Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

öykü, öykün-, ödkün-, ödkünç

Sözcükleriñ kökeni üzerine yapılan tartışmaları içerir.

öykü, öykün-, ödkün-, ödkünç

İletigönderen Oktay D. » 15 Kas 2011, 19:14

Bugün kullandığımız öykün- "taklid etmek" sözcüğü Türk Dilleri Sözlüğü'nde[1] geçen ödkün- sözcüğünden diriltilmiştir. Ayrıca öykü sözcüğü de bu sözcüğün kökeni olabilecek eyleme bir tür ad yapıcı ekin (-g ya da ) gelmesi ile günümüz ses özelliklerine ulaşmış olmalıdır. Ayrıca [1]'de görüyoruz ki ödkünç "hikâye, öykü" sözcüğü de bulunmaktadır.

Ben bu sözcüğüŋ "zaman" aŋlamındaki öd sözcüğünden geldiği olasılığını irdelemek istiyorum.

Varsayım.
"ödkün- sözcüğünüŋ kökü, öd sözcüğü olsun."

Öncelikle, ödkün- sözcüğü iki olasılıkta düşünülebilir:
1) dkü-
2) dük- (tonsuz ve vurgusuz bir /ü/ ünlüsü ile)
Bu olasılıkların ikisi de dönüşlü çatı eki -n- aldığında ödkün- sağlanır. Ayrıca ad yapıcı -g alırsa ödküg veya eki alırsa öd olur ki ikisi de günümüz öykü sözcüğüne de ses özelliklerinden dolayı ulaşır.

Bu iki olasılığı incelediğimizde, varsayımı doğru taplarsak,
1) öd adına gelebilecek bir +gU- veya +kU- eki var mıdır?
2) öd adına gelebilecek bir +k- eki var mıdır?
sorularını sorabilirz. İlkiniŋ yanıtı "hayır" ikincininki ise "evet" olur.

Bu yüzden, varsayım doğru ise
Eski Türkçe ödkün- < *öd (zaman) +k- (addan eylem yapıcı) -n- (dönüşlü çatı)
olmasından başka seçenek bulunmamaktadır.

Dipçe.
[1] Kaşgârlı Mahmud, Divânü Lugâti't-Türk.
  • 0

En soñ Oktay D. tarafından 15 Kas 2011, 19:20 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7433
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3372

Ynt: öykü, öykün-, ödkün-, ödkünç

İletigönderen Tansık » 15 Kas 2011, 19:40

Birinci soru üzerine eğileceğim. Sadece addan eylem yapan ''+gu-'' ekini düşünerek ''hayır'' demişsiniz ama addan ad yapan ''-gu'' ekini düşünemez miyiz burada? DLT'de geçen ''kangu(neşter)'' sözcüğünden hareketle.
  • 0

Tansık
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 583
Katılım: 20 Tem 2010, 01:58
Değerleme: 15

Ynt: öykü, öykün-, ödkün-, ödkünç

İletigönderen Oktay D. » 17 Kas 2011, 01:52

Peki, *ödgü adından ödkü- eylemine nasıl geçeceğiz?
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7433
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3372

Ynt: öykü, öykün-, ödkün-, ödkünç

İletigönderen Tansık » 17 Kas 2011, 09:10

Sizin savınıza göre böyle bir eyleme geçmek mecburiyeti olabilir ama ''öykü''nün, ''öykünmek''ten bağımsız bir sözcük olduğunu kurgulayamaz mıyız?
  • 0

Tansık
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 583
Katılım: 20 Tem 2010, 01:58
Değerleme: 15

Ynt: öykü, öykün-, ödkün-, ödkünç

İletigönderen Baturalptürk » 17 Kas 2011, 12:53

Ben de daha önce benzer bir yazı yazmıştım şu adreste. Belki işinize yarar:

http://turkcesivarken.com/yazismalik/ht ... ic.php?t=6
  • 0

Üyelik görseli
Baturalptürk
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 532
Katılım: 15 Eki 2008, 17:47
Konum: Ankara
Değerleme: 59

Ynt: öykü, öykün-, ödkün-, ödkünç

İletigönderen Oktay D. » 18 Kas 2011, 04:06

Tansık yazdı:Sizin savınıza göre böyle bir eyleme geçmek mecburiyeti olabilir ama ''öykü''nün, ''öykünmek''ten bağımsız bir sözcük olduğunu kurgulayamaz mıyız?

