1. bét (Toplam 1 bét)

-lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletiGönderilme zamanı: 01 Mar 2010, 20:29
gönderen Gökbey
Yanılmıyorsam Oktay ile yaptığımız bir aytışta söylemiş idi. Türkçede vahşi hayvan adı yapma eki -lan diye bir söz bulunmaktadır. Soñrasında ise unutup gitmiştik. Söz uçar, yazı kalır dememişler boşuna.

Özünde doğru olma olasılığı çok yüksek. Örñekleri de var bunuñ;

ars + lan : arslan
+ lan : yılan
kap + lan : kaplan
sırt + lan : sırtlan

İyi, güzel de ars, yı ne demek? Hadi kaplan ile sırtlanı bir bakıma añlıyoruz.

Bu arada ars- kökü ile pars sözcüğü arasında ilişki olabilir. Şunu da söylemeden geçmeyeyim; Türk dillerinden birinde arslan yerine arıslan deniyordu. Günümüzde /r/ sesi de düşüp aslan olmuşken, söz kökü olarak arıs alınabilir. Böylece iki sessizin yanyana gelmediğini de bilmiş olduk. Türkçeliği konusunda sıkıntı yaşamayız.

Ynt: -lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletiGönderilme zamanı: 04 Mar 2010, 21:17
gönderen Boraan
Evet bunun bir ek olduğunu apaçık ortadadır, fakat bağladığı sözcükler hakkında hiçbir fikrim yok...

Ynt: -lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletiGönderilme zamanı: 06 Mar 2010, 15:47
gönderen Temirbek
Türkçede böyle bir ekin var olduğunu ilk kez Nişanyan'dan duydum. Doğruluk payı var, çünkü Moğolcada da "bitki ve hayvan" adları yapımında kullanılan bir -alañ / -lañ eki var. Bence yalñızca "vahşi hayvan" adı türetmiyor, geñel bir "hayvan adı" türetim eki olduğunu düşünüyoum. Yeri gelmişken değinelim, Eski Türkçede bir de "bitki ve hayvan" adları yapan -gAn eki vardır, etken ortaç yapan /-gAn/'den farklı bir ektir. Bu ek de Moğolcada var, -gAnA olarak. Türkçe eylem ve sözcüklerin, Moğolcadakı "kökteşlerinde" hep sona bir sesli eklenir, Türkçe erk = Moğolca erke, Türkçe berk = Moğolca berke, Türkçe sag- "sağmak" = Moğolca saga- "sağmak", Türkçe bak- "bakmak 2) görmek" = Moğolca baka- "müşahade etmek" vb...

Söz gelimi Moğolca ceregen(e) "antilop" > Farsça'ya geçerek "ceylan" olmuş, bize geçerek "ceren" biçimine dönüşmüş. Oysa bu sözcük bizim için "yabancı" sayılmaz, çünkü Oğuzcası olsaydı *yergen / yeregen olurdu, o da zamanla > *yeren / yereğen'e dönüşürdü.

Arslan sözcüğünün "bars" ile ilintili olabileceğini duymuştum. Ancak "bars"ıñ Türkçe olmadığını iddia ediyorlar. Bence "bars" Türkçe kökenli bir sözcüktür, çünkü Altay Türkleri "bars"a mars diyorlar, bizdeki /b/ = onlardakı /m/ denkliği var. Eğer bu sözcük "alıntı" olsaydı, Altay Türkleri de "bars" derlerdi, "Oğuzlar'da /b/ ile başlayan sözcükler bizde /m/ ile başlıyor o halde bu düzeni bozmamak için madem onlar "bars" dedi biz de "mars" diyelim" demiş olamazlar herhalde.

Gökbey'iñ dediği gibi Tıvacada arslan'a arzılan diyorlar, kimi lehçelerde de arıslan. Macarca'da da Türkçe'den alıntıdır ve oroszlán (okunuşu oroslan) derler.

