Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

gönül sözcüğünüñ kökeni

Sözcükleriñ kökeni üzerine yapılan tartışmaları içerir.

gönül sözcüğünüñ kökeni

İletigönderen Temirbek » 02 Tem 2011, 06:16

Eski Türkçe köñül olan bu sözcüğüñ muhtemel kökeni < *köngü- "şişinmek" < *köng "şişkin"  < *kön- "şişinmek" (dönüşlü) < *- "şişmek, kabarmak 2) hacmi artmak"

Ana kök *-'den > köp "çok, ziyâde", > *kög "kabarık, şişkin belki kubbe /kişisel kökenlemem/ > kögü- "kabarmak, şişmek" = Moğolca köge- ~ > ATü. kögür > ETü kögüz > göğüs > kögür- "şişirmek" > kögürük > köğrük > körük = Moğolca kögerge "körük 2) akciğer", köb- "şişmek" > köpük, köpür- > köbürüg "kavisli" > köprü vb.

Ana Türkçede *köngül "göğüs" demek olmalı zamanla "yürek, kalp" añlamı kazanmış olabilir. Japoncada da benzer bir durum var, Ana Altayca *kögüri "göğüs" > Ana Japonca *kögörö > Eski Japonca /ö/'ler yitince > kogoro "göğüs, bağır" > günümüz Japoncası kokoro "kalp, yürek"

Velhâsıl diyeceğim Eski Türtkçede bir de eylemlerden "ad" yapan bir /-l/ eki var. Bu ekin geldiğini düşündüğüm pekçok sözcük var; dil, kul, yol, dal vb. Oktay'ıñ açtığı başlıktan biraz farklı olacak, çünkü bu ekin eylemden > sıfat yapan ekten farklı bi ek olduğu kanısındayım. Belki de aynı ektir (?) Tartışalım.
  • 3

Üyelik görseli
Temirbek
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1611
Katılım: 11 Eki 2007, 21:44
Değerleme: 1097

Ynt: gönül sözcüğünüñ kökeni

İletigönderen Temirbek » 02 Tem 2011, 06:30

Oktay'ıñ açtığı başlıkla karışmasın diye ben de buradan sürdüreceğim. Kûl sözcüğüyle devam edelim. Eski Türkçede elimizde bir sözcük var kûr "kemer". Bu sözcük eylemden ad yapan /-r/ ekiyle türemiş bence. Ana kök *- "sarmak 2) bağlamak" diye kurguluyorum. Bu kökten "edilgen ad" yapan /-l/ ekiyle > kûl "bağlı, köle, bende" ki Farsça olan bende (köle, bağlı) sözüğü de < benden (bağlamak) eyleminden türetilmiştir. (bendeniz "köleniz" demektir, Türkçe ben ve deñiz ile ilgisi yoktur.)

Yiñe aynı ana kökten > kûç- "karşılıklı olarak sarılmak, sarmaşmak" (işteş) buradan da > kûçak "kucak". Kemer añlamındaki kûr'dan > kûrşa- "kuşamak, etrafını sarmak" > kûrşan- "kuşanmak, sarınmak" > kûrşat- "kuşatmak, sarmak"

Tabii burada uzun /u/ - kısa /u/ meselesi var. Bu yeñiden kurgulamalarmda tüm /u/'lar uzun.

Demeli, düşüncem doğruysa bir ana kök *- varsa bu köke doğrudan gelen bir /-l/ eki söz konusudur.
  • 0

Üyelik görseli
Temirbek
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1611
Katılım: 11 Eki 2007, 21:44
Değerleme: 1097

Ynt: gönül sözcüğünüñ kökeni

İletigönderen Temirbek » 02 Tem 2011, 06:39

köle sözcüğü üzerinden
  • 0

Üyelik görseli
Temirbek
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1611
Katılım: 11 Eki 2007, 21:44
Değerleme: 1097

