Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

Yel

Sözcükleriñ añlamları, kullanımları ile ilgili tartışmaları içerir.

Yel

İletigönderen birtancazin » 12 Ağu 2017, 22:36

Yel ad olarak rüzgar, esim anlamında ancak bu sözcüğün eylemi ve eylem biçimli türevleri, yanısıra addan türetim biçimleri de var.


Yelek, yelken, yeltek, yelleme, yelpirdeme, yeltenme / yele, yelim, yelme, yeleme, yeldirme, yeleğen gibi.

Yelmek: hızlı yürümem, ivedi gitmek, koşuşturmak ile rüzgar anlamındaki yel sözünün ayrı sözler olabilir mi?
  • 0

birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 248

Ynt: Yel

İletigönderen Oktay D. » 14 Ağu 2017, 14:47

yél "rüzgar" sözcüğü kapalı /e/ içerirken yēl- "koşmak, (at) hızlı gitmek" sözcüğü ise uzun açık /e/ içeriyor. Bu yüzden ikisi farklı köklerden gelmek durumundadır.
  • 5

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7364
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3248

Ynt: Yel

İletigönderen birtancazin » 15 Ağu 2017, 01:33

Öyleyse güncel sözlüğümüzden de yararlanarak
Yelmek:ivedilikle ve yüpünçlü biçimde koşmak, koşuşmak / yeldirmek olarak da söylenmektedir.
Öneri.....
Yeliş: ivedi çıkış yolu, kapısı, tahliye çıkışı

Eski örnekler...
Yelme: keşif kolu ( çerisel terim)
Yelmeci: keşif görevlisi, keşif kolu eri
Yeldirme: pelerin

Öneri...
Yelirteç: metro
Yelimsemek: duygusal durumu etkileyen bir olay, çor ( tinsel ya da öksel sayrılık) ya da bir emin yan etkisi olarak çarpıntı, terleme, yüz kızarıklığı, kan basıncı yükselmesi gibi belirtilerin de eşlik edebileceği yerinde duramamak, devinim isteği duymak ( hiperaktivite, panikatak gibi durumlar için/ kamşaganlık, yüpüngenlik), kaygı bozukluğu gibi durumları da kapsar. Açıklanan etkenlerin neden olduğu eylemi aytmak için kullanılır. / öneridir.

Yel : esim bakımından..
Öneri...
Yelemeç: Yelpaze
Yeldirik: vantilatör
Yeleşki: hava, yel akımıyla ortamdaki havanın yenilenmesi için kurulan düzenek
Yel akımı, esinim: cereyan, hava akımı
Yel burgacı: hortum ( hava olayı)



Güncel ve eski örnekler...
Yeltenmek, yellemek, yeltek (hercai), yelek, yelpirdemek (yaprakları kımıldatacak düzeyde yeğnik esmek), yelken, yelim(romatizma), yeleğen (havadar)
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 248

Ynt: Yel

İletigönderen birtancazin » 15 Ağu 2017, 02:12

Ayrıca yelpaze sözüne değinirsek...

Farsça bir ek kuşkusu uyandıram bu sözcüğün yelpirdemek: yaprakları kımıldatacak düzeyde yeğnikçe esmek, yelpinmek/yelbinmek: kesik kesik ve yeğnik esmek ile eski yelpise, yelpize ve yelpeze biçimleri göz önüne alındığında aralıklı olarak estirmek anlamıyla ilişkili olarak bir gereç adlandırması yapıldığı açıkça anlaşılmaktadır.

Bana kalırsa kökensel bağlamda yelbisik biçimine dayanıyor olabilir.

Giysi (kedsük), tütsü, bilezik (bilersük), emzik, yüzük, ilersük (tuman kayışı /pantalon kemeri), yüksük, saksı sözcüklerinde görülen bu suk/zuk eki ile oluşturulmuş olmalı nitekim işlev bakımından denk durumda.

Bu ek batsıg, togsıg, günümüzde yatsı gibi örneklerde de görülmekte.


