Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

-la yapım eki

Sözcükleriñ kökeni üzerine yapılan tartışmaları içerir.

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen Oktay D. » 26 Haz 2019, 14:37

vaylala yazdı:Yanlış mı anladım? Gökbey, an'a fiil; Oktay Bey, an'a isim (ayrım) demiş. Hangisi?

Gökbey, añla- veya diñle- sözcüğünüñ eylemden geldiğini söylemedi.

Dédiği şey şu: Türkçede hem an- (anmak, hatırlamak) ile diñ- (dingin olmak) diye iki eylem, hem de (sınır, ayrım) ile diñ (ses, seda) diye iki ad bulunuyor. Eylem olanlar yüzünden +LA- eki sanki onlara gelmiş sanılabilir, diyor, ama bunlar sizi yañıltmasın, çünkü ek eylem olanlara geliyor.

vaylala yazdı:Zeynep Korkmaz:
-la+ ekiyle kurulmuş bazı fiillerin kökleri dilimizde yalın olarak kullanılışını kaybetmiş ve ekle kaynaşmış durumdadır: anla-, bekle-, damla-, dinle-...

Buradan hareketle soruyorum. Ben bir öğretmenim, öğrenciye ne diyeceğim. Zeynep Hanım'ın açıklaması yukarıda. Bu örnekler de addan fiil türetenler başlığı altına alınmış.

Zeynep Korkmaz'ıñ söylemeye çalıştığı ayrıntılı olarak şudur: (sınır, ayrım), dıñ (ses, seda) ve *dam (damla) sözcükleriniñ artık kullanılmayıp günümüz Türkiye Türkçesine ait bir kök olmadıkları için añla-, diñle-, damla- sözcükleriniñ Çağdaş Türkiye Türkçesi içerisinde basit eylemler olduklarını varsaymalıyız.

Ben bu görüşe katılmıyorum. Ancak bu da bir yöntemdir. Belki öğrencileriñ sözcükleri yalñızca Türkiye Türkçesi içerisinde irdelemelerini sağlayarak daha kolaylık sağlanacağını düşünmüş olmalı. Ancak bence biraz kafa karıştırıcı oluyor (görüldüğü üzere).

Bence doğrudan bu sözcükleriñ türemiş sözcükler olduğunu söyleyip kökleriniñ unutulduğunu bélirtmek daha yalıñ bir tutum. Ayrıca daha doğru geliyor baña.

Dipçe.
damla- sözcüğünüñ özünde dam- (damlamak) eyleminden değil de dam (eviñ çatısı) adından gelip öz añlamınıñ "dam akmak" olduğu düşünülmektedir (Nişanyan'a rağmen). Bu añlamı Isparta (Yakaköy *Gelendost), Denizli, Trabzon (Beşikdüzü *Vakfıkebir), Gümüşhane (Uluşiran *Şiran), Sivas (İğdeli *Gemerek, *Zara) yörelerinde korunmaktadır. Bu yöreleriñ birbirinden ilgisiz ağızlar olması da öz añlamınıñ bu olduğu yönünde güçlü bir ipucudur.
  • 6

Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8557
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 6054

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen vaylala » 26 Haz 2019, 14:47

Ynt: -la yapım eki
İletigönderen Gökbey » 26 Haz 2019, 10:03

Soruyu soran arkadaşımızıñ söz köklerinde karışıklık yaşadığını düşünüyorum. Şöyle ki, anla- dinle- sözcükleriniñ kökündeki an- ile din- birer eylemdir ve -lA ekini almışlardır. Bu da eylemden eylem yapmaktadır, görüşüne kapı aralamaktadır. Evet, anmak ile dinmek birer eylemdir ancak -lA eki ile oluşturulan sözcüklerle kök ilgisi bulunmamaktadır. Oktay'ıñ da ayrıntılı olarak bélirttiği gibi añ ile tıñ kökleri üzerine oluşmuşlardır.
mesaj burada
  • 0

