Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

kuşku

Sözcükleriñ kökeni üzerine yapılan tartışmaları içerir.

kuşku

İletigönderen ulduzéver » 13 May 2020, 23:00

ilk kez Lehce-i Osmâni eserinde görünen bu sözcük "endîşe, ürküntü" añlamlarıyla kaydedilmiş.

Köken:

Türkiye Türkçesi yazılı örneği bulunmayan *kuş-"tedirgin olmak?" fiilinden Türkiye Türkçesinde +gU ekiyle türetilmiştir.

Ek açıklama

Anadolu ağızlarında "tedirginlik, ürküntü" anlamında kullanılan bir sözcük iken Dil Devrimi döneminde yazı diline aktarıldı; TDK ve çeşitli yazarların düzeltme çabalarına rağmen kullanımda "şüphe" anlamını kazandı. • Halk ağızlarında mevcut olan köşüm, kuşum/guşum "tedirginlik, huylanma" biçimleri, yazılı örneği bulunmayan bir *kuşmak/*köşmek fiilini düşündürür. Kuş adıyla anlam ilişkisi kurulamaz.
(Nişanyan)

Bu durumda "şüphe" añlamı saçma bir uyduruk gibi duruyor.
  • 0

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 885
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Değerleme: 843

Ynt: kuşku

İletigönderen datadeveb » 13 May 2020, 23:25

Bir sözlüğe baktım, kuşku uydurukça demiş. Doğrusu küdük demiş. Küdük ne diye baktım. İş güç, alışveriş anlamı çıktı. Böyle iş olmaz! Önüne gelen uydurukça diyor.
  • 0

Çok dil bilgisi olan birisi değilim. Hakkınızı helal edin.

Kelime-i Tevhid söyleyelim. Çok tövbe edelim. Kuran-ı Kerim okuyalım, onunla edim "amel" edelim, salih kul olalım. Allahu Teâlâ kabul etsin.

Canlı yazışmalar > OTK: https://discord.gg/ZrDbZgd
Üyelik görseli
datadeveb
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2483
Katılım: 31 Tem 2018, 18:20
Değerleme: 1017

Ynt: kuşku

İletigönderen bensay » 13 May 2020, 23:36

Bu durumda "şüphe" añlamı saçma bir uyduruk gibi duruyor.


bir olasılık uyduruk olabilir, ancak saçma olduğu söylenemez artık, niyesi, kuşku sözüğü oldukça güzel bir biçimde karşılıyor şüpheyi, sözcük bu anlamı edinmiş artık.
  • 0

http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 3163
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1835

Ynt: kuşku

İletigönderen ulduzéver » 13 May 2020, 23:53

bensay yazdı:
Bu durumda "şüphe" añlamı saçma bir uyduruk gibi duruyor.


bir olasılık uyduruk olabilir, ancak saçma olduğu söylenemez artık, niyesi, kuşku sözüğü oldukça güzel bir biçimde karşılıyor şüpheyi, sözcük bu anlamı edinmiş artık.

Bu soñ zamanlar kimi sözcüklere iyi bakışım olmuyor. Bu ise añlam kaydırmaları, añlam yüklemeler ve yañlış türetimleriñ bende uyandırdığı bir kaygıdan dolayıdır. Herbir sözcüğüñ köküne inip doğru yañlışlığını irdelemeyince rahat duramıyorum.
  • 7

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 885
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Değerleme: 843

Ynt: kuşku

İletigönderen Oktay D. » 14 May 2020, 12:51

Sözcüğüñ Dil Devrimi öñcesi var olması ve ağızlarda görülmesi biçim olarak uydurma olmadığını kanıtlar. Ek olarak, eñ érken añlamı açık bir şekilde "kuş gibi ürkme" ile "huylanma, pirelenme" olarak geçiyor, buradan añlamıñ "şüphe" ye kayması olağan.

O yüzden kuşku (şüphe) sözcüğünüñ uyduruk olduğu söylenemez.

