Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

+dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

Ekleriñ kökeni üzerine çalışmaları içerir.

+dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen Oktay D. » 25 Ağu 2011, 15:54

Benim bildiğim sesteş < seste eş. Talat Tekin'iŋ bir yazısında sestaş olmalı diyor, ayrıntı vermiyor. Bu ekiŋ kökenini bilen gören duyan var mı?
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8200
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5065

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen Kuşhan » 25 Ağu 2011, 16:01

TDK'nin yerliğinde "Büyük Ünlü Uyumu" konusunda böyle bir bilgi geçiyor.

-daş (-taş) eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymaz: din-daş, gönül-daş, meslek-taş, ülkü-daş.
  • 5

Üyelik görseli
Kuşhan
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 492
Katılım: 09 Ağu 2010, 19:45
Değerleme: 19

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen Oktay D. » 25 Ağu 2011, 16:05

İşte neden? Durduk yere öyle olamaz, bir olay vardır kesinlikle de ben bilemedim.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8200
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5065

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen Oktay D. » 25 Ağu 2011, 16:10

kardeş sözcüğü Anadolu ağzında kardaş olarak geçiyor, o da Eski Türkçe (Uygurca) karındaş sözcüğünden geliyormuş. 1000 yıl öncesinde bile ek bileşik, özünde +da eş açıklaması, halk kökenlemesi olabilir. Diğer sözcükleriŋ tümü Türkiye Türkçesine ait sanıyorum, erken dönemlerde başka izine denk gelemedim.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8200
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5065

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen ingichka » 25 Ağu 2011, 17:47

Bu ek Türkçedeki uyum dışı eklerden birisidir aslında mesela gönüldaş sözü var gönüldeş sözü yok. Sesteş gibi bazı sözcükler istisnadır.
  • 0

Üyelik görseli
ingichka
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2242
Katılım: 01 Oca 2008, 14:33
Konum: istanbul
Değerleme: 19

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen ingichka » 25 Ağu 2011, 17:48

Sonradan baktım da internette gönüldeş şekline de rastlanıyormuş belki tali olarak bu şekli de ortaya çıkmıştır.
  • 0

Üyelik görseli
ingichka
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2242
Katılım: 01 Oca 2008, 14:33
Konum: istanbul
Değerleme: 19

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen ingichka » 25 Ağu 2011, 18:12

Türk lehçelerinde bir-iki örneğe baktım ek Azerbaycan, Özbek ve Uygur Türkçelerinde uyumdışı (Özbek Türkçesinde ses uyumu kuralına hemen hemen hiç uyulmuyor zaten) diğer lehçelerde ses uyumuna uyuyor gibi. Eski Anadolu Türkçesinde çoğu kez uyuma bağlıymış: kardaş, karındaş, göñüldeş, yoldaş, beñdeş ama dindaş gibi uyumdışı örnekler de var.
  • 0

Üyelik görseli
ingichka
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2242
Katılım: 01 Oca 2008, 14:33
Konum: istanbul
Değerleme: 19

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen Oktay D. » 25 Ağu 2011, 18:18

Bu bilgiler tamam da, kökeni ne bu ekiŋ? Neden uyumsuzluğu bulunuyor?

Örneğin, olumsuzluk eki -mA-'nın neden vurguyu öncesindeki heceye taşıdığını biliyoruz (bknz Talat Tekin, "Olumsuzluk eki -ma-/-me-'nin Etimolojisi", Makaleler 1: Altayistik).
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8200
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5065

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen ingichka » 25 Ağu 2011, 18:20

Muharrem Ergin'e göre ek EAT devrinde vokal ve konsonant uyumlarına bağlı olarak 4 şekilliymiş: -daş, -deş, -taş, -teş. Sonradan çok şekilliliğini kaybetmiş ve -daş şeklinde kullanıla gelmiş. (Belki bunda Çağatay Türkçesinin bir etkisi vardır?). Bazı ince şekillerinin görülmesinde -ş ünsüzünün inceltici olmasının etkisinin bulunabileceğini yazmış.
  • 0

Üyelik görseli
ingichka
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2242
Katılım: 01 Oca 2008, 14:33
Konum: istanbul
Değerleme: 19

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen Bengitaşlarındili » 25 Ağu 2011, 18:35

