Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

r içeren ekler: -Ur, -Ur-, +(A)r-

Ekleriñ kökeni üzerine çalışmaları içerir.

r içeren ekler: -Ur, -Ur-, +(A)r-

İletigönderen Oğuzosis » 16 Tem 2017, 20:11

Türkçede birçok "-r-" eki var -her halde-. Bildiklerim şu şekilde:
İsimden fiil yapan "-r-" eki = Şu an örnek veremeyeceğim fakat varlığı kesindir.
Fiilden fiil yapan "-r-" eki = Geç-ir-, aş-ır-, duy-ur-...

Bildiğiniz başka bir görevi var mı? Yani fiilden isim veya isimden isim yapmıyor mu bu ek? Bildirirseniz sevinirim.
  • 0

Oğuzosis
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 207
Katılım: 24 Mar 2017, 19:22
Değerleme: 132

Ynt: "-r-" eki

İletigönderen Oktay D. » 16 Tem 2017, 20:43

İkisi ayrı ekler tabii.

Bu arada aşağıra ekleri yazarken ada gelmeyi añlatmak için +, eyleme gelmeyi anlatmak için - işaretini kullandım.

1) durum ve renk adlarına gelen +(A)r- eki.
Bu ek keskin bir şekilde geçişsizdir (nesnesizdir), yani "neyi/kimi" sorusuna yanıt vérmez. Ayrıca çoğu zaman a/e sesi gösterir. Örneğin kara > kararmak, sarı > sararmak, gök > göğermek, ak > ağar-, yaş "taze" > yaşar- > yeşer- vb. Ayrıca durum bildiren adlara gelir: bélgü > bélgür- > bélir-, eski > eskir-, kadgu "kaygı" > kadgur- > kayır-, gebe "şiş" > geber- "şişmek (ölen cesetler şişer)", yaş "ıslak" > yaşar-, vb. Bu ekiñ Eski Türkçe er- "olmak" eyleminden ekleşerek geldiği añlaşılıyor (bugün bu eylem i- olarak ekeylem hâlindedir: imiş, idi, ise) çünkü tam olarak kattığı añlam bu yönde: karar- = kara er- (kara olmak).

2) Eylemden geçişli eylem yapan -r- eki.
Bu ek ettirgen çatı ekidir. geçişsiz (nesnesiz) eylemleri geçişli (nesneli) hâle getirir. Bu yüzden "neyi/kimi" sorusuna her zaman yanıt vérir, eklendiği eylem vérmese bile. Örneğin: geç- eylemi geçişsizdir ancak geçir- eylemi geçişli olmuştur.
  • 9

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7219
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3077

Ynt: "-r-" eki

İletigönderen Oğuzosis » 16 Tem 2017, 20:45

Peki ya Divani Lügati-t Türk'teki "çamgur (şalgam)" sözünü nasıl açıklıyorsunuz?
  • 0

Oğuzosis
Oğuzhan Yavru
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 207
Katılım: 24 Mar 2017, 19:22
Değerleme: 132

Ynt: "-r-" eki

İletigönderen Oktay D. » 16 Tem 2017, 20:47

Burada bir ek söz konusuysa bile yukarıdaki eylem yapan eklerden hiçbirine ait değil çünkü çamgur bir ad. Yani olsa olsa ad yapan -r eki almış olabilir.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7219
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3077

Ynt: "-r-" eki

İletigönderen Oğuzosis » 16 Tem 2017, 20:51

Ha, ben de öyle bir ek mi var diye sormuştum ;D .
  • 0

Oğuzosis
Oğuzhan Yavru
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 207
Katılım: 24 Mar 2017, 19:22
Değerleme: 132

Ynt: "-r-" eki

İletigönderen Oktay D. » 16 Tem 2017, 20:56

Eylemden ad yapan -r eki zaten geñiş zaman ekiniñ ta kendisidir. Türkçedeki zaman ekleri aynı zaman da yapım ekleridir.
  • 5

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7219
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3077

Ynt: "-r-" eki

İletigönderen Oğuzosis » 16 Tem 2017, 21:02

Ya, demek öyleymiş. Bir şey sorabilir miyim? Siz bu "İlk Türkçedeki biçimler, uzun ünlüler" vesaire gibi eşsiz bilgileri nereden edindiniz? Benim aklımda siz sürekli kendisine danışılan yaşlı bilgeler gibisiniz ;D .
  • 0

