1. bét (Toplam 1 bét)

öñdi ‹ öñdü "kültür"?

İletiGönderilme zamanı: 09 Ağu 2018, 12:21
gönderen ulduzéver
Yazışmalıkta aradığımda "kültür" sözcüğü için bir başlık bulamadığımdan bu başlığı açtım.

Fransızca culture "1. toprağı ekip biçme, tarım, 2. terbiye, eğitim" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Latince aynı anlama gelen cultura sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Latince colere, cult-"ekip biçmek, toprak işlemek" fiilinden +tura sonekiyle türetilmiştir. (Nişanyan)

Gâlibâ bu sözcüğüñ Türkçede karşılığı olmadığı düşünülür ancak Türkçe karşılığınıñ eñ azı 1000 yıl öteği olduğunu öñe sürebilecek bir durumdayız .
O ise Kutadgu Bilig'de géçen, çévirilerde âdâp ve rüsûm, teâmül, kânûn diye añlamlandırılmış öñdi sözcüğüdür.


ilgili başlıkta sözü géçtiği gibi bu sözcüğüñ öñ- " [bitki] bitmek/çıkmak, yétişmek, kurulmak" eyleminden yapıldığını düşünmekle birlikte KB çévirilerinde bu sözcüğüñ iyice gözrenilmediğini sanmaktayım. bu iddiâda bulunmama kanıt şudur:

Farsça ferheng "kültür" sözcüğü Orta Farsça fereheng < fere "üst, yukarı" + heng "çekmek işi, sürmek işi" diye kökenlenmiş, "üste çekilme" démektir. aynı kökten ferhîxten eylemi kökçe "üste çekilmek" añlamında olmakla birlikte "ferhenglenmek, kültürlenmek, kültüre iye olmak" añlamında kullanılmakta. bizim öñdi sözcüğümüzde de aynı añlama yakın bir añlam vâr ya'ni "çıkmak, bitmek". démeli her iki sözcükte de yükseliş ve teâli añlamı vârdır. Farslar ile Türkleriñ kültüre bakışları böyleymiş bence. oysa Avrupanıñ kültür sözcüğü ekip biçmek añlamından kaymış bir sözcüktür.
Ne yazıkkim Türkçede de kimileri aynı saçma añlama öykünerek ekin, ekinç gibi sözcükleri kültür añlamında kullanıyorlar.

Bir ilgi çekici nokta da öñ- eyleminiñ tekçe Farsça ferhîxten ile değil ekip-biçmek ile de ilgili añlamlar içermesidir ancak bence yétişmek, yukarı çıkmak veyâ hattâ kurulmak añlamından yola çıkılarak öñdi sözcüğü yapılmıştır.

öñdü
kültür


öñmek,öñdülenmek
kültürlenmek,kültürlüleşmek(ferhîxten)


öñgün,öñdülü
kültürlü

Ynt: öñdi ‹ öñdü "kültür"?

İletiGönderilme zamanı: 09 Ağu 2018, 14:00
gönderen TürkçeSözlük78
Gelenek ve görenek sözcüklerinden esinlenerek türetilen (TDH'nin türettiği) "bilenek" sözcüğünü kullanıyorum uzun süredir. Çeviri yazılarımda bile bu sözcüğü severek kullandım. Kültürlü yerine bilenekli, kültürlüleşmek yerine de "bileneklenmek" diyordum. Bence bilenek sözcüğü öndü sözcüğünden daha güzel. Türetim olmasından dolayı ne yazık ki kullanmaktan çekinenler var ama...

Ynt: öñdi ‹ öñdü "kültür"?

İletiGönderilme zamanı: 29 Kas 2019, 03:41
gönderen ulduzéver
Çok öñemli bir kavram olan kültür için eskiden vâr olanı bırakıp yéñi türetim yapmak "Türkler eskiden kültürü bilmiyordular" diyenleri doğrulamış olmak démektir.

Ancak öñdü sözcüğü bence de güzellikten biraz yoksun gibidir.
öñ- kökünü tutup başka bir türetim yapmak üzerinde de düşünülebilir...

Ynt: öñdi ‹ öñdü "kültür"?

İletiGönderilme zamanı: 29 Kas 2019, 08:50
gönderen Oktay D.
bilenek sözcüğü kültür için çok zayıf kalıyor. Kültür, bilmekle ilgili déğil, toplumsal olgunluk ve bakış açısıyla ilgilidir.

ekin veya culture sözcüklerinde bir saçmalık görmüyorum. Toplumdaki bireyleriñ dikkatle yétiştirilmesini tarımla bétimlemek bence iyi bir yaklaşım. Yabanî olarak yétişen bitkileri de kültürsüzlük olarak bétimlemiş oluyoruz.

Bu arada ekin sözcüğü, Nurullah Ataç'ıñ öñerisidir, ondan öñce Ziya Gökalp Arapça kökenli hars (tarım, ekin) sözcüğünü öñermişti.

Arapçada bu kavram θaqafa ثقافة olarak (peltek s'li) geçiyor. Kökü olan #θqf özünde "becerikli akıllı olmak" démek.

Ynt: öñdi ‹ öñdü "kültür"?

İletiGönderilme zamanı: 22 Ara 2019, 02:20
gönderen ulduzéver
Ek- eyleminiñ doğrudan saçma olmadığını taplıyorum ancak ekin halk arasında öz añlamıyla oturmuş bir sözcük. Belkim ekenek daha iyi olurdu. Ancak benim konuya bakışım başka bir açıdandı.