Ynt: gönül sözcüğünüñ kökeni

İletigönderen Oktay D. » 02 Tem 2011, 18:56

Tek heceli eski ve Altay dillerinde karşılıkları bulunan sözcüklerde gördüğümüz -l eki gerçekten farklı bir ek olabilir. Benim düşünceme göre bu, bugünkü masdar eki olan ekiniŋ eskin biçimi olmalı. Bilindiği üzere Ana Türkçeden Eski Türkçeye geçişte bazı /l/ sesleri /ş/ olmuştur. Ancak bunların neden korunup /ş/ olmadığı da açıklanmalıdır.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7528
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3604

Ynt: gönül sözcüğünüñ kökeni

İletigönderen Oktay D. » 02 Tem 2011, 19:04

Geŋel görüş *köŋ- sözcüğüne gelen eylemden ad yapıcı -l eki ile türemiş olduğu yönünde. Başka bir görüş ise *köŋ diye bir sözcükten geliştiği yönünde. Bu sözcük için daha pek çok görüş bulunuyor. Bunlarıñ yazıldığı kaynaklar şu anda elimde yok, elde edince buraya tüm görüşleri aktaracağım. Ancak bu sözcük, yazılı belgelerde nihâi sözcüktür. Démeli, bundan öte söylenen tüm kökler gövdeler vs. kuramsal olacaktır. Tıpkı Temirbek'iŋ yaptığı kökenleme gibi.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7528
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3604

Ynt: gönül sözcüğünüñ kökeni

İletigönderen Oktay D. » 02 Tem 2011, 19:09

Bu arada, şunu belirtmekte yarar var. köŋlek "gömlek" sözcüğünüŋ köŋül "göğüs" sözcüğüne bileşik +Ak eki[1] gelerek türediği biliniyor. Ayrıca sözcük, çekim eki aldığında da göŋl+ biçimine gelmektedir (gönlüm, gönlüŋ, gibi). Bu bilgiler ışığında sözcükteki /ü/ ünlüsünüŋ kısa (ve yardımcı) ses olduğu kesindir (birincil ses değildir). O yüzden yukarıdaki Temirbek'iŋ verdiği kökenlemede *köngü- biçimi ara geçiş olamayacağı için o kökenleme çürütülür.

Dipçe.
[1] Addan eylem yapıcı +A- ile eylemden eylemiŋ soŋucunu bildiren -k ekiniŋ bileşimi.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7528
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3604

Ynt: gönül sözcüğünüñ kökeni

İletigönderen YEB » 02 Nis 2015, 19:25

köy- > göy-: yakmak
göy- +In- = göyün-: yanmak
göyün- +gIl = göyñül > göñül > gönül

Şimdi déyeceksiniz ki "'Y' nereye uçtu?"
Vallaha ben de bilmiyorum. :D
  • 0

"Muhtaç olduğun kudret damarlarındaki asil kanda mevcuttur."
- Gâzi Mustafa Kemâl ATATÜRK
Üyelik görseli
YEB
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 218
Katılım: 28 Ara 2014, 21:16
Değerleme: 303

Ynt: gönül sözcüğünüñ kökeni

İletigönderen Bi50likdaha » 03 Nis 2015, 00:05

Yanlış anlamlı kökten gitmişsin hocam ondan :)
Emin olmamakla beraber
kö- eyleminden gelmeydi diye hatırlıyorum, kısa ünlülüydü sanırım.
İçeri uzama, yer içine uzama anlamı var diyebiliyorum bu kökü de.
Kök yerin içindeki ağaç parçası,
Kön içte duran, içte olan, sahih. Kön+gül insanın içinde olan, insanın içindeki.

