Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

telesmek (acele etmek)

Sözcükleriñ kökeni üzerine yapılan tartışmaları içerir.

Ynt: telesmek (acele etmek)

İletigönderen bilimdan » 17 May 2018, 03:11

TELESİMEK geçişsiz f. (< teles+i-mek)
1. halk ağzı. (Kumaş için) Eskiyip iplikleri meydana çıkmak: Uçları tel tel olmuş ve iplikleri akmış eski bir halı için telesimiş bir halı denir (Celâl E. Arseven).
2. mec. Çok yorulmak, güçsüz kalmak: Açlıktan telesidim (Derleme Söz.).

TELES i. (< tel) Şemseddin Sâmi. Eskiyip telleri meydana çıkmış kumaş vb.

TEL i. (Erm. tel) [Kelime Türkçe’den Arapça ve Yunanca’ya da geçmiştir]
1. Çeşitli mâdenlerden yapılan ve çeşitli işlerde kullanılan, kopmaya karşı dayanıklı çok ince ve uzun nesne. (Kubbealtı Lügati)

Bu açıklamalara göre Ermenice tel > teles > teles + i - mek

Diğer taraftan "Qaqauz dilində alat sözü var və ruscaya спешка kimi tərcümə olunub. Alatlan kəlməsi isə tələsik (торопливо) kimi açıqlanıb. Qətiyyətlə demək çətin olsa da, tələs və alat kəlmələri arasında qohumluğun mümkünlüyü haqqında mülahizə söyləmək mümkündür, məna yüz faiz uyğun gəlir, forma yaxınlığı da mövcuddur..." (Bəşir Əhmədov. “Etimologiya lüğəti. Araşdırmalar, mülahizələr”. Bakı, Altun Kitab. 2015.) şeklinde bir açıklama da var.
  • 0

bilimdan
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 222
Katılım: 01 Kas 2017, 08:07
Değerleme: 83

Ynt: telesmek (acele etmek)

İletigönderen cingelek » 17 May 2018, 11:34

bilimdan yazdı:TEL i. (Erm. tel) [Kelime Türkçe’den Arapça ve Yunanca’ya da geçmiştir]
1. Çeşitli mâdenlerden yapılan ve çeşitli işlerde kullanılan, kopmaya karşı dayanıklı çok ince ve uzun nesne. (Kubbealtı Lügati)

Bu açıklamalara göre Ermenice tel > teles > teles + i - mek
~? Erm tel թել iplik, sırma teli [...] Ancak Çağatayca kaynaklarda kaydedilen tīl تيل biçimi düşündürücüdür. Fa tēlā تيلا "iplik, iplik sarılan makara" açıklanamamıştır. (Nişanyan)
  • 0

cingelek
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 375
Katılım: 17 Mar 2015, 15:28
Değerleme: 382

Ynt: telesmek (acele etmek)

İletigönderen Furkan Yıldırım » 17 May 2018, 14:40

Gülensoy;
Telese- (hlk) '1.Hızlı hızlı solumak 2.kaygıyla ivmek 3.Yorgunluk ya da sıcaktan bayılacak gibi olmak 4. sabırsızlanmak...' = O.T. telge- 'sıkmak, can sıkmak'
(DLT: telgemek: 'kızmak, içlenmek

Tel 'Türlü madenden yapılmış kopmaya karşı bir direnç gösteren ince uzun nesne ' < ET.,OT. *tal 'yaş dal' (EUTS,221; DLT)[>tel]
yazıp, ardından;~tel (Az., Nog.,Kmk.,Krm.) yazmış.

Apañ(eğer) Ermenice étksisi olmayan ağızlarda, lehçelerde tél sözcüğü géçiyorsa Ermenice olması zor bir olasılık.
  • 0

Üyelik görseli
Furkan Yıldırım
Dérnek Üyesi
 
İleti: 225
Katılım: 23 Ağu 2017, 21:00
Değerleme: 362

Ynt: telesmek (acele etmek)

İletigönderen Yiğit98 » 09 Kas 2019, 17:09

Acele anlamına gelen "ivek" sözcüğü de var. Tarama sözlüğü'nde geçiyor.

ttü
Acele işe şeytan karışır.
dltü
Esende ivek yok.
  • 0

"Bizim bulunduğumuz yer mi doğru, onlarınki mi? Bunun hesabını yapmakta fayda yoktur! Onların bize yaklaşmasını bekleyemeyiz; Bizim, onlara yaklaşmamız gerekli... dil bağı kurmamız lazım... Bunları kim yapacak? Elbette Biz!" M. Kemal Atatürk
Yiğit98
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 247
Katılım: 21 Tem 2019, 20:35
Değerleme: 129

Ynt: telesmek (acele etmek)

İletigönderen ulduzéver » 29 Kas 2019, 17:19

Büyük olasılıkla téz sözcüğüyle köktaştır. Azerbaycan Türkçesinde kapalı é sesiniñ açık e sesine dönüşmesi birçok örnekte görünüyor. gérek › gerek, géñ ~ geñ, én- ~ en- "inmek", ér- ~ er- vb. gibi
  • 0

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 885
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Değerleme: 843

Ynt: telesmek (acele etmek)

İletigönderen bensay » 29 Kas 2019, 20:43

tezleşmek > telesmek dönüşebilirliği konusunda Oktay'ın katkısı olabilir. ayrıca telesimek/telesemek biçimleri de var gibi gözüken bu sözcük bir olasılık "telaş" kökenli olabilir, telaşımak > telesimek > telesmek gibi.