Bence bars'ıñ özgün biçimi *barız kökeni < *ba- "yükses ses çıkarmak", aynı kökten > bakır- "bağırmak" var. Türkçe'de "yükses ses" betimlemeleri hep bu yansıma ses ile yapılır, bangır bangır, bas bas bağırmak, bar bar bağırmak vb... *bar- "kükremek" (?) > *barız "kükreyen" (?), "hayvan adları yapan ek" ile de > *barızlan "kükreyen hayvan" (?)

Ynt: -lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletiGönderilme zamanı: 07 Mar 2010, 11:15
gönderen Gökbey
Oğuz öbeğinden Salırçada kaplan için qaplañ deniyormuş. Ancak yılan olduğu gibi bizimkiyle bir. Öyle ise ekin geñizcil n ile soñlandığından söz edebilir miyiz? Yoksa bölgeye özgü deyip geçmek mi gerek?

-lañ : vahşi hayvan adı yapma eki (!)

Pars kökenlemen ise onat olmuş; usa oldukça yatkın duruyor.

Ynt: -lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletiGönderilme zamanı: 25 Nis 2010, 19:04
gönderen Beren Oğuz
Uğrola!

Bence ek eylemden ad yapıyor; kökenler şöyle olabilir mi:
yıl- + lAñ = yıldıran hayvan
kap- + lAñ = kapan (ısıran1, yakalayan) hayvan
sırıt- + lAñ = sırıtan hayvan2
barız- + lAñ = barızan hayvan


Ben kendim çok deneyimsizce böyle dèdim, ne kadar doğru bilmem. :)

Gelelim, pars/ars konusuna. Nişanyan'da şu yazıyor:
~ Fa pārs پارس a.a.

● EYun párdos (a.a.) İrani bir dilden alıntıdır. Karş. Sogd prdanka, Sans prdāku (a.a.). ● ETü bars sözcüğünün añlamı açık değildir.

"bars" belki de bar->bar- + Iş = *barış- (TTü'deki barış- ile ayrık bir añlamda) añlamında olabilir, nitekim bu varışmak añlamına geliyor. Öyleyse* barış- > *arış- > *arıs- evrimi olabilir. Öyleyse arıslan, arısan hayvan, dèmesi, varışan hayvan démek (?); ancak varış- ne demek tam bilmiyorum, bilen beri gelsin.  Tüm bunlara rağmen bence arslan/aslan Türkçe değil ulayı bu eylemle bağdaşık değil. Démeli pars ılan aslan yakın hayvanlar. Eski İran bayrağında aslan var, ayrıca Aryani ırkındaki çoğu ulus aslan ılan gösteriliyor, Hintler gibi... Öyleyse şu benim usuma daha yattı:
(Farsça)pars + lAñ = arslan; yöresel olarak "arıslan" déniliyor olabilir. Ancak "pars" bir ad,  bu ek eylemden ad yapıyorsa bu da olmaz. Öyleyse en usa yatkın olanı Temirbek'in yaptığı olmalı:
Bence bars'ıñ özgün biçimi *barız kökeni < *ba- "yükses ses çıkarmak", aynı kökten > bakır- "bağırmak" var. Türkçe'de "yükses ses" betimlemeleri hep bu yansıma ses ile yapılır, bangır bangır, bas bas bağırmak, bar bar bağırmak vb... *bar- "kükremek" (?) > *barız "kükreyen" (?), "hayvan adları yapan ek" ile de > *barızlan "kükreyen hayvan" (?)

Pars ile aslan dediğim gibi kökteş olabilir. Öyleyse:
barız- + lAñ = barızan (bağıran3) hayvan.
Bu arada "pars" dilimize Soğdça "prdanka" sözcüğünden geçme de olabilir, uzak bir olasılıkla.

Esenliklerle...