Oğuzosis
Oğuzhan Yavru
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 207
Katılım: 24 Mar 2017, 19:22
Değerleme: 132

Ynt: "-r-" eki

İletigönderen Oktay D. » 16 Tem 2017, 21:14

:) yok ya yaşlanmamışımdır o kadar :)

Bu tür bilgileriñ çoğunu makalelerden öğrendim, ne yazık ki Türkolojide makaleleri bulmak biraz uğraştırıcı, makaleleriñ belli bir yéri yok, ancak hatrı sayılır bir kısmını "Çukurova Üniversitesi makale bilgi sistemi" içinde aratarak bulabilirsiñiz. Bir de academia.edu yérliğine üye olursañız orada Türkologlarıñ bizzat kendileri makalelerini pdf olarak ekliyorlar, bazen taze taze güncel çıkmış bir makaleyi görme şansınız oluyor.

Ayrıca bazı kitaplar var, onları aklıma geldiğince dizmeye çalışayım:
- Marcel Erdal, "Old Turkic Word Formation" (tüm ekler burada ayrıntılı olarak dizilmiş)
- Marcel Erdal, "A Grammer of Old Turkic"
- Talat Tekin, "Türk Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler"
- Talat Tekin, "Makaleler", ciltler 1, 2, 3.
- Talat Tekin, "Türkoloji Eleştirileri"
- Fuat Bozkurt, "Türklerin Dili" (tarihi ve çağdaş her Türkçe tek tek ekleriyle sesleriyle işlenmiş)

Daha çoğu da var ancak şimdilik ayak üstü bunlar aklıma geldi. Bunlar bile oldukça geñiş bir bilgi dağarcığını kapsıyor. Hakemli dergilerde yayınlanmış makaleler ise çok daha ayrıntılı olduğu için zaten onları tek tek okumak özümsemek hayli vakit alacaktır, o süre zarfında bu kitaplar insanı bayağı götürür.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7219
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3077

Ynt: "-r-" eki

İletigönderen Oğuzosis » 16 Tem 2017, 21:22

Bakış ve arama farkı bu olsa gerek. Site bakımından aynı yerlere bakıyormuşuz fakat nasıl oluyorsa ben hiç bu tür şeylere rastlayamıyorum. Ancak kitap önerileriniz için ne kadar teşekkür etsem azdır. E, işin ustasından geldi ne de olsa ;) .
  • 0

Oğuzosis
Oğuzhan Yavru
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 207
Katılım: 24 Mar 2017, 19:22
Değerleme: 132

Ynt: "-r-" eki

İletigönderen birtancazin » 17 Tem 2017, 00:04

Geçir, duyur, aşır eylemlerindekiler tır ekinin tsi düşmüş biçimi değil mi...

Duydurmak, geçtirmek
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 679
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 222

Ynt: "-r-" eki

İletigönderen birtancazin » 17 Tem 2017, 00:06

Katır, çayır, kayır ( kalın kum/ormanlık içindeki açık alan) gibi adların oluşumunda geniş zamana benzer bir kullanım
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 679
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 222

Ynt: "-r-" eki

İletigönderen Oktay D. » 17 Tem 2017, 00:08

birtancazin yazdı:Geçir, duyur, aşır eylemlerindekiler tır ekinin tsi düşmüş biçimi değil mi...

Duydurmak, geçtirmek

Tersi:
-tur- eki özünde -t- ile -r- ekleriniñ birleşimidir.

Bu arada -r- ettirgenlik çatı eki U içerir, onu aslında -Ur- diye yazmalıydım. Eski Türkçede keçür-, aşur-, tuyur- vb. biçimdedir.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7219
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3077

Ynt: "-r-" eki

İletigönderen toorku » 17 Tem 2017, 03:16

Oktay D. yazdı:1) durum ve renk adlarına gelen +(A)r- eki.
Bu ek keskin bir şekilde geçişsizdir (nesnesizdir), yani "neyi/kimi" sorusuna yanıt vérmez. Ayrıca çoğu zaman a/e sesi gösterir. Örneğin kara > .



bu sabah uyandığımda bu ekle uyandım yani takılı plak gibi ekin çeşitlemeleri dolanıyordu kafamda hay bin süphanallah dedim ek burda tartışmaya açılmış teşekkürler
  • 0

noktasızlaştıramalandıramadıklarımızdanmısınız
toorku
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 830
Katılım: 17 Ara 2014, 20:50
Değerleme: 1175

Ynt: r içeren ekler: -Ur, -Ur-, +(A)r-

İletigönderen birtancazin » 06 Ağu 2017, 20:53

_r eki bir dönem oldukça işlek kullanılarak ad türetimleri yapmış.