[telesmek- 2]
Hızlı hızlı solumak
*Mesudiye -Ordu
*Bayburt -Gümüşhane
-Erzurum
*Doğubayazıt -Ağrı
Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü

Ankara,Türk Dil Kurumu,1978
cilt: 10
S-T ( sa - tüzlük )

[telesmek- 1]
Kaygıyla ivmek.
*Gelibolu -Çanakkale
Bağlıca, Hozakır *Ardanuç, Erkinis *Yusufeli -Artvin
*Arpaçay -Kars
-Erzurum
*Erciş -Van
-Urfa
*Avanos -Nevşehir
Kerkük
Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü

Ankara,Türk Dil Kurumu,1978
cilt: 10
S-T ( sa - tüzlük )

telesmek
1.[-> telesemek- 2]
Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü

Ankara,Türk Dil Kurumu,1978
cilt: 10
S-T ( sa - tüzlük )

telesmek
2.[-> telesemek- 1]
Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü

Ankara,Türk Dil Kurumu,1978
cilt: 10
S-T ( sa - tüzlük )

telesmek
3.Ezginlik duymak.
-Urfa
Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü

Ankara,Türk Dil Kurumu,1978
cilt: 10
S-T ( sa - tüzlük )

telesmek
4.Sıcaktan bunalmak.
-Erzincan
*Ağın, -Elâzığ
Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü

Ankara,Türk Dil Kurumu,1978
cilt: 10
S-T ( sa - tüzlük )

telesmek
İvmek.
Kars
Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü

Ankara,Türk Dil Kurumu,1982
cilt: 12
Ek-1 ( a - zürbiyet )

telesmek
Acele etmek
Arpaçay - Kars
Arpaçay Köylerinden Derlemeler
Selahattin Olcay - Ahmet B. Ercilasun - Ensar Aslan
Ankara,Türk Dil Kurumu,1988
398 s.

telesmek
Sıkılmak, acele etmek
Erzurum
Erzurum Ağzı, İnceleme-Derleme-Sözlük
Selâhattin Olcay
Ankara,Türk Dil Kurumu,1995
130 s.

telesmek
Solumak; soluk soluğa kalmak
Erzurum
Erzurum İli Ağızları, İnceleme-Metinler-Sözlük ve Dizinler
Efrasiyap Gemalmaz
Ankara,Türk Dil Kurumu,1995
3 cilt

telesimek
1. nesnesiz, halk ağzında Yorulmak, güçsüz kalmak, yorgunluktan bayılacak duruma gelmek.

2. nesnesiz, halk ağzında Zayıflamak.
  • 0

http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 3163
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1825

Ynt: telesmek (acele etmek)

İletigönderen ulduzéver » 29 Kas 2019, 23:08

Nişanyan telaş sözcüğünüñ kökenini şöyle belirtir:

Arapça lşy kökünden gelen talāşī تلاشى "dağılma, dağılarak yok olma" sözcüğünden alıntıdır.

Öyle olursa tefâul vezni söz konusudur.

Farsçada da hiçbir kökenlemesi bulunmuyor.
Türkçe dalaş-talaş- "savaşmak/vuruşmak amacıyla çabalamak/birine sataşmak" éylemi düşündürücüdür.
Nişanyan'ıñ kökenlemesi asla usa yatkın değil. Eğer telâşî sözcüğü telâş biçiminde öñce Farsçaya soñra Farsçadan Türkçeye girdiyse Farsçada da Arapçadaki añlamıñ korunmuş olması soñra aynı añlamlarla Türkçeye girmesi gerekirdi. Elbette dilden dile alıntı yapıldıkta añlam kayması doğal bir meseledir.
Farsçada tek bir añlamı vâr o da "çalışmak ve çabalamak"tır sıkıntı, ıztırapla acele étmek añlamı yok. Ayrıca Arapça lşy kökünde de acele, çalışma ve çabalama añlamı yok "dağılarak yok olmak" gibi tek bir añlamı vâr. Şimdi bu kavram Farsçada nice "çalışmak, çabalamak" diye kaymış olabilir?

Bir olasılık telaş sözcüğü Türkçe talaş- éyleminden talaşış › talaş diye türemiş soñra telâş diye Farsçaya alınmış, soñra Türkçeye Farsçadaki biçimde géri alınmıştır.
  • 3

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 885
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Değerleme: 843

Ynt: telesmek (acele etmek)

İletigönderen Oktay D. » 30 Kas 2019, 00:33

telaş sözcüğünden teles— olması olanak dışı görünüyor çünkü Arapça ş > Oğuzca s/z örneği yok.

Ayrıca TDK'da şu var:
teles
sıfat Yıpranmış, hırpalanmış bir biçimde telleri, lifleri meydana çıkmış.


Ağızlardaki géñel añlama oldukça yakın. Bu da sözcüğüñ tel sözcüğünden geldiğini gösteriyor.
  • 5

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8557
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 6039

Ynt: telesmek (acele etmek)

İletigönderen bensay » 30 Kas 2019, 11:45

bu durumda gönül erinciyle kullanımına geçilebilir, yalnız sözcüklerin özgün ve doğru biçimleri tel, telez, telezi- olsa gerektir. Ayrıca teles/telez sözcüğü bende tel tel olmuşluk/dağılmışlık duygusu yarattı.
  • 0

http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 3163
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1825

Önceki

Dön Köken Tartışmaları

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 10 konuk

Reputation System ©'