Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

éşit-/éşid- (işitmek)

Sözcükleriñ kökeni üzerine yapılan tartışmaları içerir.

éşit-/éşid- (işitmek)

İletigönderen Temirbek » 11 Eki 2011, 11:27

Dilimizdeki işit- eylemi eski metinlerde < éşid-/éşit- biçiminde geçmektedir. Sizleriñ düşünceleriñizi almak istediğim konu şu, bu eylemiñ kökeni sizce nedir? Yapıya bakarsak, geçişlilik eki /-d-/ (éşid-) ile ettirgenlik eki /-t-/ (éşit-) biçiminde düşündüğümüzde elimizde *éşi- eylemi kalır. Dilimizdeki adlardan eylem yapan /+i-/ ekini de buraya koyduğumuzda bu eylemiñ kökünüñ *és sözcüğü olduğu ortaya çıkar.

Es, "idrak, algı" añlamına gelen bir sözcük diye düşünüyorum; éş > éşi- "algılamak 2) duymak, işitmek". Ayrıca Moğolcada "kulak < algılayan?" añlmında bir sözcük var.

Nogay uz (sanatçı) Arslanbek Sultanbekov'uñ seslendirdiği oldukça ünlü bir yır var "Dombıra" adında, bu yırıñ sözlerinde de şöyle bir bölüm var, "Dombıra sazım estgen ataylar" (Dombıra sazımı işiten atalar), "Manisinge es bergen anaylar" (Manasına es veren analar), işte buradaki es "kulak" añlamındadır, es bergen "kulak veren" denmekte.

Es / éş "idrak 2) algı" > ésit- / éşit- kökenlemesi konusunda ne düşünürsüñüz?
  • 0

En soñ Temirbek tarafından 11 Eki 2011, 20:48 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
Üyelik görseli
Temirbek
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1611
Katılım: 11 Eki 2007, 21:44
Değerleme: 1070

Ynt: éşit-

İletigönderen Temirbek » 11 Eki 2011, 11:30

Söz ettiğim görütü de koyayım da tam olsun :)

[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=yPsUxLLeV1E&feature=results_main&playnext=1&list=PLEA534A6F1A4FEC5C[/youtube]
  • 0

Üyelik görseli
Temirbek
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1611
Katılım: 11 Eki 2007, 21:44
Değerleme: 1070

Ynt: éşit-

İletigönderen ingichka » 11 Eki 2011, 11:35

Eski Türkçede eş "kulak" sözcüğü kullanılmamış olduğu halde ondan yeni bir fiil nice türetilmiş olabilir? Aynı kökten türetilmiş bir duymak fiilini Moğolca sözlükte de tapabilmedim.
  • 0

Üyelik görseli
ingichka
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2242
Katılım: 01 Oca 2008, 14:33
Konum: istanbul
Değerleme: 19

Ynt: éşit-

İletigönderen Temirbek » 11 Eki 2011, 11:43

Benim bahsettiğim söz és (ya da éş) olmalı ki Macarcada da ész /okunuşu "es"/ olarak bulunmakta. Añlamları; beyin, akıl, zeka, anlayış, duyu, idrak. Beñzeri bir sözük Türk Dillerinde de olmalıdır hatta siz bu konuyla ilgili yazmıştıñız sanırım.

Es/éş "algılayan > ikincil añlamı duyan > kulak" sözcüğü ve buradan türeyen éşit- çok daha eski dönemlerde işlekliğini yitirmiş olan éş/és adından geliyor diye düşünüyorum.
  • 0

Üyelik görseli
Temirbek
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1611
Katılım: 11 Eki 2007, 21:44
Değerleme: 1070

Ynt: éşit-

İletigönderen Oktay D. » 11 Eki 2011, 19:15

Nogayca es sanırım, Türkçede olur, sözsonu -ş çoğu Kıpçak dilinde -s'dir.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7368
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3256

Ynt: éşit-/éşid- (işitmek)

İletigönderen Oktay D. » 11 Eki 2011, 20:51

Bu arada bu sözcüğüŋ -d- mi -t- mi aldığı konusu belli değildir, iki biçim de nöbetleşir.

