Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

Ortak Türkçe'niñ oluşumu üzerine yapılan çalışmaları içerir.

Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen Oğuzosis » 31 Ağu 2017, 00:11

Bu fiil, Kazak Türkçesinde bulunmakta. "Durdur-" ve "iptal et-" anlamlarına sahip iki cümle:
Öziniñ seans pen bağdarlamaların doğarıp şegine berdi. = Kendi seans ve programlarını iptal edip çekileverdi/çekiliverdi.
Qızmetti doğarıp ne qılıp jürsiñ? = Hizmeti durdurup ne yapıyorsun?
Asıl soracağım şey, bildiğiniz buna benzer bir kullanım var mı? Ve ek olarak, köküyle ilgili fikirlerinizi belirtirseniz sevinirim :) .
  • 0

Oğuzosis
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 250
Katılım: 24 Mar 2017, 19:22
Değerleme: 199

Ynt: Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen Oktay D. » 31 Ağu 2017, 01:03

Kazakça bir biçime beñzemiyor, Kazakçada t->d- dönüşümü bulunmaz. Bu yüzden iki olasılık var. Ya başka bir Türk dilinden alınmış (yalñızca Oğuzca veya Sibirce olabilir) ya da Türkçe dışından bir yerden almış (Moğolca veya Farsça olabilir). Bakmak gérek.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8245
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5255

Ynt: Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen Oğuzosis » 31 Ağu 2017, 01:11

"Damw" fiili, peki? "Gelişmek" anlamında. Çekimde "damı-" şeklini alıyor.
  • 0

Oğuzosis
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 250
Katılım: 24 Mar 2017, 19:22
Değerleme: 199

Ynt: Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen birtancazin » 31 Ağu 2017, 13:58

Tuk, tok ve tık gibi eylemlerle eş kökenli ya da benzer anlamla gelişmiş türkçe kökenli ve sonuç bakımından durmak ile de kökteş bir eylem olasılığını düşündüm, örneklerden yola çıkarak...

D sesi oktay beyin dediği üzere bu eylemin türkçe lehçelerinden alınmış olabileceğini gösterir ancak kazakça sesletimine uyarlanmış olması da gerekebilir idi çünkü farsça arapça sözler de uyarlanmıştır. Qızmet gibi.. Kazakçanın bu anlamdaki kurallarını tam olarak bilmediğimden yorum düzeyinde kalsın.
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 265

Ynt: Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen Oktay D. » 31 Ağu 2017, 17:54

Kazakçada d- ile başlayan alıntı sözcükler bulunduğu için uyarlama gérekmeyecektir. Çünkü Arapçadan gelen uyarlamalar her zaman için Kazakçada bulunmayan sesler üzerine olmuştur. Kazakçada d sesi, ses olarak vardır ama biçim (morfolojik) olarak yoktur. Bir şeyiñ biçim olarak olmaması yalñızca kökenle ilgili bir koñu iken, ses olarak olmaması, öñcelikle telafuz édilemeyeceğinden dolayı, kaçınılmaz olarak uyarlama koñusu olur.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8245
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5255

Ynt: Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen uydurmatik » 01 Eyl 2017, 20:34

Oktay D. yazdı:Kazakça bir biçime beñzemiyor, Kazakçada t->d- dönüşümü bulunmaz. Bu yüzden iki olasılık var. Ya başka bir Türk dilinden alınmış (yalñızca Oğuzca veya Sibirce olabilir) ya da Türkçe dışından bir yerden almış (Moğolca veya Farsça olabilir). Bakmak gérek.
Kalın sıradaki /t/>/d/ değişiminin Azerbaycan Türkçesinden bile daha kuvvetli olduğu Türkmen Türkçesinde top kelimesi top şeklinde /t/'li iken Kazak Türkçesinde dop şeklindedir; demek ki Kazak Türkçesinde Türkçe menşeli sözlerde /t/>/d/ değişimi görülebilmektedir.
  • 0

uydurmatik
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 158
Katılım: 31 Ara 2013, 19:38
Değerleme: 6

Ynt: Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen Oktay D. » 01 Eyl 2017, 23:38

Uygurcada da dop biçimi var ancak bu onuñ öz Kazakça/Kıpçakça veya öz Uygurca/Karlukça olduğu añlamına gelmez. Elbette Türkçe kökenlidir, yine de Türkçeler içinde de birbirinden alıntılar alabiliyorlar. Örneğin Çuvaşçada Tatarca alıntılar, Osmanlıcada Çağatayca alıntılar boldur.

Ayrıca, alıntı olmayıp Kazakça yérel bir ağzıñ biçiminiñ resmi yazı diline geçmesiyle de böyle bir durum oluşabilir, çünkü Kazakçada (ve Uygurcada) top biçimi de bulunur. Eğer /t/>/d/ dönüşümü öz Kazakçada varsa bunuñ herhangi bir şekilde kurallı olması géreklidir: aynı koşullardaki (koşul çok özel bir koşul da olabilir) sesleriñ aynı dönüşümü geçirmesi.