1_ dünür, obur, sağır, salur, yazır, konur, çandır, çavuldur, bahadır, batur / düşünür, okur!
2_çadır, yatır, çöğür / çakar (parlayan nesne)! , çalar (nüans)! Bunlar geniş öyürlü aytım eki ile yapıldığı kuşkusuz iken ilk yazılanlar?
3_bayındır, kayır, çayır, çığır, beltir
4_sığır, katır, badar (ayı yavrusu)
5_çakır, esir (tekir rengi)
6_bağır, böğür, baldır, badır (karın, göbek)
7_bakır, kömür, demir (kömür ve demir için_mir ekinde de değinilmişti, bu mir eki olmayabilir.)

Bir de apar, bolgar, uygur, subar, magyar, döger gibi boy adları da var ancak ilişkilendirilebilir mi bilemiyorum. Olasılıkla geniş öyürlü aytım eki ile denk olmalı. Uygur iki sözün birleşimi olabilir. Tapar, bayar, ilter gibi eski kişi adları da genil öyürlü aytım ekiyle oluşturulmuş.
Değer, eder, gider, gelir, tutar /yazar gibi güncel sözler ile yapısal olarak denktaş.

Ancak yukarıdaki sayılandırılmış örneklerin hepsinin böyle değerlendiremeyebiliriz.


Bu bağlamda Bayır arapça iken türkçe çayır, kayır gibi örneklerden etkilendiği anlaşılıyor.
Sınır yunanca ile benzeşmek, kaldırım sözü ya da yatır sözü de böyle, oktay bey tomar ile ilgili söyledikleri gibi yine karşıtlanacak ancak bunları türkçe köklerden ve eklerden, örnekleri ile uyumlu olmasından ötürü de anlamlılığı bakımından kurgulamak olanaklı.

Sın_ır, sınmak:kesilmek, düzgünce kesmek, dilmek / sındı:makas
Yat_ır: çadır örneğindeki gibi saygın bir kişinin ölümü üzerine yine saygıdan dolayı gömüldüpü değil yattığı yerim bulunduğu yapı anlamıyla..
Bayır: badır (göbek, karın), badar (ayı yavrusu), badıç (ibrik), badat ( yer elması), badıl (tembel), badımak (yol kıyılarında biten yabanıl ve yemeği yapılabilen ot), bad_ kökünden türeyen bu sözlerde şişkinlik, topsuluk, tane biçiminde olmak gibi anlamlar var. Badır_bayır

Türkçeye bağlamak değil de bu sözcükleri türkçe olarak türetmiş olduk diyelim. Ben
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 679
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 222

Ynt: r içeren ekler: -Ur, -Ur-, +(A)r-

İletigönderen Oktay D. » 06 Ağu 2017, 23:59

"bunları türkçe köklerden ve eklerden, örnekleri ile uyumlu olmasından ötürü de anlamlılığı bakımından kurgulamak olanaklı" değil.

Bunlarıñ bu şekilde uyumlu olması, hiçbir şekilde kurgulamaya olanak vérmeye yétmez. Zeynep Korkmaz'ın bir makalesiniñ başlığında dédiği gibi: "Türklük Bilimi Alanında Köken Bilgisi (Ètymologie) Açıklamaları Yapmak, Kelimelerin Yapıları ile Keyfince Oynamak Değildir!"

Örneğin Arapçadan gelen bayır sözcüğünüñ çayır, kayır gibi Türkçe sözcüklerden étkilendiğini söylemek, kökenbiliminden oldukça uzak bir önermedir, eñ hafif tabirle. Nitekim, Arapçadaki biçimi eñ başta bayır değildir, Türkçeye geçerken bayır olarak söylenmeye başlanmıştır. Arapçada bu sözcük /bāˀir/ olarak söylenir ve fāˀil kalıbından ibarettir.

Bir şeyler birbirine beñziyor diye o şeyler aynı kökten gelmiştir añlamına gelmez. Ben yolda yürürken karşılaştığım biriniñ adınıñ Kutay olduğunu görünce, onuñ annesiniñ kendi annemden étkilendiğini mi düşünmeliyim örneğin?
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7219
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3077

Soñraki

Dön Ekler

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 2 konuk

Reputation System ©'