Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

Ekleriñ kökeni üzerine çalışmaları içerir.

Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Oktay D. » 01 Tem 2011, 21:16

Ésenlikler arkadaşlar,

Önceden béri, ada eklenen bir -(X)l ekini haçan görsem hep çıkıntılık yapıp "öyle bir ek yoğdur" ya da ara sıra kendimi kabalıktan biraz alıkoyarak "bu ek olmasa gérek" dédim. Size sevinerek söylemeliyim ki, bugün de démeyi sürdürüyorum :) Néden diye soracak olursaŋız, karşıma şimdiye dek kandırıcı (tatmin edici) bir karşıt sav veya karşıt örŋek gelmediği için böyle bir ekiŋ varlığını taplamam olanak dışıdır. Nitekim, Eski Türkçede olmadığı daha da su götürmezdir, çünkü Eski Türkçenin biçim bilgisini eŋ iyi ve ayrıntılı dérleyen bétikte[M. Erdal, 1991] böyle bir eke denk gelinmemektedir (bkz. 330-333 arası bétler). Başka yérlerde de böyle bir kanıtı ciddiyetle bulamadım[F. Bozkurt, 2005].

Bu başlıkta sırf bu eki tartışacağız, ancak neŋ bir sözcüğü tek tek tartışmayı erekledim. Bu yüzden sözcükleriŋ kökenlerini bu başlık altında değil, o sözcüğe ait başka başlıklar altında tartışmayı istiyorum. Buraya yalnızca "karşıt örŋek" oluşturan sözcükleri dizmeŋizi yüksek bir incelikle ricâ ediyorum.

Şimdi yérlikte bulabildiğim tüm (sözde) karşıt örŋekleri aşağıya diziyorum ve neŋbiri için ayrı başlık açıyorum (açtıkça bağlantısını güncelleyeceğim). Lütfen siz de bir karşıt örŋek vereceğiŋiz durumda önce başlığını açıŋ, daha soŋra buraya yalnızca başlığıŋ bağlantısını ve sözcüğü belirtiŋ. Bir başlıkta (ricâ ediyorum) birden fazla sözcük bulunmasıŋ. Bu konuda titiz davranmak istiyorum, o yüzden :)

Bu arada şunu aŋımsatayım, ben çok inatçıyımdır :) Öyle olsa da, daha önce bu yérlikte iki kere savımdan tümüyle vazgeçmişliğim oldu ve tersiniŋ doğruluğuna da iknâ olmuştum. Démeli, kanıtlayabilirseŋiz kanabiliyorum. Ancak, beni iknâ etmek değme yiğidiŋ harcı değildir :) Ayrıca böyle meydan okumaŋızı da istiyorum, beyin kasırgası olur böylelikle.

Sağlıcakla...

Eski Türkçe (sözde) örŋekler:
yeşil/yaşıl, köŋül/göŋül, dördül/dörtgül/tȫrtgil, başgıl ile başıl, kızıl/kızgıl (I) ile kızgıl (II), kısıl, osal, ogul, ağıl, artıl, ıdıl, ötül/yötül, ınal, topal, kırgıl/kırkıl.

Daha geç örŋekler:
kapıl, çengil, sarmal, surgul, kurgul, özgül, gözel, çıngıl, buğul, ığıl, berdel, sitil, güdül, yedil, usul, dingil, gümül, tombul, kırtıl, tingil, karal, kundul, siğil, çıngıl.

Dipçe.
[1] Marcel Erdal, "Old Turkic Word Formation", Weisbaden, 1991.
[2] Fuat Bozkurt, "Türklerin Dili", Kapı yayınları, İstanbul, 2005.
  • 0

En soñ Oktay D. tarafından 19 Eyl 2017, 01:03 tarihinde düzenlendi, toplamda 2 kéz düzenlendi.
Gérekçe: bağlantılar düzeltildi
Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8200
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5065

Ynt: Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Oktay D. » 01 Tem 2011, 21:45

Başlıyorum:
yeşil/yaşıl sözcüğü tartışılmaktadır.
  • 0

En soñ Oktay D. tarafından 19 Eyl 2017, 01:04 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
Gérekçe: bağlantılar düzeltildi
Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8200
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5065

Ynt: Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Kutluay » 02 Tem 2011, 01:28

Yararlı konu, saptırmalı başlık. :)
Başlığı görüce içimden 'Sözde Altay Kuramı' diye yeni bir konu başlatmak geçti.. Her kuram sözde'dir, öyle olmasaydı gerçeklik derdik. Daha başlığında  bu ekin ‘sözde’ olduğu savlanmış çoktan, yine de
bu konudaki görüşlerimi kabaca aktarayım.

