Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

Dil ile ilişkili olan, öbür ulamlarla uyuşmayan géñel yazışmaları içerir.

Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletigönderen kuluduk » 15 Haz 2017, 02:52

Türkçede kaidelere aykırı gibi gözüken örnekler bulunuyor. Mesela et-, git- ve güt- fiilleri ünlü ile başlayan ek aldıkları zaman sondaki /t/ sesi /d/ oluyor. Geniş zaman eki tek heceli fiillerde çoğunlukla -Ar iken bulur, kalır, görür, olur, ölür, erir, verir gibi istisnalar mevcuttur. Bu mevzu hususen yabancılara Türkçe öğretimi cihetinden mühimdir. Mevzuyla alakalı malumatı ve fikri olanlar var mı?
  • 0

kuluduk
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 429
Katılım: 14 Tem 2015, 03:24
Değerleme: 185

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletigönderen Oktay D. » 15 Haz 2017, 03:50

İlk sözde istisnanıñ nedeni uzun ünlülerdir. Aslında ek aldığında yumuşadığını değil de, ek almadığında sertleştiğini düşünmek gérekir. Aslında bu sözcüklerdeki ünlüler tümüyle yumuşamış durumda düşünülmelidir: éd-, gid-, güd-, ac, göğ, ard, bud, , yurd, dörd, ... işte yalıñken sertleşecekler bu yüzden.

Eski biçimlerini yazıyorum:
éét- "étmek, éd+", kīt- "git-, gid+", kǖt- "gütmek, güd+", āç > āçık- "acıkmak", kȫk "gök, göğ+", ārt "art, ard+", ānt "ant, and+", būt "but, bud+", āk > ākar- "ağarmak", yūrt "yurt, yurd+", tȫrt "dört", ...

Oysa beñzer olan kısa ünlülü olanlarında böyle bir durum yok:
ét, yit-, üt-, - "açmak", kök "menşe", art- "çoğalmak", kut, ak- "akmak", dürt-, ört-, ...

Uzun ünlüler Türkiye Türkçesinde bu şekilde kendini gösterir: yumuşamış olan ünsüzlerde. Ancak işte kural "bunlar ek alınca yumuşuyor değil" de, onuñ yérine "sözcükler yalıñken sert okunurlar" olmalıdır.

Buna alınmış Arapça sözcükler de dahildir: Ahmed > Ahmet, derd > dert (oysa sert sözcüğü yumuşak değil [çok ironik oldu]), hatta Fransızca sözcüklerde bile standard > standart, ...

Azerbaycan Türkçesinde bu uzun ünlülü sözcükleriñ hepsi yalıñ haldeyken yumuşamış biçimleriyle yazılırlar.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7852
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 4327

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletigönderen birtancazin » 16 Haz 2017, 01:42

Ahmet'in evinim kapısının sarı tokmağının çivisinin girdiği deliğin içindeki kıymığın yol açtığı.... :)

Türkçede eski dönemler ile günümüzde lehçelerinde aitlik nasıl belirtilirdi....

Ahmetin iyesi olduğu evin kapısındaki sarı tokmağın çivisinin girdiği delik içindeki kıymığın yol açtığı...???

Daha önce başka konu altında geçen,
Ali Kaya'nın evi / Ali Kayan'ın evi
Ali Kaya'ya bak / Ali kayay'a bak
Ali Kaya'yı al / Ali Kayay'ı al ayrımlarının yazılmadan yapılamaması...

Zorunlu, mecbur, gerek, malı ile anlatım sorunları.

_abilmek eki ile beceri ve izin alma arasındaki anlamlarda sorun.
Benim / benim ayrımsızlığındaki sorun (o benim, iyesi olmak, kişinin kendisi olmak)

Ası ekinin acak gibi adlaştırılması ancak acak eki gibi eylemsel işlevini yitirmesi nedeniyle anlatım güçlüğü.. Gülesidim, güleceğim geldi, gülesi oldum, gülecek gibi oldum vb..
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 260

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletigönderen birtancazin » 17 Haz 2017, 22:03

LI, LIK anlamsal işlev öküşlüğü sorunu..

Evli... Ev iyesi ya da evi olan / medeni durum
Elmalı... Elması olan / elmayla anılan yerleşim, yöre
Bilgilik... Bilgisel / ansiklobedi / bilgi yeri

Evli.. Evdeşli,
Elmalı... Elmalıca
Bilgilik... Bilgisel, genelbilgi betiği, bilgilik..

Avlık... Ava uygun, avsal / av yer
Avcılık.. İş, uğraş
Avlık.... Avlık / avlak

Başkanlık (iş) / başkanlıca (başkanın bulunduğu merkez) / başkansal (başkanla ilgili, başkana uygun)
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 260

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletigönderen birtancazin » 17 Haz 2017, 22:10

Aitlik, sahiplik, ilgililik, benzerlik, bütüne ait parça, topluluğa dahil olma, içindeki olma, içindelik, eşi, dengi ya da ikizi olma, çakması, yapayı, taklidi olma bildirimleri.

