Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

arkış (kervân)

Sözcükleriñ kökeni üzerine yapılan tartışmaları içerir.

arkış (kervân)

İletigönderen ulduzéver » 09 Ağu 2017, 16:04

DLT, Kutadgu Bilig ve Atebet-ül-Hakâyıkta "kervân" anlamındadır.

Kökeni herneyse Türkiye Türkçesinde işte "arkış" biçiminde kullanılması beklenir ancak Azerbaycan Türkçesinde nasıl yazılacağı, kökeninin ne olduğuna bağlıdır. Az.T. sözlüklerde "arqış" diye yazılmış ama yine bu biçimin doğru olduğundan emin değilim. Zaten Azerbaycanda da halk tarafından kullanılmayan bir sözcüktür.
Biliyoruzkim Az. Türkçesinde, tek seslemli sözcüklerin hece sonu harfi "q" (TT k) olduğunda "q" harfi "x"ye dönüşür
Çoq › çox
Yoq › yox
vb. gibi...
Aynı olay eylemden eylem yapıcı -q- (TT -k-) ekinde de gerçekleşir
Qalq- › qalx- (kalk-)
Bıraq- › bırax- (bırak-)
vb. gibi...

Dahası eylem köküne âit olan sâkin "q" harfi herzaman "x" olur.

Şimdi arkış sözcüğündeki "k/q" harfinin eyleme mi yoksa eke mi ait olduğunu bilmek, bu konuda çok önemlidir.
  • 0

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 398
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 265

Ynt: arkış (kervân)

İletigönderen Oğuzosis » 09 Ağu 2017, 16:19

Bence, bu sözcük kısa ünlülü ise "ar- > yük taşımak, yüklenmek"; uzun ünlülü ise "a(a)r- > dolaşmak, gezmek" fiiliyle bağlantılı. Eğer tahminlerimden bir doğruysa eke kalıyor zaten :) .
  • 0

Oğuzosis
Oğuzhan Yavru
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 250
Katılım: 24 Mar 2017, 19:22
Değerleme: 178

Ynt: arkış (kervân)

İletigönderen ulduzéver » 09 Ağu 2017, 16:27

Söylediğiniz her iki eyleme de eylemden eylem yapan -k- eki gelebilir :)

Bu arada önce bu adla bir başlık açmıştım unuttuğumdan başlık tekrar oldu. O başlığı silip içeriğini buraya getirdim. Yönetime zahmet olmasın diye :)


Arqış: tacir, karvan, bəzirgan.

Taramadan dərləmə sözlər, Həsən Bəy Hâdi

Kutadgu bilig'den örñek:


68
Yagız yér yaşıl torku yüzke badı,
hıtay arkışı yadtı tavgaç edi
=
Yağız yer yüze yeşil ipek kumaş bağladı
Hıtay kervanı çin malı (kumaşı) yaydı
  • 0

ulduzéver
Ulduz Tebrizli
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 398
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 265

Ynt: arkış (kervân)

İletigönderen Oğuzosis » 09 Ağu 2017, 16:40

Doğru, sağ olun. Anlamca baktığımızda da biçimce baktığımızda da kısa ünlülü olan "ar- = yüklemek" fiili daha mantıklı görünüyor. Eğer bu "-k-" ekini almışsa "yükletmek, yük taşıtmak" gibi bir anlama sahip oluyor. Herhalde diğer hecede de "ı" olduğu için 2. hecedeki "ı"düşmüş, ama şüpheli bir durum.

Kısaca, "ar - (ı)k - (ı)ş = arkış" gibi bir biçimden gelmiş olabilir.
  • 0

Oğuzosis
Oğuzhan Yavru
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 250
Katılım: 24 Mar 2017, 19:22
Değerleme: 178

Ynt: arkış (kervân)

İletigönderen bensay » 09 Ağu 2017, 18:12

arkaşmak yük yüklemekte yardım etmek;arka arkaya gelmek (çıkmak)• I, 237,
395


yukarıdaki ve aşağıdaki alıntı DLT dizininden, sözcük gerçekte "arkaş" olması gerekirken daralma ile "arkış" olmuş olmalı, bilemiyorum, alka(ş)mak, alkış için de özdeş durum söz konusu, "arkı-,alkı-" gibi eylemler yokken arkış ve alkış sözcükleri var gözüküyor

alkamak alkışlamak, övmek I, 284
alkaşmak alkışlamak, alkışta yarış etmek•I, 237
alkış alkış, övme.I, 97, 249, 284
  • 5

http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2471
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 851

Ynt: arkış (kervân)

İletigönderen birtancazin » 09 Ağu 2017, 22:30

Bu sözcük anadoluda argış olarak saptanmıştır ve kervan demektir.
Kök olarak armak(ilerlemek) eyleminden ar(ı)kmak biçimiyle ar(ı)k(ı)ş olarak adlaştırılmış olabilir.