Öte yandan kökeniniñ 1800'ler öñcesi ne olduğu béllii değil. Yine de Nişanyan'ıñ tersine, "kuş gibi ürkme" öz añlamına bakıldığında kuş sözcüğünden geldiği kesin neredeyse.

Soru şu: kuş adına +ku parçası nasıl gelir?

Bunuñ eñ az bir yanıtı var. Öñcelikle adlara gelen bir +k- eki var, dönüşlü eylem yapıyor:
géç (érken karşıtı) > gécik- (géç olmak)
(tok karşıtı) > acık- (aç olmak)
bir (1 sayısı) > birik- (bir olmak)
göz (görme organı) > gözük- (görünmek)
al (hile) > alık- (kandırmak)

Bu yüzden kuş (uçan hayvan) > *kuşuk- (kuş olmak) olup ardından *kuşukug eylem adı türemiş ve Türkiye Türkçesi ses dönüşümleri géreği kuşku olmuş olabilir. -g masdar ekiniñ Oğuzcada düştüğünü, akıcı ile sert ünsüzler arasındaki vurgusuz ünlünüñ de ek alınca eriyeceğini (korı- > korık- > kork- gibi) biliyoruz.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8557
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 6039

Ynt: kuşku

İletigönderen Algan Batur » 14 May 2020, 13:05

Bence "şüphe" sözcüğüne bakılarak üretilmiş.
Şüphe > Üphe > Fe > Ke > Ku > Kuş > Kuşu > Kuşuku > Kuşukug > Kuşku
  • 0

Asırlar bize yaştır,
Kemal ülküye baştır.
Bize yol göster Kemal,
Anayurda ulaştır.
Üyelik görseli
Algan Batur
Algan Batur
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 354
Katılım: 19 Mar 2020, 21:02
Değerleme: 26

Ynt: kuşku

İletigönderen Oktay D. » 14 May 2020, 14:46

kuşku sözcüğü ilk görüldüğü yérde (Lehçe-i Osmânî, 1876) kesinlikle "şüphe" añlamına sahip olmadığı için ondan esinlenilmiş olması olanak dışı. Kaldı ki öyle esinlenmeler yalñızca 1932-1987 yılları arası yapılan türetimlerde görülüyor. Esinlenmeniñ ses bakımından olanaksızlığını göz ardı édiyorum.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8557
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 6039

Ynt: kuşku

İletigönderen Algan Batur » 14 May 2020, 14:49

Dil devrimi 2. Mahmud'un fermanlarından başladı diye baz alırsak 1785 yılında doğmuş. Tahta çıkışını araştırmaya üşendim hadi 1800 diyelim. 1800 ile 1932 arasında 132 sene var. Bunun kelime üretim çoğunluğunu son 32 yıla versek neredeyse tüm kelimeler o esinlenme devrine aittir.
  • -5

Asırlar bize yaştır,
Kemal ülküye baştır.
Bize yol göster Kemal,
Anayurda ulaştır.
Üyelik görseli
Algan Batur
Algan Batur
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 354
Katılım: 19 Mar 2020, 21:02
Değerleme: 26

Ynt: kuşku

İletigönderen Oktay D. » 14 May 2020, 15:08

Dil Devrimi 1932'de başladı, ondan öñce sözcük türetme akımı olmamıştı. Tam tersine Farsça étkisindeki Osmanlıca 1700'lerden başlayarak Arapça étkisine girmeye başladı, özleştirmeden iyice uzaklaştı. Dilde özleştirme düşünceleri doğru düzgün 1920'lerde dile getirildi ancak eyleme başlamak 1932'de TDK'nıñ kurulmasıyla gérçekleşti. Özleştirmeniñ 1900'lü yıllarda olması tümüyle ulus devleti olmaya başlamakla ilgilidir. Nitekim öteki özleştirme yapan uluslarda da (Almanya, Fransa, Macaristan, vb.) bu akımlar onlarıñ ulus devlet kimliklerini oluşturma sürecine denk gelir.