öykü sözcüğü zaten diriltme değildir[1][2]. Aŋlam olarak bakıldığında da iki sözcüğüŋ kökeniniŋ çok çok yakın olması gerektiği açıktır.

Baturalptürk yazdı:Ben de daha önce benzer bir yazı yazmıştım şu adreste. Belki işinize yarar:

http://turkcesivarken.com/yazismalik/ht ... ic.php?t=6

DLT'de[3] geçen biçimiyle ötkün- sözcüğü 14.yy'da öykün- olarak geçtiğinden[4] dolayı, sözcüğüŋ birincil biçiminiŋ dkün- olarak alınması gerektiği açıktır[5]. Olasılıkla Kaşgârlı bunu derlerken /k/ etkisiyle /d/ yerine /t/ işitmiş ya da derlenen kişi öyle söylemiş olabilir.

Kısacası, kökeni öd sözcüğünden gelmese bile, sözcüğüŋ soŋraki izleri bize birincil biçimiŋ /t/ değil /d/'li olduğunu göstermektedir.

Bu arada, yukarıdaki varsayımıŋ tartışmasını yapmak istersek, ne yazık ki bunuŋ için şu ânda elimde yeterli bilgi bulunmadığını söylemeliyim, yoksa yukarı onu da yazardım. Ancak yukarıdaki us yürütümüm en azından sözcüğüŋ "öd"den gelişiniŋ hiç de mantıksız olmadığını bize söyler ve araştırmamız için bir neden daha verir.

Dipçe.
[1] Ya öykün- sözcüğünden geri türetimle elde edilmiştir[2] ya da dile geldiği üzere Denizli ağzından derlenmiştir ancak böyle bir bilgiye Derleme Sözlüğünde denk gelemedim.
[2] Osmanlıcadan Türkçeye Cep Kılavuzu, 1935.
[3] Kaşgârlı Mahmûd, "Divânü Lugâti't-Türk" [Türk Dilleri Sözlüğü], 1070. Baskı: İstanbul, 2005.
[4] Franciscus Meninski, "Thresaurus Linguarum Orientalium" [Doğu Dilleri Sözlüğü], 1680. Baskı: İstanbul, 2000.
[5] Marcel Erdal, "Old Turkic Word Formation", Wiesbaden, 1991, bet: 611.
  • 0

En soñ Oktay D. tarafından 18 Kas 2011, 04:08 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7433
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3372

Ynt: öykü, öykün-, ödkün-, ödkünç

İletigönderen uydurmatik » 09 Oca 2014, 20:00

Öykü kelimesinin kökü olasılıkla öt- "geçmek" eylemidir. TDK DLT'de: ötkünç    اتكنج Hikâye. ve ötük    اتك Hikâye; hakana sunulan dilek. maddeleri bulunuyor.
  • 0

uydurmatik
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 158
Katılım: 31 Ara 2013, 19:38
Değerleme: 11

Ynt: öykü, öykün-, ödkün-, ödkünç

İletigönderen Bi50likdaha » 09 Oca 2014, 21:16

Sözcükleri karıştırıyorsunuz ,

Ötmek , konuşmak anlamında var bir olarak => Ötü , Ördek
Ötün = Dua edinmek , yalvarmak istenmek. Tanrıya ötündüm durdum bir hayır göremedim gibi.

Birde karşı tarafa geçmek , içinden geçmek gibi  Öte , Ötere => Ötürü , Öteki mb ma başka , ve saire
  • 0

Bi50likdaha
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1845
Katılım: 27 May 2013, 19:31
Konum: Ankara
Değerleme: 407

Ynt: öykü, öykün-, ödkün-, ödkünç

İletigönderen uydurmatik » 09 Oca 2014, 21:37

Öt- geçmek anlamındadır. Bazı Türk lehçelerinde geçmiş zamana ötken şaq / o'tgan zamon gibi adlar verilmektedir. Azerbaycan Türkçesinde 1 il ötüb "1 yıl geçti" gibi kullanımlar vardır.
  • 0

uydurmatik
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 158
Katılım: 31 Ara 2013, 19:38
Değerleme: 11