Son biçim olarak yelpaze dönüşümünde yalnızca sesletim olarak farsçadan etkilenme var mıdır tartışılır, ancak köküyle ekiyle öz türkçe bir sözcüktür
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 248

Ynt: Yel

İletigönderen Oktay D. » 15 Ağu 2017, 03:44

yélpī- (i uzun) sözcüğü bulunuyor, Talat Tekin'iñ bu konuda açıklayıcı bir makalesi vardı. yelpâze sözcüğünüñ *yélpīze biçiminden geliştiğini ve bunuñ da yél sözcüğüne Ana Türkçe - "olmak" ek eyleminiñ geldiğini gösteriyordu.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7364
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3248

Ynt: Yel

İletigönderen birtancazin » 15 Ağu 2017, 12:58

Evet ben de okumuştum, yalnızca son_ze biçiminde bir sorun var gibi geldi. Anadolu türkçesinde öleze, yalaza gibi sonradan gelişen şivesel durumlar dışında daha eski asya türkçesinde böyle durum pek görülmüyor, bu bakımdan sUk eki ile türemiş olabileceği olası.

Bi_ olmak anlamında ise to be ile sesteşliği ilginç.


Bu ekle türeyen gerek anadolu gerekse asya türkçesinde pek çok örnek söz bulmak olanaklı.
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 248

Ynt: Yel

İletigönderen Oktay D. » 15 Ağu 2017, 13:16

yélpi- sözcüğünden yélpir- "üfürmek, yellemek" türeyip başka bir koldan r>z dönüşümüyle *yelpiz- olmuş, ardından da -A eki eklenmiş olması söz koñusu.

Ayrıca Moğolca (Kalmuk) delwize- "sallamak" sözcüğü ile Yakutça salbıra- "yellemek" ve Hakasça çelpra- "yellemek" sözcükleri de bulunmaktadır.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7364
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3248

Ynt: Yel

İletigönderen birtancazin » 15 Ağu 2017, 13:22

Evet, öylesi de olası, türkiye ağızlarında dallamak da sallamak anlamında kullanılıyor (argoda dallama sözü de sanırım en işlek olanı), dal_ öntakı gibi de var. Dalga sözü de bu kökten moğolcadaki del, olasılıkla bu dal değildir de yine de sallamak deyince usuma düştü.

Eskiden osmanlıcaya özgü türkçe_farsça türü sözlerden sandığım bir sözcük idi yelpaze
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 248

Ynt: Yel

İletigönderen uydurmatik » 01 Eyl 2017, 23:32

Oktay D. yazdı:yél "rüzgar" sözcüğü kapalı /e/ içerirken yēl- "koşmak, (at) hızlı gitmek" sözcüğü ise uzun açık /e/ içeriyor. Bu yüzden ikisi farklı köklerden gelmek durumundadır.
külək
Mənbələrdə külük sözü “sürətli”, “iti” anlamında açıqlanıb. Yelmək feili “sü­rət­lə getmək” deməkdir. Görünür, küləkyelik eyni kökə malik olub, külək elə “yel” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)
  • 0

uydurmatik
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 158
Katılım: 31 Ara 2013, 19:38
Değerleme: 11

Ynt: Yel

İletigönderen Oktay D. » 01 Eyl 2017, 23:45

Beşir Ahmedov'uñ açıklaması bir tahminden ibaret görünüyor, çünkü kaynakları yazmamakla birlikte ayrıca "görünür" gibi tabirler kullanmış. Bu yüzden kaynak vérdiğiñiz kişiniñ "mənbə" diye kast éttiği sözlük ya da el yazmalarını da burada sunmak yararlı olabilir bence.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7364
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3248

Ynt: Yel

İletigönderen uydurmatik » 01 Eyl 2017, 23:53

Oktay D. yazdı:Beşir Ahmedov'uñ açıklaması bir tahminden ibaret görünüyor, çünkü kaynakları yazmamakla birlikte ayrıca "görünür" gibi tabirler kullanmış. Bu yüzden kaynak vérdiğiñiz kişiniñ "mənbə" diye kast éttiği sözlük ya da el yazmalarını da burada sunmak yararlı olabilir bence.
Külek ve yel kelimelerinin sürat ile ilişkisi mukayese edilmiş ve rüzgâr anlamına gelen iki söz arasında bu bakımdan bir uygunluk olduğu görünüyor.
  • 0

uydurmatik
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 158
Katılım: 31 Ara 2013, 19:38
Değerleme: 11

Ynt: Yel

İletigönderen Oktay D. » 02 Eyl 2017, 00:02

Añlamıñ beñzemesi, biçimiñ de aynı yolu izleyeceği añlamına gelmeyeceği için bu tahmin sorunlu geliyor.

