Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

öñdi ‹ öñdü "kültür"?

Sözcükleriñ añlamları, kullanımları ile ilgili tartışmaları içerir.

öñdi ‹ öñdü "kültür"?

İletigönderen ulduzéver » 09 Ağu 2018, 12:21

Yazışmalıkta aradığımda "kültür" sözcüğü için bir başlık bulamadığımdan bu başlığı açtım.

Fransızca culture "1. toprağı ekip biçme, tarım, 2. terbiye, eğitim" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Latince aynı anlama gelen cultura sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Latince colere, cult-"ekip biçmek, toprak işlemek" fiilinden +tura sonekiyle türetilmiştir. (Nişanyan)

Gâlibâ bu sözcüğüñ Türkçede karşılığı olmadığı düşünülür ancak Türkçe karşılığınıñ eñ azı 1000 yıl öteği olduğunu öñe sürebilecek bir durumdayız .
O ise Kutadgu Bilig'de géçen, çévirilerde âdâp ve rüsûm, teâmül, kânûn diye añlamlandırılmış öñdi sözcüğüdür.


ilgili başlıkta sözü géçtiği gibi bu sözcüğüñ öñ- " [bitki] bitmek/çıkmak, yétişmek, kurulmak" eyleminden yapıldığını düşünmekle birlikte KB çévirilerinde bu sözcüğüñ iyice gözrenilmediğini sanmaktayım. bu iddiâda bulunmama kanıt şudur:

Farsça ferheng "kültür" sözcüğü Orta Farsça fereheng < fere "üst, yukarı" + heng "çekmek işi, sürmek işi" diye kökenlenmiş, "üste çekilme" démektir. aynı kökten ferhîxten eylemi kökçe "üste çekilmek" añlamında olmakla birlikte "ferhenglenmek, kültürlenmek, kültüre iye olmak" añlamında kullanılmakta. bizim öñdi sözcüğümüzde de aynı añlama yakın bir añlam vâr ya'ni "çıkmak, bitmek". démeli her iki sözcükte de yükseliş ve teâli añlamı vârdır. Farslar ile Türkleriñ kültüre bakışları böyleymiş bence. oysa Avrupanıñ kültür sözcüğü ekip biçmek añlamından kaymış bir sözcüktür.
Ne yazıkkim Türkçede de kimileri aynı saçma añlama öykünerek ekin, ekinç gibi sözcükleri kültür añlamında kullanıyorlar.

Bir ilgi çekici nokta da öñ- eyleminiñ tekçe Farsça ferhîxten ile değil ekip-biçmek ile de ilgili añlamlar içermesidir ancak bence yétişmek, yukarı çıkmak veyâ hattâ kurulmak añlamından yola çıkılarak öñdi sözcüğü yapılmıştır.

öñdü
kültür


öñmek,öñdülenmek
kültürlenmek,kültürlüleşmek(ferhîxten)


öñgün,öñdülü
kültürlü
  • 5

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 738
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 691

Ynt: öñdi ‹ öñdü "kültür"?

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 09 Ağu 2018, 14:00

Gelenek ve görenek sözcüklerinden esinlenerek türetilen (TDH'nin türettiği) "bilenek" sözcüğünü kullanıyorum uzun süredir. Çeviri yazılarımda bile bu sözcüğü severek kullandım. Kültürlü yerine bilenekli, kültürlüleşmek yerine de "bileneklenmek" diyordum. Bence bilenek sözcüğü öndü sözcüğünden daha güzel. Türetim olmasından dolayı ne yazık ki kullanmaktan çekinenler var ama...
  • 0

Onca olay olduktan sonra,
Niye düşlerim ki bir yokra?
-Tünerik Gezgini
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Dérnek Üyesi
 
İleti: 1430
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: İstanbul
Değerleme: 867

Ynt: öñdi ‹ öñdü "kültür"?

İletigönderen ulduzéver » 29 Kas 2019, 03:41

Çok öñemli bir kavram olan kültür için eskiden vâr olanı bırakıp yéñi türetim yapmak "Türkler eskiden kültürü bilmiyordular" diyenleri doğrulamış olmak démektir.

Ancak öñdü sözcüğü bence de güzellikten biraz yoksun gibidir.
öñ- kökünü tutup başka bir türetim yapmak üzerinde de düşünülebilir...
  • 0

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 738
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 691

Ynt: öñdi ‹ öñdü "kültür"?

İletigönderen Oktay D. » 29 Kas 2019, 08:50

bilenek sözcüğü kültür için çok zayıf kalıyor. Kültür, bilmekle ilgili déğil, toplumsal olgunluk ve bakış açısıyla ilgilidir.

ekin veya culture sözcüklerinde bir saçmalık görmüyorum. Toplumdaki bireyleriñ dikkatle yétiştirilmesini tarımla bétimlemek bence iyi bir yaklaşım. Yabanî olarak yétişen bitkileri de kültürsüzlük olarak bétimlemiş oluyoruz.

Bu arada ekin sözcüğü, Nurullah Ataç'ıñ öñerisidir, ondan öñce Ziya Gökalp Arapça kökenli hars (tarım, ekin) sözcüğünü öñermişti.

Arapçada bu kavram θaqafa ثقافة olarak (peltek s'li) geçiyor. Kökü olan #θqf özünde "becerikli akıllı olmak" démek.
  • 3

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8421
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5706

Ynt: öñdi ‹ öñdü "kültür"?

İletigönderen ulduzéver » 22 Ara 2019, 02:20

Ek- eyleminiñ doğrudan saçma olmadığını taplıyorum ancak ekin halk arasında öz añlamıyla oturmuş bir sözcük. Belkim ekenek daha iyi olurdu. Ancak benim konuya bakışım başka bir açıdandı.
  • 5

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 738
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 691


Dön Añlam Tartışmaları

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 12 konuk

Reputation System ©'