1- Ateş olmayan yerden duman çıkmaz! Var olmamış olsaydı Anadolu'nun değişik yörelerinde bu ek ile türetilmiş sözcükler kurulamazdı. Ben bu ekle kurulmuş bir sözcüğü ilk kez duyduğumda ne anlama geldiğini kestirebiliyorsam ve bir sözcük türetmeye çalışıyorken aklımın bir ucunda bu ekle kurulu sözcükler beliriyorsa bu ek Türkçede var demektir. Yalnızca kendimden söz etmiyorum, değişik yörelerdeki başka başka insanların aynı noktada buluşmasından söz ediyorum. Türkçe konuşurların hepsi birbirine görünmez dil bağıyla bağlıdır ve Türkçenin dizgesel yapısından ötürü birbirlerinden bağımsız olarak aynı ya da benzer sözcükleri türetebilirler. Daha açık anlatabilmek için örnekler sunayım:
ben birisine gizpre, gizself, gizovır, gizpaleyo ya da gizmulti dersem büyük olasılık ‘ne diyon  kardeşim sen, Türkçe konuşsana’ karşılığını alırım; gizil dersem aynı kişi neyi anlatmaya çalıştığımı üç aşağı beş yukarı anlayacaktır. Sürdürelim:
dörtpiseydo, dörtfor, dörtindra, dörtşip...?
Dördül?..sakın  dört köşeli bir şeyi betimliyor olmasın?

Dördül: dört köşeli yüzey, kare. Derleme Sözlüğü c: 4

2- Böyle bir ek yoksa (açıklığa kavuşturulamıyorsa) bile elimizde yeter sayıda bu çağrışımı yapabilecek sözcüğümüz vardır ve ‘Türkçe’ yaşayan bir varlık olarak gereksinim duyduğu bu çağrışımı yapmış yoluna koyulmuştur. Aynı +sel, +sal örneklerinde olduğu gibi... Atı alan Üsküdar’ı geçmiştir.

3- Türkçe’de sözcükler kurulurken 1+1+1+1+.. diye sürüp giden eklemelerle kurulurlar. Bu eklemeler hiç yoktan +çIl, +çAl diyerekten bitivermezler. Şöyle olmalıdır: +ç+I+L, +ç+A+L. Görüşlerimi ‘kabaca’ açıkladığımı söylemiştim, anımsatırım. :)

4-Tersi düşünülse dahi ben bu ekin +gil ekiyle ya da benzer bir yapıyla bağlantılı olabileceğini düşünüyorum. Dayımgil derken kullandığımız ses uyumuna girmeyen değeri yeterince bilinmemiş ilginç  ekimizden söz ediyorum. Belki de +gA ile ilintilidir?
Yongal: Yontmaya elverişli (ağaç).Derleme Sözlüğü c: 11

Dörde dönersek;

dörtgül: dört köşe, dört kenarlı. Derleme Sözlüğü c: 4

5- İlk önce addan eylem sonra da eylemden sıfat yapıyoruz diyelim..
Sonuçta addan yola çıkmış olacağız değil mi?

6- Önümüzde dördül, dörtgül örnekleri dururken ikil, üçül, beşil yanlıştır denebilir mi?

Öneri-türeti

ikil: klon.
  • 0

Üyelik görseli
Kutluay
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 309
Katılım: 23 Eyl 2010, 14:00
Değerleme: 18

Ynt: Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Oktay D. » 02 Tem 2011, 03:23

Bilerek "sözde" falan yazıp durdum :) Öncelikle dilbiliminde böyle bir ek gerçekten yok. Birkaç kişi kişisel olarak sözlüklerinde kökenlerde kullanmış ancak açıklama getirmemiş. Gerçekten varsa, bunu kanıtlamaŋız gerekir.

