü, Ankara, Akçağ Yayınları, s. 46; YUDAHİN, K.K (1998), Kırgız Sözlüğü, Ankara, TDK Yayınları, s. 33.

Türkçenin fonetik kaidelerini işleterek kelimenin tarihi gelişim seyrinin ise şu şekilde olduğunu söylemek mümkündür:

kap-(ı)glı+aŋ>kapılıaŋ> kaplıaŋ> kaplaŋ> kaplan. Kelimenin bu şekilde gelişme gösterdiğinin kanıtları ise şunlardır:

1. Kazak Türkçesinde hâlâ kabılan şekli mevcuttur. Bu şekil Memlûk Kıpçak Türkçesinde de kullanılmıştır. p sesinin iki ünlü arasında ötümlüleşmesi Türkçe için normal bir ses hadisesidir.
2. Kelimenin sonunda bulunan ‘ŋ’ fonemi Türkmen Türkçesinde mevcuttur.“Türk dillerinde ng (ŋ) ünsüzünün n ünsüzüne düzensiz bir şekilde değişmesinin nedeni belli olmamasına rağmen böyle değişmenin kendisi şüphesizdir.” (Şçerbak 2000: 292).

Bu verilen bilgilerin ışığı altında +lan yapısının kökeni de yerli yerine oturtulabilir. Bu yapı örnekseme (analoji) yoluyla meydana gelmiştir. Yapının kökenine inmek için aŋ kelimesinin anlamını bilmek yeterlidir. Bu yapının içinde bulunduğu kelimeler şu şekillerden meydana gelmiştir:

sırtlan<sırt+lıg+aŋ (sırtlanın sırtındaki tüylerin diğer tüylerinden uzun olduğuna atfen verilmiştir. Sırtı uzun olan av hayvanı, avcı hayvan).
arslan< arsıl+ aŋ(arsıl: sarı. arslan: sarı renkli avcı hayvan, av hayvanı).

"yılan"da ise durum ayrı:
Proto-Turkic: *jɨ̄l-
Altaic etymology: Altaic etymology
Meaning: 1 to creep 2 snake
Russian meaning: 1 ползать 2 змея
Old Turkic: jɨlan 2 (Orkh., OUygh.)
Karakhanid: jɨlan (MK) 2
Turkish: jɨlan 2
Tatar: jɨl- 1, jɨlan 2
Middle Turkic: jɨl- 1 (Vam.), jɨlan 2 (Pav. C.)
Uzbek: ǯil- 1, ilɔn 2
Turkmen: jɨlān 2
Oyrat: d́ɨl- 1
Chuvash: śǝʷlen 2
Yakut: sɨ̄l- 1
Tuva: čɨl- 1, čɨlan 2, dial. čulan
Kirghiz: ǯɨl- 1, ǯɨlan 2
.....
Comments: VEWT 200, EDT 930-1, ЭСТЯ 4, 40-41, 277, Лексика 180. Turk. > MMong. (MA) jilan (see Щербак 1997, 164). Mong. ǯilu-, ǯulu- 'roll away, move away' may be related or borrowed < Turk.

Oktay Hoca'nın dediği gibi
yılan sözcüğü, Orta Türkçe yıl- "sürünmek" sözcüğünden türemiştir (Tatarca yıl-, Kırgızca çıl-, Özbekçe cil-, Oyratça cıl-, Tuvaca çıl-, Yakutça sīl-). Ayrıca Moğolca cilu- "yuvarlanıp gitmek, uzaklaşıp gitmek" sözcüğüyle ilgili olabilir.

Görüldüğü gibi "n"ler genizcil değil, Türkmencede bile. Onur Balcı'nın araştırmasında "Türkmen Türkçesi, gaplaŋ", "Kelimenin sonunda bulunan ‘ŋ’ fonemi Türkmen Türkçesinde mevcuttur"a rağmen.

"yıl-", onun anlamdaşı "sürün-"ün "-(g)An" eki alıp "sürünen" olduğu gibi "yılan" da öyle olmuştur, kökten türeme olup "añ" (hayvan) sözünü alıp birleşme değildir. Gökbey Hoca'nın "yılan"da genizcil görmemesi bu yüzden.
Oğuz öbeğinden Salırçada kaplan için qaplañ deniyormuş. Ancak yılan olduğu gibi bizimkiyle bir. Öyle ise ekin geñizcil n ile soñlandığından söz edebilir miyiz? Yoksa bölgeye özgü deyip geçmek mi gerek?

Ceylan ve parslanı bilmiyorum ancak "kaplan,sırtlan,aslan,yılan"da bir "lan" eki değil, ayrı yapıların zamanla aynı görünüme iye olması durumu vardır; "ığlı+añ","lıg+añ","sıl+añ" ve "yıl- + -gAn".
  • 1

mehmetö
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 176
Katılım: 16 Ara 2019, 21:20
Değerleme: 174


Dön Ekler

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 6 konuk

Reputation System ©'