Bu arada Oğuzcada top sözcükleriniñ ötümlü olan /t/ sesiyle kalmasınıñ nédeni ötümsüz /p/ sesidir. Bu ses, t'niñ ötümlüleşmesine Oğuzcada izin vérmemiştir.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8245
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5255

Ynt: Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen uydurmatik » 01 Eyl 2017, 23:49

Oktay D. yazdı:Uygurcada da dop biçimi var ancak bu onuñ öz Kazakça/Kıpçakça veya öz Uygurca/Karlukça olduğu añlamına gelmez. Elbette Türkçe kökenlidir, yine de Türkçeler içinde de birbirinden alıntılar alabiliyorlar. Örneğin Çuvaşçada Tatarca alıntılar, Osmanlıcada Çağatayca alıntılar boldur.

Ayrıca, alıntı olmayıp Kazakça yérel bir ağzıñ biçiminiñ resmi yazı diline geçmesiyle de böyle bir durum oluşabilir, çünkü Kazakçada (ve Uygurcada) top biçimi de bulunur. Eğer /t/>/d/ dönüşümü öz Kazakçada varsa bunuñ herhangi bir şekilde kurallı olması géreklidir: aynı koşullardaki (koşul çok özel bir koşul da olabilir) sesleriñ aynı dönüşümü geçirmesi.

Bu arada Oğuzcada top sözcükleriniñ ötümlü olan /t/ sesiyle kalmasınıñ nédeni ötümsüz /p/ sesidir. Bu ses, t'niñ ötümlüleşmesine Oğuzcada izin vérmemiştir.
Kazak Türkçesindeki top "grup" manasındadır; dop ise "top" manasındadır. Top kelimesinin Yeni Uygur Türkçesinde /t/li olduğu da görülüyor (KTLS'de öyle). Özbek Türkçesindeki tovush TOVUSH 1 sado'. Otabek t o v u sh egasini tanidi (Abdulla Qodiriy). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot tavush, tavïsh tarzida talaffuz qilingan (ДС, 542, 543); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: tavush > tâvush (soʻzlashuv nutqida tavïsh > tâvish tarzida ham talaffuz qilinadi; bunda ï unlisining qattiqlik belgisi ham yoʻqoladi). Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) kelimesi de Kazak Türkçesinde dawıs şeklindedir.
  • 0

uydurmatik
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 158
Katılım: 31 Ara 2013, 19:38
Değerleme: 6

Ynt: Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen Oktay D. » 02 Eyl 2017, 00:05

Kazak Türkçesinde "yuvar" añlamında top sözcüğü de bulunuyor, "topluluk" añlamındaki top sözcüğünden bağımsız. Sanırım Räsanen'in sözlüğünde görmüştüm böyle olduğunu.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8245
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5255

Ynt: Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen cingelek » 05 Eyl 2017, 11:13

Oktay D. yazdı:Eğer /t/>/d/ dönüşümü öz Kazakçada varsa bunuñ herhangi bir şekilde kurallı olması géreklidir: aynı koşullardaki (koşul çok özel bir koşul da olabilir) sesleriñ aynı dönüşümü geçirmesi.
t->d- değişimi Türkçede düzenli bir değişiklik değildir. Misal verecek olursak:
dikmək : f. Əkmək, basdırmaq. Ağac dikmək. Yaz gəlir, bağçılar bağlarda ağac dikməyə başlayacaqlar.
dikmək 2: gözünü (gözlərini) dikmək – bax göz. Başını aşağı dikmək – bax baş.

tikmək : f.
1. Daşdan, kərpicdən, taxtadan və s.-dən bina, divar və s. ucaltmaq, qurmaq. Ev tikmək. Məktəb tikmək. Divar tikmək.
2. Düzəltmək, qurmaq, hazırlamaq (yuva).
3. Təyin etmək, qoymaq.

tikmək 2: f.
1. Tikmə işi görmək, tikişlə məşğul olmaq. Tikiş maşınında tikmək. İynə ilə tikmək.
2. Parçanın, dərinin və s.-nin kənarlarını iynə-sapla bir-birinə calayaraq paltar, ayaqqabı və s. hazırlamaq. Kostyum tikmək. Ayaqqabı tikmək.
3. Parça və s. üzərində rəngbərəng saplarla həndəsi və ya nəbati naxışlar, şəkillər toxumaq. Təkəlduz tikmək.
4. Cərrahiyyə əməliyyatında: toxumaları iynə-sapla birləşdirmək, bitişdirmək. ◊ Gözünü tikmək – bax gözünü dikmək (“göz”də).