Dipçe:
1~ Kullanılan, kap- eylemi ısır- añlamında çoğu oğur kullanılır. Örñeğin: Köpek çocuğuñ bacağını kaptı.
2~ Sırıtan hayvan, şuradan geliyor olabilir; sırtlanlara bakarsañız sanki yüzlerinde hep bir gülme, sırıtma durumu var. Bundan dolayı sürekli sırıtan hayvan añlamında *sırıtlan > sırtlan
3~ Parslar da aslanlar gibi kükreyerek ilginç sesler çıkarırlar. Temirbek'iñ açıkladığı, "pars" için *ba- kökü usuma çok yattı. Aynı kökten, aslan = bağıran hayvan.

Ynt: -lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletiGönderilme zamanı: 23 Oca 2018, 11:14
gönderen cingelek
ARSLON 'mushuksimonlar oilasiga mansub bahaybat yirtqich sutemizuvchi hayvon’. Hayvonot bogʻimizga yana bir a r s l o n keltirildi. Bu soʻz qadimgi turkiy tilda ars tovushga taqlid soʻzidan -la qoʻshimchasi bilan yasalgan feʼlga -n qoʻshimchasini qoʻshib yasalgan; oʻzbek tilida birinchi boʻgʻindagi a unlisi ä unlisiga, ikkinchi boʻgʻindagi a unlisi â unlisiga almashgan: (ars + la) = arsla- + n = arslan > ärslân.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild)

QOPLON ' mushuksimonlar oilasiga mansub, te — risi xol-xol, yirik sutemizuvchi yirtqich hayvon'. Hozirgi kunda qoplonni faqat hayvonot bo-gida koʻrish mumkin. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli qaplan tarzida talaffuz qilingan (ДС, 421: qaplan 'tigr'). A.M.Sherbak bu soʻzni qoʻshma soʻz deb talqin qilish tarafdori (arslan soʻzini ham qoʻshma soʻz deidi); uning fikricha, bu soʻz — ning ikkinchi qismi ' hayvon' maʼnosini anglatuvchi aŋ soʻzi bilan ifodalangan; bu soʻzning birinchi qismini esa sifat deb qarashga tarafdor; lekin qapïl sifati manbalarda aks etmagan va bu sifatning maʼnosini A.M.Sherbak men uchun nomaʼlum deydi (IRLTYA, 138). Nazarimizda, qaplan soʻzi sodda soʻz boʻlib, qadimgi turkiy tildagi ' mahkam ushla—1, ' ugʻrincha bos—' maʼno— larini anglatgan qap— feʼlining kuchaitirish maʼno — sini ifodalovchi —la qoʻshimchasi qoʻshilgan shaklidan —n qoʻshimchasi bilan yasalgan; keyinchalik oʻzbek tilida a unlilari â unlilariga almashgan: (qap— + la = qapla—) + n = qaplan > qâplân.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild)

ILON ’uzun dumaloq tanali, terisi yordamida sudralib harakatlanadigan, koʻzlarida qovogʻi yoʻq jo — nivor’. I l o n oftobda kulcha boʻlib yotardi. Bu ot qadimgi turkiy tildagi ’qimirla-’, ’jil-’ maʼnosini anglatgan yïl- feʼlidan -(a)n qoʻshimchasi bilan yasalgan (Devon, III, 36; DS, 266); oʻzbek tilida soʻz bosh — lanishidagi y undoshi talaffuz qilinmay qoʻygan, a unlisi â unlisiga almashgan, ï unlisining qattiqlik belgisi ioʻqolgan: yïl- + an = yïlan > ïlan > ilân.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild)

Ynt: -lan (vahşi hayvan adı yapma eki)

İletiGönderilme zamanı: 23 Mar 2019, 02:16
gönderen cingelek
arslan.png
Eski ve Orta Türkçe Hayvan İsimlerinin Etimolojisi (Doktora Tezi)
arslan.png (92.63 KiB) 1689 kéz görüntülendi