vaylala
İlgili
İlgili
 
İleti: 16
Katılım: 24 Haz 2019, 11:46
Değerleme: 0

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen Oktay D. » 26 Haz 2019, 14:55

vaylala yazdı:yanıtlarınız için teşekkür ederim. ölüm sözcüğünden yola çıktık ve benzerleri de gerçekten beni ikna edemedi. bilimsel bir açıklaması olsa dahi arada bir anlam yakınlaşması var ölü ile ölüm arasında. aynı şekilde kon-'dan konu, konu'dan konum olmuş, diyemem. bu açık ki kon'dan tek ekle (um) konum olmuş. bu ve benzeri örneklere -sizin örnekler de dahil- amenna gelgelelim bu sözcükler zorluyor beni. mesela diz'den dizi, ardından -li ile dizili... ölç'ten ölçülü... ben de şöyle diyorum, ölç-ü-lü... diz-i-li... ör-gü-lü... sır-a-lı... göm-ü-lü... say-ı-lı... başka bir örnekte serp-ili... serpi diye bir kelime olmadığı için burada ek -ili diyorum ama diğerlerindeki durum bununla aynı değil.

ölüm sözcüğü doğrudan -m ekiyle öl- eyleminden gelmiştir. Eski Türkçeden bu yana işlek kullanılan "tek seferlik eylem adı" añlamı yapan -m eki bulunuyor:
yar- (bölmek) > yarım
taş- (sıvı taşmak) > taşım
iste- (arzu etmek) > istem
añla- (idrak etmek) > añlam
öl- (vefat etmek) > ölüm
kon- (yerleşmek) > konum

Kısacası arada ünlüden oluşan bir ek yok.

koñu ile konum aynı kökten gelse de birbirinden gelmiyorlar: kon- sözcüğüne Eski Türkçesi -g olan ek gelerek *konug oluşturulup günümüzde -g sesinin yitmesinden dolayı konu türetilmiştir. Beñzer biçimde
Eski Türkçe tiri- (diri olmak) sözcüğünden tirig > diri
Eski Türkçe öl- (vefat etmek) sözcüğünden ölüg > ölü
Eski Türkçe tiz- (sıralamak) sözcüğünden tizig > dizi
Eski Türkçe köm- (gömmek) sözcüğünden kömüg > gömü
Eski Türkçe serp-/sep- (serpmek) sözcüğünden *sepig > sepi

Soñ örnekte görüldüğü gibi, serpi sözcüğü olmasa da sepi sözcüğü bulunuyor. Çünkü Eski Türkçe -rp- ünsüz çifti çoğunlukla yitime uğrayıp -p- ile nöbetleşir: çarp-/çap- veya kırp-/kıp- gibi...

sıralı sözcüğünüñ kökü olan sıra Türkçe değil, Yunancadır. O yüzden sır-a diye ayrıştırılamaz.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8557
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 6054

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen Oktay D. » 26 Haz 2019, 14:58

vaylala yazdı:Ynt: -la yapım eki
İletigönderen Gökbey » 26 Haz 2019, 10:03

Soruyu soran arkadaşımızıñ söz köklerinde karışıklık yaşadığını düşünüyorum. Şöyle ki, anla- dinle- sözcükleriniñ kökündeki an- ile din- birer eylemdir ve -lA ekini almışlardır. Bu da eylemden eylem yapmaktadır, görüşüne kapı aralamaktadır. Evet, anmak ile dinmek birer eylemdir ancak -lA eki ile oluşturulan sözcüklerle kök ilgisi bulunmamaktadır. Oktay'ıñ da ayrıntılı olarak bélirttiği gibi añ ile tıñ kökleri üzerine oluşmuşlardır.
mesaj burada

İletiyi okumasam nasıl yanıtlayacaktım?