Bu arada, Orkun yazıtlarına ve Irk Bitig'e baktığımızda, aradaki /i/ sesiniŋ gösterildiğini göreceksiŋiz. Hatta baştaki /é/ gösterilmeyip /i/ gösterilen yazımlar da aynı yazıtta bulunmaktadır. Bu bize /i/'nin vurgusuz ve kısa olmadığını gösterir ve önceki biçimiŋ, -t-/-d- eğer öylece bir ek ise, *eşi- olduğunu söyler.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7368
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3256

Ynt: éşit-/éşid- (işitmek)

İletigönderen Bi50likdaha » 14 Eyl 2013, 11:38

Eğer biz bundan gelen eylemi işit-mek olarak kullanıyorsak kökü günümüz diline eş olarak değil iş olarak gelmeli bence.

işi
işit

işe demek istemedim nedensizce  ;D
  • 0

Bi50likdaha
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1845
Katılım: 27 May 2013, 19:31
Konum: Ankara
Değerleme: 407

Ynt: éşit-/éşid- (işitmek)

İletigönderen Oktay D. » 14 Eyl 2013, 22:53

Bi50likdaha yazdı:Eğer biz bundan gelen eylemi işit-mek olarak kullanıyorsak kökü günümüz diline eş olarak değil iş olarak gelmeli bence.

işi
işit

işe demek istemedim nedensizce  ;D

Sözcükler, kimi dönüşümlere tabidir ancak her sözcüğüñ başına gelenler ayrıdır. Yazı dilimizde sözcükler çeşitli ağızlardan aktarıldıkları için kurallı bir görünüş çizmezler. Netekim, ağızlara tek tek bakılırsa kurallılık açık hâle gelir. Bu sözcüğüñ öz biçimi éşid- olup ağızlarımızda da éşit- ve işit diye geçer. Öte yandan *éş veya *éşi- sözcüklerinden türeyen diğer sözcükler yazı dilinde başka ağızlardan gelirse, söylediğiñiz gibi bir durum gözlenmeyecektir.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7368
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3256

Ynt: éşit-/éşid- (işitmek)

İletigönderen Kızıltürk » 26 Eki 2015, 21:08

Çuvaşça ilt- biçiminde imiş. Bunun için;

Türkçe éşid- ''işitmek, duymak'' < İlk Türkçe *élid- aa. > Çuvaşça ilt- aa.

Bunun için işit- eylemi és ''akıl, zeka'' ile ilgili değildir. *élid- < él-(i)d- biçimindeki -d- eki, görülen bir ektir.
[karş. ET. tod- ''doymak'' < *to-d-; ıd- ''göndermek'' < *ı-d-]
  • 0

''Ülkesini, yüksek istiklâlini korumasını bilen Türk milleti, dilini de yabancı diller boyunduruğundan kurtarmalıdır."
-M.Kemal Atatürk-
Kızıltürk
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 161
Katılım: 30 Kas 2014, 11:33
Değerleme: 404

Ynt: éşit-/éşid- (işitmek)

İletigönderen Türkeröz » 26 Eki 2015, 21:44

ilt- olmasını karıştırmamak gerek. Siz ilet- ile işit-'yi karıştırdınız sanırım. Çuvaşçadaki ilt- l<>ş dönüşümü vardır. Bizdeki ş'ler Çuvaşça'da l'ye dönüşmekte.

Doy- 'la karşılaştırmanıza hiç anlam veremedim. Doy- sözü başka kökten gelmektedir bence.
  • 0

Üyelik görseli
Türkeröz
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2920
Katılım: 25 Nis 2008, 17:08
Değerleme: 509

Ynt: éşit-/éşid- (işitmek)

İletigönderen Oktay D. » 26 Eki 2015, 23:20

Türkeröz yazdı:ilt- olmasını karıştırmamak gerek. Siz ilet- ile işit-'yi karıştırdınız sanırım. Çuvaşçadaki ilt- l<>ş dönüşümü vardır. Bizdeki ş'ler Çuvaşça'da l'ye dönüşmekte.

Doy- 'la karşılaştırmanıza hiç anlam veremedim. Doy- sözü başka kökten gelmektedir bence.

Dayanamayıp ben yanıt veriyorum:

Zaten Türkçe éşid- ile Çuvaşça ilt- aynı sözcüktür, o da onu demiş. Zaten ş=l olduğu görülüyor. iletmek ile ilgili bir şey söylenmemiş ki, ne alaka?