Azerbaycan Türkçesinde t->d- değişimi dil, diş, dün (ince), daş (taş), don, doqquz (kalın), vb. kelimelerde görülürken tərpənmək (deprenmek), tikan (diken) (ince), toxunmaq (dokunmak) (kalın), vb. kelimelerde görülmemektedir.
  • 0

cingelek
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 374
Katılım: 17 Mar 2015, 15:28
Değerleme: 371

Ynt: Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen Oktay D. » 05 Eyl 2017, 11:53

t- > d- değişimi düzenli bir değişimdir. Bunuñ tüm /t/'ler için olmaması onuñ düzenli olmadığı añlamına gelmez. Çünkü ses dönüşümleri çévresel seslerden de ayrıca étkilenir.

O yüzden dönüşümüñ kuralını doğru okumak gérekir.

t-'niñ korunduğu sözcükleriñ tümü Eski Anadolu Türkçesiniñ orta veya geç döneminde gérileyici ünsüz beñzeşmesine uğramış ve ötümsüzleşmiştir. Yani Azerbaycan'da ve kimi başka ağızlarda tik- sözcüğü ötümsüz /k/ sesinden dolayı ötümsüz kalmıştır. Bütün örneklere baktığımızda hepsinde ötümsüz bir ünsüz olduğu görülebilir:
tikmək (k sesi), tərpənmək (p sesi), tikan (k sesi), toxunmaq (x sesi), ...

Ayrıca bu durum ağızdan ağıza da farklılık gösterir. Örneğin Anadolu ve Azerbaycan ağızlarınıñ bazılarında gérileyici ünsüz beñzeşmesi gérçekleşmemiştir:
Türkiye Türkçesi taş ile İç Anadolu daş
Türkiye Türkçesi tok ile İç Anadolu dox
Türkiye Türkçesi tak- ile İç Anadolu dax-
Türkiye Türkçesi tek ile İç Anadolu dek

Öte yandan Türkiye Türkçesi ölçünlü ağzı birçok ağızdan rastgele alıntı sesletimler almıştır. Özellikle Dil Dévrimi sırasında sözcükleriñ hangi sesletimlere sahip olduğu koñusuna duyarlı yaklaşılmamıştır. Örneğin tep- varken deprem türetilmiştir, nitekim depre- sözcüğü ağızlardan alınmıştır.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8245
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5255

Ynt: Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen cingelek » 05 Eyl 2017, 13:54

Oktay D. yazdı:t- > d- değişimi düzenli bir değişimdir. Bunuñ tüm /t/'ler için olmaması onuñ düzenli olmadığı añlamına gelmez. Çünkü ses dönüşümleri çévresel seslerden de ayrıca étkilenir.

O yüzden dönüşümüñ kuralını doğru okumak gérekir.

t-'niñ korunduğu sözcükleriñ tümü Eski Anadolu Türkçesiniñ orta veya geç döneminde gérileyici ünsüz beñzeşmesine uğramış ve ötümsüzleşmiştir. Yani Azerbaycan'da ve kimi başka ağızlarda tik- sözcüğü ötümsüz /k/ sesinden dolayı ötümsüz kalmıştır. Bütün örneklere baktığımızda hepsinde ötümsüz bir ünsüz olduğu görülebilir:
tikmək (k sesi), tərpənmək (p sesi), tikan (k sesi), toxunmaq (x sesi), ...
O hâlde bunlar neden Türkiye Türkçesinde deprenmek, diken, dokunmak, vb. şekillerde /d/'lidir? Demek ki düzenli bir değişme değil...
  • 0

cingelek
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 374
Katılım: 17 Mar 2015, 15:28
Değerleme: 371

Ynt: Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen Oktay D. » 05 Eyl 2017, 14:13

Tüm iletiyi okuyuñuz.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8245
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5255

Ynt: Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen cingelek » 05 Eyl 2017, 15:18

Oktay D. yazdı:Tüm iletiyi okuyuñuz.
Tüm iletiyi okuyunca da değişimin düzenli olmadığı neticesi çıkıyor.
  • 0

cingelek
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 374
Katılım: 17 Mar 2015, 15:28
Değerleme: 371

Ynt: Doğar(-ıl)w [Durdur(-ul)mak/iptal etmek]

İletigönderen Oktay D. » 05 Eyl 2017, 16:01

Ağızdan ağıza farklılık gösteren bir ses dönüşümünden söz édiyorum. Kural illa siziñ istediğiñiz gibi olmak durumunda değil. İlla tüm t sesleri d olunca kural olmuyor, kuralıñ kendi koşulları var ve bu koşullar oldukça düzenli. Ağız farklılıkları farklı kurallar démektir. Her ağız aynı ses dönüşümlerine sahip olmaz.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8245
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5255


Dön Ortak Türkçe çalışmaları

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 2 konuk

Reputation System ©'