Çok açık bir şekilde "Bu da eylemden eylem yapmaktadır, görüşüne kapı aralamaktadır." démiş ve eklemiş: "Evet, anmak ile dinmek birer eylemdir ancak -lA eki ile oluşturulan sözcüklerle kök ilgisi bulunmamaktadır. Oktay'ıñ da ayrıntılı olarak bélirttiği gibi añ ile tıñ kökleri üzerine oluşmuşlardır.".

Buradan Gökbey'iñ tersini söylediğini nasıl çıkarsıyorsuñuz?
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8557
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 6054

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen vaylala » 26 Haz 2019, 15:59

Şöyle ki, anla- dinle- sözcükleriniñ kökündeki an- ile din- birer eylemdir. BURAYA ATIF YAPMIŞTIM...
  • 0

vaylala
İlgili
İlgili
 
İleti: 16
Katılım: 24 Haz 2019, 11:46
Değerleme: 0

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen vaylala » 26 Haz 2019, 16:11

İlginize teşekkür ederim. Çokça sağ olun.

Asıl sorunumuz şu:

Öğrencisine faydalı olmak ve sezgi yerine kuralları öğretmeyi tercih eden öğretmenlerin zorlandığı durumlar bunlar. Mesela şart anlamı sorulur sorularda ama MEB'in herhangi bir kaynağında şart anlamı veren kelimeler, ekler yer almaz. Ben Türkçe öğretmenlerine kapı gibi dilbilgisi kitapları verilmeli diye düşünüyorum. Anlambilgisi kitapları da... Hayır, durum öyle değil, araştır, araştır... Tamam da bilmediğimiz şeyi nasıl araştıracağız? Farkında değiliz bilmediklerimizin ama soruda çıkıyor karşımıza. Apışıp kalıyoruz sonrasında... Mesela şu isim fiiller konusu... -iş eki var. Bu ekle ne kadar araştırma yapsam da kesin sonuca ulaşamadım. Diyor ki kayanklar: "Cümle içinde kalıcı isim olup olmadığı anlaşılır." Ama anlaşılmıyor, çünkü sorun var oralarda. Buna benzer birçok örnek verebilirim. MEB, sezdirin diyor, neyi sezdireceğiz? Bilgi var mı var, veririz olur biter... Öznel anlatımı açıklayan doğru dürüst bir kaynak yok mesela. herkes birbirinden alıntılamış. Üniversite hocalarının kitaplarında yok. Ben burada bir sürü yazım yanlışı yapabilirim ama bilimsel eserler de bu olur mu? Mahir Kaya var, bir de kitabı. İletişime geçtim, yanlışlar vardı, inşallah düzeltir ama bu eser nasıl yayıma verilir, anlamam. Sanırım, 80 sonrası TDK özerkliğini kaybetti ve orada da prof. da olsa memurlar çalışıyor...
  • 0

vaylala
İlgili
İlgili
 
İleti: 16
Katılım: 24 Haz 2019, 11:46
Değerleme: 0

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen Oktay D. » 26 Haz 2019, 16:16

vaylala yazdı:Şöyle ki, anla- dinle- sözcükleriniñ kökündeki an- ile din- birer eylemdir. BURAYA ATIF YAPMIŞTIM...

İşte onuñ devamı var orada. Bir tamlamanıñ yarısını alırsañız devamını okumazsañız ters añlarsıñız.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8557
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 6054

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen vaylala » 26 Haz 2019, 16:18

size yapım ekleriyle ilgili olarak kendi hazırladığım çalışmayı göndereyim mi? İki haftadır buna kafa yoruyorum. çünkü bu iş ortaya çıkınca, ses bilgisi dahil her şey ortaya çıkıyor ve maalesef her bilgi başka başka yerlerde. Öğrenci, hah öğrendim, diyor bir bakıyorum bir konuyu anlatmamışım. Dedim, kendin hazırla, işte aldım ben de bir sürü kitap, buralara da yazıyorum. Çalışmayı göndermek istersem pdf olarak nasıl gönderebilirim?
  • 0

vaylala
İlgili
İlgili
 
İleti: 16
Katılım: 24 Haz 2019, 11:46
Değerleme: 0

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen Oktay D. » 26 Haz 2019, 16:19

vaylala yazdı:İlginize teşekkür ederim. Çokça sağ olun.