Aitlik, iyelik... M, nin, ki
İlgililik... Sel, ce, lik
Benzerlik... Sı, msı, mtrak
Bütüne ait parça... Dam
Dahil olma, içindelik... Gin
Eşi, dengi, ikizi olma... Z, deş
Çakması, yapayı, taklidi olma... Cal, maca, ca
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 260

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletigönderen ulduzéver » 01 Eki 2018, 12:16

Yiğit ve kanat sözcüklerindeki d'leşme nite açıklanır bir de -t ekiyle yapılan umut sözcüğünde d'leşme vârken beñzer yapıda olan yanıt, kanıt gibi sözcüklerde yok. Bunlarıñ nédenini bilen vâr mı?
  • 0

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 653
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 596

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletigönderen tomdaş » 02 Eki 2018, 15:52

ulduzéver yazdı:Yiğit ve kanat sözcüklerindeki d'leşme nite açıklanır bir de -t ekiyle yapılan umut sözcüğünde d'leşme vârken beñzer yapıda olan yanıt, kanıt gibi sözcüklerde yok. Bunlarıñ nédenini bilen vâr mı?
Yiğit ve kanat Anadolu Türkçesinin tarihî devirlerinde de karşımıza çıkan sözcüklerdir. Yanıt kelimesi ise Anadolu sahasında kullanılmazken cumhuriyet döneminde tarihî metinlerden tespit edilip kullanıma sokulmuştur. Eğer yiğit ve kanat sözcüklerinin Anadolu/Oğuz sahasında uğradığı ses değişiminin (yiğid/igid, kanad/qanad) bu sözcükte görülmesi için bir neden mevcut ise bu sebepten dolayı aynı değişim görülmemiş olabilir. Kanıt sözcüğü de muhtemelen yanıt sözcüğüne bakılarak türetilmiş (veya uydurulmuş) bir sözcüktür.
  • 0

tomdaş
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 72
Katılım: 29 Tem 2018, 01:14
Değerleme: 31

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletigönderen Oktay D. » 02 Eki 2018, 16:52

Ortada ayrı ekler söz koñusu. Eski Türkçe yanut, yantut, çaşut, vb. sözcükler, sırasıyla yanur- (géri döndürmek), yantur- (yansıtmak), çaşur- (iftira etmek) eylemlerine gelen, /r/ seslerini yutan ve ünlü daraltan bir -(X)t ekiyle türemiştir. Oysa yiğit veya kanat eyleme gelen bir ekle türemiş değiller.

yiğit ile kanat sözcükleri ada eklenen bir +t/+ topluluk çoğul ekiyle türemişler. Moğolcada aynı çoğul eki +d olarak geçer ve yalñızca +n ile biten sözcüklere gelip n sesini yutar. Aynı çoğul eki Türkçede de bir dönem işlektir: tigin > tigit veya alpagun > alpagut gibi. Büyük olasılıkla Moğolcadan Türkçeye geçmiş çünkü toplamda yalñızca 100-150 yıl kadar ortalıkta işlek olarak bulunur, soñra donmuş kimi sözcüklerde yapım ekiymiş gibi bulunur yalñızca.

yiğit sözcüğünüñ yapısında /gXt/ olması nedeniyle Oğuzcada ek aldığında sanki uzun ünlü varmış gibi yumuşayacaktır. Beñzer biçimli söğüt > söğüdü, ağıt > ağıdı, vb. Bu arada kanat sözcüğünüñ ilk hecesi özünde uzun a içerdiği için Oğuz dillerinde yumuşaması kurallıdır, tıpkı ârt (ard) > ardı, töört (dört) > dördü gibi...
  • 5

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7852
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 4327

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletigönderen ulduzéver » 06 Eki 2018, 10:34

Umut sözcüğündeki t de -t ekidir zâten. Eski Anadolu Türkçesinde éttirgen çatı yapan -t- eki de kendisine ünlü ulandıkta, -d- olurdu. Azerbaycan Türkçesinde olduğu gibi. Bugünkü Türkiye Türkçesini Azerbaycan Türkçesinden ayıran özelliklerden biri de -t- ile -t ekleriniñ d'ye dönüşüklü olmamalarıdır.
Bu arada kanat sözcüğünüñ ilk sesleminiñ uzun olması -t harfini d'ye dönüştüren étken sayılamaz bence. Bu dönüşüm zâten Oğuzcada birden çok seslemli sözcüklerde kurallıdır diye düşünüyorum.
  • 0

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 653
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 596

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletigönderen Oktay D. » 06 Eki 2018, 12:20

ulduzéver yazdı:Bu arada kanat sözcüğünüñ ilk sesleminiñ uzun olması -t harfini d'ye dönüştüren étken sayılamaz bence. Bu dönüşüm zâten Oğuzcada birden çok seslemli sözcüklerde kurallıdır diye düşünüyorum.

Eski Anadolu Türkçesinden gölet, yaşıt; Eski Türkçe çaput, kavşut gibi sözcüklerde yumuşama görülmez. Bu sözcükler kesintisiz olarak dilimizde kullanımda kaldıkları için diriltme veya türetme sırasında yañlış biçimlere sokulmamış sözcüklerdir. Örneğin Eski Türkçe yanut, konut gibi sözcükleriñ yumuşamamasına itiraz, onlarıñ diriltme olmalarından gelebilirdi diye özellikle kesintisiz kullanımda olanları örnek gösterdim.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7852
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 4327

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletigönderen ulduzéver » 06 Eki 2018, 15:19

Şunları da ekleyeyim
biz Tebrizde kanat sözcüğüne herbir durumda qanat dériz ancak Kuzey Azerbaycanlılar hep qanad dérler, yaşıt sözcüğündeki t'yi de yumuşatmayız, köylerde suvat sözcüğü de öyledir. Öylekim bunu suvar- eyleminden tutarsak, diyebilirizkim bu da yanıt ve kanıt gibi sözcüklereki olay için iyi bir tevcîh.
Öyle mutlak bir kural değil neyse
  • 0

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 653
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 596


Dön Géñel yazışma

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 2 konuk

Reputation System ©'