Yöresel sözcüklerin kesin köken açıklamaları yoktur. Bu başlığı da bu yüzden açtım, her savlanan sözcüğü ayrı başlıklarda tartışabilmek için. O yüzden acaba bu söz ettiğiniz öszcükleri burada tartışmak yerine, ayrı başlıklarda tartışıp sonra buraya dönsek daha iyi olmaz mı? Çünkü yakında çığ gibi sözcük göndereceksiniz, herbirini bruada tartışmak arada kaynayanların olmasına yol açacak. Duyarlılığınız için sağoluŋ.

Dipçe: burada hiçbir sözcüğüŋ kökenine dair konuşmayacağım, yanıt vermeyeceğim, yanıtları o sözcüklerin kendi başlıklarında yapacağım. Bu başlıkta sadece ana düşünce üzerinden gitmek istiyorum.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8200
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5065

Ynt: Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Kutluay » 02 Tem 2011, 03:39

Görünen köye kılavuz istiyorsunuz yani.
Niye çığ gibi sözcük göndereyim, çığ gibi gönderilecek sayıda sözcük varsa neyini tartışacağız ki? Yukarıdaki açıklamayı ana görüşümü anlatabilmek için yaptım. Siz yok deseniz de (bunu söyleyen ben de olabilirdim) bu ek kullanılacaktır.
  • 0

Üyelik görseli
Kutluay
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 309
Katılım: 23 Eyl 2010, 14:00
Değerleme: 18

Ynt: Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Oktay D. » 02 Tem 2011, 03:47

Tartışmaya katkı vermeŋizi ricâ ediyorum yalnızca. Burada ekiŋ varlığını tartışalım diyorum, siz "kullanılacaktır" deyip kesip atıyorsuŋuz. Varsa, bu savıŋ kanıtlanması için ortam anıklıyorum işte. Tartışmaya katkı vermek istemiyorsaŋız siz bilirsiŋiz. Zamanımdan kısar eder, tek tek o başlıkları siziŋ yeriŋize ben açarım.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8200
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5065

Ynt: Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Kutluay » 02 Tem 2011, 04:08

Çoktandır tartışıyoruz.
Kestirip atmıyorum, tartışmak öğreticidir.
Atalardan biri yattığı yerden doğrulup 'kız adına yine ad yapmak için +l ekini ekledik, kızıl elde ettik' dese bile inanmayacaksınız gibi bir izlenimim var.
  • 0

Üyelik görseli
Kutluay
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 309
Katılım: 23 Eyl 2010, 14:00
Değerleme: 18

Ynt: Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Oktay D. » 02 Tem 2011, 04:15

kızıl sözcüğüne de geleceğim, dediğim gibi bu sözcüklere yanıtımı burada vermeyeceğim.

dördül sözcüğünüŋ kökeni tartışılmaktadır.
  • 0

En soñ Oktay D. tarafından 19 Eyl 2017, 01:04 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
Gérekçe: bağlantılar düzeltildi
Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8200
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5065

Ynt: Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Temirbek » 02 Tem 2011, 06:17

gönül sözcüğünüñ kökeni üzerinden tartışalım.
  • 0

En soñ Oktay D. tarafından 19 Eyl 2017, 01:05 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
Gérekçe: bağlantılar düzeltildi
Üyelik görseli
Temirbek
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1611
Katılım: 11 Eki 2007, 21:44
Değerleme: 1141

Ynt: Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Tansık » 02 Tem 2011, 21:31

Bunları addan eylem yapan bir ara ekle açıklamak zor gibi:
çengil
sarmal
surgul
kurgul
  • 0

En soñ Oktay D. tarafından 19 Eyl 2017, 01:05 tarihinde düzenlendi, toplamda 2 kéz düzenlendi.
Gérekçe: bağlantılar düzeltildi
Tansık
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 583
Katılım: 20 Tem 2010, 01:58
Değerleme: 15

Ynt: Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Oktay D. » 04 Tem 2011, 03:55

  • 0

En soñ Oktay D. tarafından 19 Eyl 2017, 01:07 tarihinde düzenlendi, toplamda 5 kéz düzenlendi.
Gérekçe: bağlantılar düzeltildi
Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8200
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5065

Ynt: Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Temirbek » 05 Tem 2011, 21:23

Adlara gelen bir /+l/ eki var mı? Bunu tartışıyoruz, acaba /+CXl/ eki ve /+gXl/ eklerindeki /+l/ adlara gelen bir ek olabilir mi?