Asıl sorunumuz şu:

Öğrencisine faydalı olmak ve sezgi yerine kuralları öğretmeyi tercih eden öğretmenlerin zorlandığı durumlar bunlar. Mesela şart anlamı sorulur sorularda ama MEB'in herhangi bir kaynağında şart anlamı veren kelimeler, ekler yer almaz. Ben Türkçe öğretmenlerine kapı gibi dilbilgisi kitapları verilmeli diye düşünüyorum. Anlambilgisi kitapları da... Hayır, durum öyle değil, araştır, araştır... Tamam da bilmediğimiz şeyi nasıl araştıracağız? Farkında değiliz bilmediklerimizin ama soruda çıkıyor karşımıza. Apışıp kalıyoruz sonrasında... Mesela şu isim fiiller konusu... -iş eki var. Bu ekle ne kadar araştırma yapsam da kesin sonuca ulaşamadım. Diyor ki kayanklar: "Cümle içinde kalıcı isim olup olmadığı anlaşılır." Ama anlaşılmıyor, çünkü sorun var oralarda. Buna benzer birçok örnek verebilirim. MEB, sezdirin diyor, neyi sezdireceğiz? Bilgi var mı var, veririz olur biter... Öznel anlatımı açıklayan doğru dürüst bir kaynak yok mesela. herkes birbirinden alıntılamış. Üniversite hocalarının kitaplarında yok. Ben burada bir sürü yazım yanlışı yapabilirim ama bilimsel eserler de bu olur mu? Mahir Kaya var, bir de kitabı. İletişime geçtim, yanlışlar vardı, inşallah düzeltir ama bu eser nasıl yayıma verilir, anlamam. Sanırım, 80 sonrası TDK özerkliğini kaybetti ve orada da prof. da olsa memurlar çalışıyor...

Süer Eker'iñ Çağdaş Türk Dili adlı bétiğine göz atıñ, o oldukça géñiş açıklamalıdır.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8557
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 6054

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen Oktay D. » 26 Haz 2019, 16:21

vaylala yazdı:size yapım ekleriyle ilgili olarak kendi hazırladığım çalışmayı göndereyim mi? İki haftadır buna kafa yoruyorum. çünkü bu iş ortaya çıkınca, ses bilgisi dahil her şey ortaya çıkıyor ve maalesef her bilgi başka başka yerlerde. Öğrenci, hah öğrendim, diyor bir bakıyorum bir konuyu anlatmamışım. Dedim, kendin hazırla, işte aldım ben de bir sürü kitap, buralara da yazıyorum. Çalışmayı göndermek istersem pdf olarak nasıl gönderebilirim?

İletilerde eklenti iliştirebiliyorsuñuz. Kişisel çalışmalar bölümüne başlık açın isterseniz
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8557
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 6054

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen vaylala » 26 Haz 2019, 16:24

Türkiye Türkçesinde Kelime Tahlilleri
Dr. Feyzi Ersoy

Bunu almayı düşünüyorum, bir de Muharrem Daşdemir'in kitabı var. Söylediğiniz kitabı temine derim. Sağ olun.
  • 0

vaylala
İlgili
İlgili
 
İleti: 16
Katılım: 24 Haz 2019, 11:46
Değerleme: 0

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen vaylala » 26 Haz 2019, 16:37

dosyanın boyutu fazla gelmiş olmalı, yüklenmedi, hata verdi. neyse çok teşekkür ederim.
  • 0

vaylala
İlgili
İlgili
 
İleti: 16
Katılım: 24 Haz 2019, 11:46
Değerleme: 0

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen vaylala » 26 Haz 2019, 16:58

son kez olarak şunu rica edeceğim: yazıt ve taşıt
ta kaç ek var?
  • 0

vaylala
İlgili
İlgili
 
İleti: 16
Katılım: 24 Haz 2019, 11:46
Değerleme: 0

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen Oktay D. » 26 Haz 2019, 17:16

yazıt ve taşıt sözcüklerindeki ek, 1930'larda bilinçsizce yapılmış bir türetim olduğu için kesin koñuşmak yérine tahmin yürütebiliriz.