Bir çok yerde bu -daş ekinin -da bulunma eki ve eş sözünün bileşiminden oluştuğunu okudum. Kaynak ise verilmiyor. Anlam göze alındığında açıklama yanlış görünmüyor. Bu nedenle  -daş ekinin önceden ünlü uyumuna tabi olduğunu daha sonra bu özelliğini yitirdiği düşünülebilir. Diğer Türk dillerinde bu ekin durumunu gözden geçirmeli
  • 0

Anlayın Artık! Uydurukçuluk devri bitti! Bitti! Koskoca Türk dünyası dururken uydurduklarınızı yutturamazsınız. Biri önerdiğiniz sözü ilk anda kabullenebilir ama sonra diğer Türk dillerindeki karşılıklarını öğrenince, önermiş olduğunuz uyduruk söz için size kin ve nefret besler. Benim şu anda tüm uydurukçulardan duyduğum nefreti duyar size, ama bunu şahıs olarak kimseye yöneltemediği, maddileştiremediği için Türkçeciliğe yansıtır. Türkçeciliğe nefret duymaya başlar.İşte siz UYDURUKÇULAR farkında olmadan TÜRKÇEYİ BALTALAYANLAR DURUMUNDASINIZ. Yeter artık UYDURMAYIN!
Üyelik görseli
Bengitaşlarındili
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2144
Katılım: 28 May 2009, 15:46
Konum: Ýstanbul
Değerleme: 0

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen Oktay D. » 25 Ağu 2011, 23:30

Hiç olmadı, eğer +dA eş doğru değilse, yeni bir yapı önerebiliriz: +dA eş > +dAş. Bunuŋ da ünlü uyumuna uyması işten bile değil :)
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8200
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5065

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen ingichka » 26 Ağu 2011, 00:47

Bu ek +da ile eş sözcüğünün birleşmesinden oluşmuşsa bile zamanla ilk şeklinden uzaklaşmış gibi görünüyor. Örneğin Kazak Türkçesinde pikirde "fikirde" denmesine karşın pikirles "fikirdaş, hemfikir" deniyor.
  • 0

Üyelik görseli
ingichka
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2242
Katılım: 01 Oca 2008, 14:33
Konum: istanbul
Değerleme: 19

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen Bi50likdaha » 22 Kas 2013, 22:31

İşteş , sesteş , sözdeş , oydaş , özdeş gibi kullanımlar uyuyor ses uyumuna.
Bence ses uyumu olmalı ulatı olmak zorunda Türkçenin en temel kuralı düzeni bence ses düzeni yitirilmemesi geren bir özellik.
  • 0

Bi50likdaha
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1845
Katılım: 27 May 2013, 19:31
Konum: Ankara
Değerleme: 420

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen Oktay D. » 10 Ara 2013, 16:00

Bi50likdaha yazdı:İşteş , sesteş , sözdeş , oydaş , özdeş gibi kullanımlar uyuyor ses uyumuna.
Bence ses uyumu olmalı ulatı olmak zorunda Türkçenin en temel kuralı düzeni bence ses düzeni yitirilmemesi geren bir özellik.

Onlar, ékiñ ses uyumuna uyduğu sanısıyla türetilmiş sözcükler. meslektaş, ülküdaş, köktaş gibi çok az daha eski sözcüklerden añlıyoruz ki bu ék ses uyumuna hâlen uymuyor.

Ayrıca Türkçede ses uyumu temel olsa da her ék ses uyumuna uymaz. Örneğin 3. kişi iyelik éki olan +(s)X éki (ör: Türkçesi Varken), Eski Türkçede yalñızca +(s)i biçimindedir [Tekin, 2003]. Sözcükken ékleşen öğeler de geñelde ses uyumuna uymaz. Bugünkü öykücü geçmiş zaman éki +mXş, yiñe Eski Türkçede yalñızca +miş olarak geçer [Tekin, 2008]. Orkun yazıtlarında, Irk bitig'de örneğin sürekli bolmiş, kılınmiş, olurmiş gibi örnekler bulunur.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8200
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5065

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletigönderen Bi50likdaha » 11 Ara 2013, 14:16

Köktaş ve ülküdaş yeni üretim. Deği mi sanki  :)

ırk bitik elime geçti eve cidden öyle kullanılmış :)
  • 0

Bi50likdaha
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1845
Katılım: 27 May 2013, 19:31
Konum: Ankara
Değerleme: 420

Soñraki

Dön Ekler

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 2 konuk

Reputation System ©'