Örneğin; balık > balıkçı > balıkçıl, ot > otçu > otçul

Adlara gelen ilgi eki /+GX/ var bildiğimiz; benimki, seninki, evdeki, ağaçtaki vb. Bu eki yalın ada da getiriyorlar öbür Türk Dillerinde, meselâ geçenlerde bir Kazakça yerlikte baskı bet (baştaki sayfa, baş sayfa) kullanımına düşgeldim. Baskı bet'i birebir Türkçe'ye uyarlarsak başkı/başki sayfa olur. Yiñe öbür Türk Dillerinde öñkü "önki, önkü", soñkı gibi kullanımlar yaygındır. Biz de öñceki, soñraki dediğimiz gibi *önkü "proto, prima", *soñku vb. diyebiliriz.

Konumuza dönersek, bu ilgi ekine "adlara" gelen /+l/ eki eklersek > /+GXl/ ekini elde ediyoruz. Meselâ baş > başgı > başgıl "baş ile ilgili" (?), örnek olsun diye bir türetim yapıyorum; *evgi "ev ile ilgili" > evgil "ev ile ilintili, domestik" dikkât edersek /+CXl/ ekiyle yakın bir añlam katıyor.

Türkçede bir çok ilişkinlik eki var görüldüğü gibi, /+cIl/, /+gIl/, /+sIl/, bileşik ek /+sal/ vb. Sadece /+sAl/ ve Arapça /+î/'ye takılıp kalmamak gerek.
  • 0

Üyelik görseli
Temirbek
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1611
Katılım: 11 Eki 2007, 21:44
Değerleme: 1141

Ynt: Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Oktay D. » 05 Tem 2011, 21:34

+CXl eki ile +çI eki arasında bir bağlantı bulunmuyor. +CXl eki yanlış aŋımsamıyorsam /s/'li bir biçime dayanıyor (Fuat Bozkurt'un Türklerin Dili adlı betiğinde yazıyordu ancak kaynak yanımda değil). Diğer ekleriŋ kökenlerine ilişkin görüşlere yeŋiden bakmam gerek, ancakkaynaklarım yanımda değil (çoğu görüş Moğolcadaki eşleniklere dayanıyor, sözü geçen eklerden bazıları Moğolcade ek değil sözcük biçiminde eşleniklere sahip).

sal ekine takılıp kalmak değil, sonuçta işlek olan o, tabi ki diğer ekleri de kullanabiliriz ancak bunu da gayet kullanabiliriz, bir sorunu yok.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8200
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5065

Ynt: Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Toygun » 06 Tem 2011, 09:52

Kutluay yazdı:
6- Önümüzde dördül, dörtgül örnekleri dururken ikil, üçül, beşil yanlıştır denebilir mi?

Öneri-türeti

ikil: klon.


İkil sözcüğünü Aydın Köksal bit(binary digit) yerine türetmiştir.
  • 0

Üyelik görseli
Toygun
Genel Sorumlu
Genel Sorumlu
 
İleti: 5277
Katılım: 17 Haz 2010, 17:30
Değerleme: 1283

Ynt: Sözde addan sıfat veya ad yapan +(X)l eki üzerine

İletigönderen Boraan » 11 Haz 2012, 14:54

Arkadaşlar  kullandığım sözcükler yüzünden kıyamet koptuğu için  açıklamak zorunda kalmıştım.Yeniden açıklamak gerekirse; ötkünsel süreçte çeşitli örnekler oluşabiliyor. - l  eki birleşik eklerde bulunuyor varsayılsa da -l eki kalmış biçimde düşümlü  yeterli tutarda örneği vardır ve bu ek zaten  birleşik eklerde ek ne olursa olsun zaten bağıntı,ilinti/nispet yapan bir bağ ektir. Ben bu ekten bağımsız , yalnızca adlara gelen ayrıksı bir ek olduğunu düşünüyorum, o da -el, -al,  bu da herhangi bir düşüm olduğu belirtilemeyen konural, güzel sözcükleridir.Bu duruma göre  doğal sözcüğü her iki biçimde de türemiş olabiliyor.

doğ+(a)l (eylemlere gelen -l eki)
doğ+a+l (adlara gelen -l bağ eki)
  • 0

Üyelik görseli
Boraan
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1806
Katılım: 23 Eki 2007, 17:34
Konum: Ýstanbul
Değerleme: 65

Soñraki

Dön Ekler

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 1 konuk

cron
Reputation System ©'