Öte yandan II. Mahmud'uñ fermanlarında dille ilgili hiçbir şey bulunmuyor.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8557
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 6039

Ynt: kuşku

İletigönderen Algan Batur » 14 May 2020, 15:10

Dille ilgili bir şey bulunmuyor fakat modernleşme çabaları başladı. İttihat ve Terraki döneminde onlarca kelime üretilmişti. Ziya Gökalp'in bir kelimesi: Mefkure gibi.

Edit: Kurultay kelimesi de o döneme ait olarak Yeni Türkçeye katıldı.
  • 0

Asırlar bize yaştır,
Kemal ülküye baştır.
Bize yol göster Kemal,
Anayurda ulaştır.
Üyelik görseli
Algan Batur
Algan Batur
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 354
Katılım: 19 Mar 2020, 21:02
Değerleme: 26

Ynt: kuşku

İletigönderen Oktay D. » 14 May 2020, 15:30

kurultay sözcüğü Kıpçakçadan alıntı olarak girdi, türetim déğil, Kıpçakçaya da Moğolcadan, Moğolcaya da Eski Türkçeden. Ayrıca Ziya Gökalp mefkure démeye başladığında yıl 1923 idi [bkz. "Türkçülüğün Esasları"].
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8557
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 6039

Ynt: kuşku

İletigönderen Algan Batur » 14 May 2020, 15:56

1- Moğolca'ya Türkçe'den girdiğine dair bir kanıt yok.
2- Ziya Gökalp'in "mefkure" kelimesi Cumhuriyetten bağımsız olarak üretildi. Daha özleştirme Cumhuriyet bazında başlamamıştı.
3- Cumhuriyet kelimesi bile üretimdir. 1802 yılında ilk kez Türklerde görülmüştür.
  • 0

Asırlar bize yaştır,
Kemal ülküye baştır.
Bize yol göster Kemal,
Anayurda ulaştır.
Üyelik görseli
Algan Batur
Algan Batur
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 354
Katılım: 19 Mar 2020, 21:02
Değerleme: 26

Ynt: kuşku

İletigönderen Oktay D. » 14 May 2020, 16:21

1- Moğollarda kurultay (xuralday) sözcüğü Cengiz Han döneminde kullanılmaya başlanmış ve kağanlık sistemi Türklerden alınmış olduğu için Türkçeden geçtiğini biliyoruz [bkz. "Gizli Tarih", 13.yy]. Belki Türkçeye ondan öñce daha eski bir Moğol lehçesinden geçmiş olabilir, onu bilmiyoruz, birçok Türkçe Moğolca sözcüğüñ o dönemde gidip geldiği bilinen bir gérçek. Ancak koñumuz, sözcüğüñ eñ aslınıñ hangi dilden geldiği déğildi, onuñ o döneme ait bir türetim olmadığıydı.

2- Ben de onu diyorum, özleştirme 1932'den öñce başlamamıştı, yalñızca Cumhuriyet bazında déğil, ondan öñce hiçbir dönemde Türkçe özleştirme akımı olmadı, çünkü öñcesinde böyle bir kaygı ve bilinç yoktu. Tüm dünyada özleştirme akımları imparatorluklarıñ yıkılıp ulus devletleriñ kurulmasıyla başlar, bizde de Cumhuriyetiñ kurulması ulus bilinciniñ oluşum ânıdır. Kaldı ki dünya géñelinde ulus bilinci soñ çağa ait bir olaydır.

3- Tüm sözcükler türetimdir! Burada sözü édilen şey, dilde özleştirme amacıyla yapılan türetimlerdir. Bu tür türetimler de akım olarak 1932'de başlar, ondan öñce tek tük yéñi kavramlara yéñi sözcükler elbette türetildi, sözcükler yérden ot gibi çıkmıyor veya gökten taş gibi inmiyorlar soñuçta.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8557
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 6039

Ynt: kuşku

İletigönderen Algan Batur » 14 May 2020, 16:24

Oktay D. yazdı:1- Moğollarda kurultay (xuralday) sözcüğü Cengiz Han döneminde kullanılmaya başlanmış ve kağanlık sistemi Türklerden alınmış olduğu için Türkçeden geçtiğini biliyoruz [bkz. "Gizli Tarih", 13.yy]. Belki Türkçeye ondan öñce daha eski bir Moğol lehçesinden geçmiş olabilir, onu bilmiyoruz, birçok Türkçe Moğolca sözcüğüñ o dönemde gidip geldiği bilinen bir gérçek. Ancak koñumuz, sözcüğüñ eñ aslınıñ hangi dilden geldiği déğildi, onuñ o döneme ait bir türetim olmadığıydı.