Örneğin İtalyanca sette (7 sayısı) ile Yakutça siette (7 sayısı) aynı añlama hatta neredeyse aynı seslere sahip olmasına rağmen birbirinden tümüyle bağımsız yérlerden gelmiş durumdalar: İtalyanca sözcük Latince septem biçiminden, Yakutça sözcük ise Eski Türkçe yétti biçiminden geliyor.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7364
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3248

Ynt: Yel

İletigönderen uydurmatik » 02 Eyl 2017, 01:24

Oktay D. yazdı:Añlamıñ beñzemesi, biçimiñ de aynı yolu izleyeceği añlamına gelmeyeceği için bu tahmin sorunlu geliyor.

Örneğin İtalyanca sette (7 sayısı) ile Yakutça siette (7 sayısı) aynı añlama hatta neredeyse aynı seslere sahip olmasına rağmen birbirinden tümüyle bağımsız yérlerden gelmiş durumdalar: İtalyanca sözcük Latince septem biçiminden, Yakutça sözcük ise Eski Türkçe yétti biçiminden geliyor.
Bu ikisi arasında "sürat" anlamına gelen farklı menşeler arasında kurulan alaka gibi bir alaka kurulamıyor. Eğer "yedi" manasına gelen bu kelimelerin başka manaya gelen iki farklı menşeden geldiği konusunda mukayese yapılabilseydi bu misali verebilirdiniz.
  • 0

uydurmatik
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 158
Katılım: 31 Ara 2013, 19:38
Değerleme: 11

Ynt: Yel

İletigönderen Oktay D. » 02 Eyl 2017, 03:10

O örnek, añlamıñ beñzeyip biçimiñ farklı yérlerden geldiği bir örnektir. Siz de yél ile yel- sözcükleriniñ (külek-külük gibi) beñzer añlamlardan dolayı aynı biçimden geldiğini savunuyorsuñuz.

Yani ben külek ile yél arasındaki añlam beñzerliğine karşı örnek vérmiş değilim. Karşı örnek vérdiğim şey, siziñ külek-yél añlam ilişkisini kullanarak yél ile yel- sözcüklerini aynı kökten getirmeñize idi.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7364
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3248

Ynt: Yel

İletigönderen uydurmatik » 02 Eyl 2017, 13:27

Oktay D. yazdı:O örnek, añlamıñ beñzeyip biçimiñ farklı yérlerden geldiği bir örnektir. Siz de yél ile yel- sözcükleriniñ (külek-külük gibi) beñzer añlamlardan dolayı aynı biçimden geldiğini savunuyorsuñuz.

Yani ben külek ile yél arasındaki añlam beñzerliğine karşı örnek vérmiş değilim. Karşı örnek vérdiğim şey, siziñ külek-yél añlam ilişkisini kullanarak yél ile yel- sözcüklerini aynı kökten getirmeñize idi.
Öyle de olsa arada bir İtalyanca sette ile Sahaca sette arasındaki kadar fark yok. Biri Latince diğeri Türkçe menşeli değil. Bir de şu biri uzun ünlülü diğeri kısa ünlülü mukayeselerinin her zaman doğru netice vereceğini düşünmüyorum. Günümüzde de mesela isim olan güreş ile güreş- eylemi var; bunlardan biri uzun ünlülü olmasa bile vurgu ve tonlama ile telaffuzda bir fark ortaya çıkabiliyor. Birçok dilde de vurgulu olan heceler uzun okunmaktadır. Türkçedeki bu uzunluklar az-çok vurgu/tonlama nisbetinde tesir ediyor olabilir.
  • 0

uydurmatik
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 158
Katılım: 31 Ara 2013, 19:38
Değerleme: 11

Soñraki

Dön Añlam Tartışmaları

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 1 konuk

Reputation System ©'