Köle sözcüğünün de aynı kökenli olduğunu düşünmüyorum açıkçası.
Köö- uzun ö'lü kökten olmalı. Yükselmek, yukarı çıkmak, taşınmak anlamında.
Aynı kökenden gelen sözcüklerle de işlev olarak benzeşiyor çünkü.
Göçmek, Kölek(taşıma aracı), Göt(Hayvan sırtı, yüksek yer) Götürmek(hayvan sırtında taşımak) vs

Yine ekleme yapıyorum. Uzun ö'lü sözcüklerin başındaki k g'ye dönüşmüşken Köle ve Kölek'teki dönüşmeme bence "l" sessizinin yaptığı yumuşatmadan olsa gerek.
  • 0

Bi50likdaha
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1845
Katılım: 27 May 2013, 19:31
Konum: Ankara
Değerleme: 407

Ynt: gönül sözcüğünüñ kökeni

İletigönderen birtancazin » 30 May 2017, 23:21

Yanmak anlamındaki köngden gelmeli, dirilik beden sıcaklığıyla ilişkilendirilir eskiden beri.
Göğüs ve gönül ile kalp anlam ilişkisi var elbet ancak eskiden beri gönül, yürekten özge olarak içsel, duygusal bir anlam taşır.
Gönlermek eylemi dahi oluşturulmuştur.
Günümüzde göynül kullanımı da görülür.
Yerel ağızlarda göynümek eylemi yaşar.
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 260

Ynt: gönül sözcüğünüñ kökeni

İletigönderen bilimdan » 25 Oca 2018, 18:05

KOʻŊIL 'insonning his-tuygʻu, kechinmalar olami’, ’dil’, 'qalb\ Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'his-tuygʻuga beril—' maʼnosini anglatgan köŋ- feʼlidan -(ü)l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 77); oʻzbek tilida ikkinchi boʻgʻindagi ü unlisi i unlisiga al— mashgan, ö unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: köŋ- + oʻl = köŋoʻl > köŋil > koŋil. Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild)

Bu açıklamaya göre Eski Türkçede hisse/duyguya kapılmak anlamındaki köñ- fiilinden -(i)l eki ile yapılmıştır.
  • 8

bilimdan
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 198
Katılım: 01 Kas 2017, 08:07
Değerleme: 73

Ynt: gönül sözcüğünüñ kökeni

İletigönderen toorku » 13 Şub 2018, 08:52

azeri türkçesinde ve anadolunun bazı yerlerinde köynüm dendiğinde gönlümdür ilginç bir dönüşüm
  • 0

noktasızlaştıramalandıramadıklarımızdanmısınız
toorku
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 903
Katılım: 17 Ara 2014, 20:50
Değerleme: 1232

Ynt: gönül sözcüğünüñ kökeni

İletigönderen ulduzéver » 13 Şub 2018, 21:31

Ben köñül sözcüğünün ET "doğrulmak, yönelmek" anlamındaki kön- eyleminden geldiğini düşünüyordum. Orta Türkçede "köñül" sözcüğünün "gerçekleri kavrama yeteneği" anlamı da bulunmakta. Demeli doğruluk ve gerçek söz konusu. Ancak genizcil ñ nerden gelmiştir bir açıklamam yok, işte kö- "şişmek" eyleminin dönüşlü çatısı kön- eylemine -l eki gelerek türetildiği görüş de aynı durumdadır en azından ben böyle anladım :)

Sayın Bilimdan'ın yazdığı ileti de ilgimi çekti.
  • 0

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 442
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 291

Ynt: gönül sözcüğünüñ kökeni

İletigönderen toorku » 15 Şub 2018, 08:33

gönül hep daha soyut yani beyin le yürek arası bir yerde bir kavrama denk geliyor gönülün yürek ya da kalp karşılığı kullanıldığı bir örnek varmıdır bilimdanın verdiği usa yakın eğer kullanım alanından gidersek
  • 0

noktasızlaştıramalandıramadıklarımızdanmısınız
toorku
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 903
Katılım: 17 Ara 2014, 20:50
Değerleme: 1232


Dön Köken Tartışmaları

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 2 konuk

Reputation System ©'