Bu arada belli ki tod-/doy- örneği, -d- çatı eki için verilmiş bir örnek.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7368
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3256

Ynt: éşit-/éşid- (işitmek)

İletigönderen Türkeröz » 26 Eki 2015, 23:46

Oktay D. yazdı:
Türkeröz yazdı:ilt- olmasını karıştırmamak gerek. Siz ilet- ile işit-'yi karıştırdınız sanırım. Çuvaşçadaki ilt- l<>ş dönüşümü vardır. Bizdeki ş'ler Çuvaşça'da l'ye dönüşmekte.

Doy- 'la karşılaştırmanıza hiç anlam veremedim. Doy- sözü başka kökten gelmektedir bence.

Dayanamayıp ben yanıt veriyorum:

Zaten Türkçe éşid- ile Çuvaşça ilt- aynı sözcüktür, o da onu demiş. Zaten ş=l olduğu görülüyor. iletmek ile ilgili bir şey söylenmemiş ki, ne alaka?

Bu arada belli ki tod-/doy- örneği, -d- çatı eki için verilmiş bir örnek.


Doy- sözü -d örneği tamam. Ancak işit- 'yi

"Bunun için işit- eylemi és ''akıl, zeka'' ile ilgili değildir. *élid- < él-(i)d- biçimindeki -d- eki, görülen bir ektir."

nasıl l'ye bağlıyor?
  • 0

Üyelik görseli
Türkeröz
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2920
Katılım: 25 Nis 2008, 17:08
Değerleme: 509

Ynt: éşit-/éşid- (işitmek)

İletigönderen Oktay D. » 27 Eki 2015, 00:36

Genel Türkeçedeki tüm ş sesleri ya l sesinden ya da lç seslerinden gelir. Örneğin Eski Türkçe baş "kafa" ve Çuvaşça pus "kafa" sözcükleri, İlk Türkçe *balçı sözcüğünden gelir (Moğolcada balçi). Öte yandan Eski Türkçe tāş "taş" ile Çuvaşça çul "taş" sözcükleri, İlk Türkçe *tāl biçiminden gelir (Moğolcada tilagu-n).

Eldeki bir ş sesiniñ hangisinden geldiğini görmek için Çuvaşçaya bakmak yeterlidir çünkü orada l'ler korunmuş, lç'ler ise peltek s olmuştur. Bu nedenle Kızıltürk üyemiz de Çuvaşçaya bakmış ve l olduğunu gördüğü için *élid- olması gerektiğini söylemiştir. Çuvaşçada *ést- gibi bir biçim görülseydi o zaman *élçid- diye kurgulayacaktı. Ancak durum öyle değilmiş, L ile geçiyor imiş.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7368
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3256

Ynt: éşit-/éşid- (işitmek)

İletigönderen birtancazin » 19 Haz 2017, 19:29

Duymak sözü işitmek sözüyle eşanlamlı gibi kullanılması hangi dönemde başlamıştır.

Duymak.. Hissetmek, algılamak gibi daha temel anlamlarda.

İşitmek, iltmidir emin olunabilmesi tartışılır olmakla birlikte, bunun yansıma, ünlem kökenli olduğunu düşünüyorum. Hişt, hiss, sss, esss...

Eşid... Yazılı bilinen biçimine göre bence ünlem kökenli olmalı..
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 248

Ynt: éşit-/éşid- (işitmek)

İletigönderen Oktay D. » 19 Haz 2017, 20:34

Türkçede ünlem kökenli sözcükler doğrudan éylem olmazlar. O yüzden éşid-/éşit- eyleminiñ ünlem olması düşünülemez. Öte yandan sözcükteki /i/ sesi de vurgusuz bir ünlü değildir, öyle olsaydı ünlüyle başlayan ek aldığında i ünlüsü düşerdi ve éşd+/éşt+ olurdu. Ancak böyle bir durum olmadığı gibi ayrıca Orkun yazıtlarında é ünlüsü gösterilmezken i ünlüsü Iİ damgasıyla gösterilmiş durumdadır. Bu da i'niñ sözcükte vurgulu olduğunu gösterir.

Çuvaşçadaki ilt- biçimi, Çuvaşçadaki ses dönüşümleri géreği ünlüsünü yitirtmiştir, nitekim Çvaşçada L ile T arasındaki ünlüler uzun veya vurgulu olsun olmasın yitme eğilimindedir.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7368
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3256

Soñraki

Dön Köken Tartışmaları

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 12 konuk

Reputation System ©'