Eylemden ad yapan -(U)t eki, özünde iki ekten oluşup birini ses olarak yitirmiştir:
Eski Türkçe ölüt (cinayet) < *ölürt < ölür- (öldürmek) < öl-
Eski Türkçe çaşut (fitneci) < *çaşurt < çaşur- (fitne yapmak)
gibi... Bu ek hakkındaki ayrıntılı bilgiler için ilgili birkaç başlık vardı, onlara bakabilirsiñiz.

Bu yüzden yazıt < *yazurt < yazur- (yazdırmak) < yaz- olabileceği gibi, doğrudan yaz- > yazıt da olabilir.

taşıt için işler biraz daha kolay çünkü taşı- eyleminden biçim olarak taşır-/taşur- diye bir eylem olamaz, yalñızca taşıt- olabilir, ona da -Ut eki gelmez. O yüzden kesinlikle taşıt sözcüğü taşı- sözüne tek ek almış durumdadır.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8557
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 6054

Ynt: -la yapım eki

İletigönderen Türkeröz » 26 Haz 2019, 18:11

vaylala yazdı:yanıtlarınız için teşekkür ederim. ölüm sözcüğünden yola çıktık ve benzerleri de gerçekten beni ikna edemedi. bilimsel bir açıklaması olsa dahi arada bir anlam yakınlaşması var ölü ile ölüm arasında. aynı şekilde kon-'dan konu, konu'dan konum olmuş, diyemem. bu açık ki kon'dan tek ekle (um) konum olmuş. bu ve benzeri örneklere -sizin örnekler de dahil- amenna gelgelelim bu sözcükler zorluyor beni. mesela diz'den dizi, ardından -li ile dizili... ölç'ten ölçülü... ben de şöyle diyorum, ölç-ü-lü... diz-i-li... ör-gü-lü... sır-a-lı... göm-ü-lü... say-ı-lı... başka bir örnekte serp-ili... serpi diye bir kelime olmadığı için burada ek -ili diyorum ama diğerlerindeki durum bununla aynı değil.


-lı/-li/-lu/-lü ekleri adlara geliyor. gözlü, gözlüklü, içli dışlı, sulu, sarılı, acılı, tatlı, sıralı, örgülü... Eylemlere gelirken ise

kurulu<kur-(u)lu (kurulmuş) ve/veya kurul-u
süzülü<süz-(ü)lü (süzülmüş) ve/veya süzül-ü
sarılı<sar-(ı)lı (sarılmış) ve/veya sarıl-ı
serpili<serp-(i)li (serpilmiş) ve/veya serpil-i
örülü<ör-(ü)lü ve/veya örül-ü

ünlü gelmeyen de var;

kapalı<kapa- (kapanmış)

Burda ünlüyle bittiği için yine ünlü gelmemiş.


Yalnızca buna değil, ayrıca şunlara da geliyor;

göçeli "Türkiye'ye göçeli yıllar oldu."
evleneli
doğalı
çıkalı
gideli
geleli
olalı
yapalı
...


vurdulu kırdılı

senli benli
sizli bizli

yaşıyorumlu
ölüyorumlu

canımlı
cicimli
tatlımlı
oğlumlu
kızımlı


lanlı lunlu

...

Kısacası -lı ekininki çok geniş.
  • 0

Üyelik görseli
Türkeröz
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 3110
Katılım: 25 Nis 2008, 17:08
Değerleme: 666

ÖncekiSoñraki

Dön Köken Tartışmaları

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 4 konuk

Reputation System ©'