2- Ben de onu diyorum, özleştirme 1932'den öñce başlamamıştı, yalñızca Cumhuriyet bazında déğil, ondan öñce hiçbir dönemde Türkçe özleştirme akımı olmadı, çünkü öñcesinde böyle bir kaygı ve bilinç yoktu. Tüm dünyada özleştirme akımları imparatorluklarıñ yıkılıp ulus devletleriñ kurulmasıyla başlar, bizde de Cumhuriyetiñ kurulması ulus bilinciniñ oluşum ânıdır. Kaldı ki dünya géñelinde ulus bilinci soñ çağa ait bir olaydır.

3- Tüm sözcükler türetimdir! Burada sözü édilen şey, dilde özleştirme amacıyla yapılan türetimlerdir. Bu tür türetimler de akım olarak 1932'de başlar, ondan öñce tek tük yéñi kavramlara yéñi sözcükler elbette türetildi, sözcükler yérden ot gibi çıkmıyor veya gökten taş gibi inmiyorlar soñuçta.


Hadi diyelim, 1. ve 2. argümanlarınız doğru fakat 3.sü benim içim doğru değildir. Bana göre dil Allah'ın gönderdiği bir şeydir. Allah katındaki dil de Arapçadır. Bunun için Arapça konuşalım demiyorum fakat ona ayrımcılık yapıp kendimizi okyanustan mahrum etmeyelim.
  • -5

Asırlar bize yaştır,
Kemal ülküye baştır.
Bize yol göster Kemal,
Anayurda ulaştır.
Üyelik görseli
Algan Batur
Algan Batur
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 354
Katılım: 19 Mar 2020, 21:02
Değerleme: 26

Ynt: kuşku

İletigönderen Oktay D. » 14 May 2020, 16:45

Koñuyu çok dağıtıyorsuñuz, argümanlarıñız gittikçe koñu dışına ilgisiz yérlere çıkıyor.

3. argümanda diliñ nereden doğduğuyla ilgili bir şey démiyorum, inançla ilgili de bir şey démiyorum. Soñuçta sözcükler, Türkçede kök ve eklerden, Arapçada kök ve vazinlerden oluştuğuna göre (ister insan ister Tañrı tarafından yapılmış olsun) soñuçta türetimdir. Kök ve eklere (veya kök ve vezinlere) dayanmayan bir Türkçe (veya Arapça) sözcük ya uydurmadır ya da alıntıdır.

Burada tartışılan şey, özleştirme akımınıñ ne zaman başladığı olduğu için tüm olay, bu türetilmiş sözcükleriñ özleştirme amacıyla mı yoksa diliñ kendi evriminde doğal olarak mı ortaya çıkıp çıkmadıkları sorusu oluyor. kuşku sözcüğü de bir türetimdir ancak özleştirme amacıyla değil diliñ kendi doğal iç devinimiyle ortaya çıkmış bir sözcüktür çünkü o dönemde özleştirme özvérisi yoktu, o yüzden de başka bir sözcükten esinlenme diye yapay bir yöntem de yoktu. Öyle bir yönteme başvurulması 132'de başlar 1935'te yoğunlaşır, 1942'de yavaşlar ve 1985'e dek giderek seyrekleşir. Soñrasında ise esinlemeyle yapılıp da tutmuş bildiğim bir türetim bulunmuyor.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8557
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 6039

Soñraki

Dön Köken Tartışmaları

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 5 konuk

Reputation System ©'