Başka bir olasılık da şöyle ki: daha eski dönemde argaçu_ilerleyici, yol alıcı? Biçimiyle gelişmiş olabilir nitekim bu sözcük bezirgan, kervancı anlamında da kullanılmakta.
  • 5

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 248

Ynt: arkış (kervân)

İletigönderen Oktay D. » 10 Ağu 2017, 12:15

Yenisey yazıtlarından Tuva I (E-36) yazıtında 4. satırda arkuş olarak geçmektedir [bkz: O.N.Tuna, DAD/2, 2008].
Ekran Resmi 2017-08-10 12.12.54.png
Tuva I (E-36) 4. satır
Ekran Resmi 2017-08-10 12.12.54.png (18.71 KiB) 329 kéz görüntülendi
  • 15

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7363
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3243

Ynt: arkış (kervân)

İletigönderen birtancazin » 11 Ağu 2017, 03:08

Öyleyse yazdığım birinci çözümleme doğru.

Ark_/ar(ı)k_ış (sarkmak, kırkmak, kazımak) ile (uluş, diziliş, yokuş, karış, topluş) sözcükleriye özdeş bir yapı olarak kurguluyorum.
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 248

Ynt: arkış (kervân)

İletigönderen Oktay D. » 11 Ağu 2017, 03:21

birtancazin yazdı:Öyleyse yazdığım birinci çözümleme doğru.

Ark_/ar(ı)k_ış (sarkmak, kırkmak, kazımak) ile (uluş, diziliş, yokuş, karış, topluş) sözcükleriye özdeş bir yapı olarak kurguluyorum.

Sadece en eski geçtiği yeri verdim, bu bilgi neden doğruluk yanlışlık oluştursun ki? Nasıl bu kadar rahat "öyleyse" diyebiliyorsunuz?
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7363
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3243

Ynt: arkış (kervân)

İletigönderen birtancazin » 11 Ağu 2017, 03:32

Tartışmaya açık çekişmeye kapalıyım. Yanıltıcı bir bilgi ya da görüş varsa katkı sunun ki yararlanalım
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 248

Ynt: arkış (kervân)

İletigönderen Oktay D. » 11 Ağu 2017, 11:19

birtancazin yazdı:Tartışmaya açık çekişmeye kapalıyım. Yanıltıcı bir bilgi ya da görüş varsa katkı sunun ki yararlanalım

Yañıltıcı bir bilgi vérdiğiñiz için yazdım zaten. Bir sözcüğüñ ilk geçtiği yeri vérince söylediğiñiz kökenlemeyi nasıl oluyor da "öyleyse doğru" olarak gösteriyorsuñuz?

Ayrıca olayı kişiselleştirmeñiz hoş değil, çekişmediğimi iyi biliyorsuñuz.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7363
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3243

Ynt: arkış (kervân)

İletigönderen birtancazin » 11 Ağu 2017, 15:07

Bilgi değil kurgu, öyleyse bu kurguma bir dayanak edinmiş oldum demek istedim sorun değil ayrıca yanlış demenizin altını doldurur iseniz yararlanmak isteriz
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 248

Ynt: arkış (kervân)

İletigönderen Oktay D. » 11 Ağu 2017, 16:26

Mantıksal bir şeyden söz édiyorum. Varlığını bildiğimiz bir sözcüğüñ bir yérde geçmesi tek başına onuñ kökenine bir dayanak oluşturmaz. Sözcüğüñ yazıtta geçmesi kökeni hakkında bize bilgi vérmiyor. Bu söylediğim añlaşılır değil mi?

arkış sözcüğü 8.yy'da bir yazıtta geçiyor diye onuñ -ş ekiyle yapıldığını nasıl bilebiliyoruz? Yazıtta eklerine köklerine ayırmamış ki sözcüğü
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7363
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3243

Ynt: arkış (kervân)

İletigönderen birtancazin » 11 Ağu 2017, 16:35

Nasıl okunduğunu ve ne anlama geldiğini biliyor isek etimoloji açısından nasıl bir yöntem olabilir bundan daha iyi sizce?
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 248

Ynt: arkış (kervân)

İletigönderen Oktay D. » 11 Ağu 2017, 16:44

Bu kökenlemede bir yöntem olamaz asla. Kökenbilim, sözcüğüñ sesletimine ve añlamına bakarak yapılmaz. Arkeolojik kanıtlarla yapılır. Bazen bir sözcük tümüyle bambaşka bir şekle veya añlama dönüşür, kanıt ise bu dönüşümüñ her ara aşamasınıñ arkeolojik olarak tek tek gösterilmesidir.

Örneğin arkuş/arkış ile yakın dönemlerde ve öñcesinde *ark- diye bir eylemiñ olması gérekir veya *ark- eyleminden türemiş başka ek almış sözcükleriñ bolca bulunması gérekir. Oysa vérdiğim bilgide sözcüğüñ yalñızca kendisi bulunuyor, kökü veya köktaşları değil.

Sözcükler bambaşka yérlerden gelmelerine rağmen bazen tesadüfen aynı biçime denk gelebilirler. Lütfen Zeynep Korkmaz'ıñ şu makalesini inceleyiñ.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7363
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 3243

Soñraki

Dön Köken Tartışmaları

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 1 konuk

cron
Reputation System ©'