Ynt: öykü, öykün-, ödkün-, ödkünç

İletigönderen Bi50likdaha » 09 Oca 2014, 21:53

İki tane var dedim zaten ne de diretiyorsun anlamıyorum.
  • 0

Bi50likdaha
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1845
Katılım: 27 May 2013, 19:31
Konum: Ankara
Değerleme: 407

Ynt: öykü, öykün-, ödkün-, ödkünç

İletigönderen uydurmatik » 09 Oca 2014, 22:26

Zaman için geçmek anlamı olduğundan bahsetmişsin.
  • 0

uydurmatik
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 158
Katılım: 31 Ara 2013, 19:38
Değerleme: 11

Ynt: öykü, öykün-, ödkün-, ödkünç

İletigönderen uydurmatik » 10 Oca 2014, 00:19

uydurmatik yazdı:Zaman için geçmek anlamı olduğundan bahsetmişsin.
Bahsetmemişsin olacaktı.
  • 0

uydurmatik
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 158
Katılım: 31 Ara 2013, 19:38
Değerleme: 11

Ynt: öykü, öykün-, ödkün-, ödkünç

İletigönderen bilimdan » 11 May 2018, 02:56

Bu sözlerin kökü muhtemelen öd "zaman" kelimesi değildir; öt- fiili olması daha muhtemel görünüyor. Ötkünç/ötgünç sözcüğü Türkiye ve Türkmen Türkçelerinde kullanılan ilginç sözü ile benzer yapıda olabilir (Türkmen Türkçesinde gül- fiilinden gülkünç sözcüğü de mevcuttur).
öykü: (Eski metinlerde “taklit etmek” anlamında öykün-mek fiili geçmekteyse de böyle bir kelimeye rastlanmamıştır; nasıl türetildiği belli değildir) [Orta Türkçe’de ötgünçhikâye anlatma, taklit etme” mânâsına gelir] (Kubbealtı Lügati)
ötkünç hikâye; ödünç (DLT)
ötkünç Öykü. (Derleme Sözlüğü: -Ordu, -Adana)
ötgünç Tarih. (Derleme Sözlüğü: *Eğin -Elazığ)
ödgönç Öykü (Derleme Sözlüğü: *Mecitözü çevresi -Çorum)
ötgüç Öykü (Derleme Sözlüğü: -Balıkesir ve çevresi)
ötkünmek hikâye söylemek; hakana dilek sunmak, büyüklerden bir dilek istemek (DLT)
ötkün Konuşkan; evlenmeyi çok isteyen (Derleme Sözlüğü: Afşar, Pazarören *Pınarbaşı Kayseri)

ötünmek hikâye söylemek; hakana dilek sunmak, büyüklerden bir dilek istemek (DLT)
ötünmek Şefâat istemek, niyaz etmek. (Tarama Sözlüğü)
ötünmek Yalvarmak, dilemek, İdil Ural göçmenleri -İst. (Derleme Sözlüğü: İdil Ural göçmenleri -İstanbul) Yalvarmak, acındırmak. (Derleme Sözlüğü: *Antakya -Hat.)
OʻTIN- ’yolvorib iltimos qil-’. "Meni kechiring", - deb ikki qoʻlini koʻksiga qoʻyib oʻ t i n d i. Bu soʻz qadimgi turkiy tildagi 'tovush chiqar-’, 'murojaat qil-’ maʼnosini anglatgan öt- feʼliga (ЭСТЯ, I, 556; DS, 391) ’oʻzlik’ maʼnosini ifodalovchi —(ü)n qoʻshimchasini qoʻ-shib hosil qilingan (ЭСТЯ, I, 556; Devon, I, 208; DS, 393); oʻzbek tilida ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan, ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan: öt- + ün = ötün- > otin-. (Oʻzbek tilining etimologik lugʻati I-jild)

Kazak Türkçesindeki ötirik "yalan" sözcüğü de mukayeseye dahil edilebilir.
  • 0

bilimdan
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 176
Katılım: 01 Kas 2017, 08:07
Değerleme: 67


Dön Köken Tartışmaları

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 2 konuk

Reputation System ©'