Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

behimi, hayvan, zooloji, veteriner

Yéñi sözcük türetim çalışmaları ile önerileri içerir.

Ynt: behimi, hayvan, zooloji, veteriner

İletigönderen birtancazin » 28 Haz 2017, 00:52

~ Ar ḥayawān حيوان [#ḥyy/ḥyw] 1. yaşama, canlı olma, 2. her çeşit canlı varlık, canavar < Ar ḥayya حيّ yaşadı, canlı idi → hayat1

Türkçede davar ve yılkı sözleri dışında hayvan anlamıyla ne tür bir söz kullanılmış pek irdelemedim.

Eski sözlerden tüm canlı varlıklar için genel bir ad olarak Yintem sözü var ki canlılar için kullanılmış..

Dolayısıyla Yintem (kişiler, bitkiler, hayvanlar) anlamıyla güncellenebilir.


Yılkı, Türkiye türkçesi bakımından tek toynaklı hayvan.. Özel anlamlı yani...
Davar.. Besi ve yük hayvanları, mal
Algır... Yırtıcı, vahşi hayvanlar
Çıyan.. Zehirli hayvanlar
Kuş, balık, böcek, sürüngen, kemirgen.....
Örek.. Başıboş hayvan sürüsü
Sürü.. Güdülen, beslenen hayvan topluluğu
Ağıl, damız gibi hayvan barınak adları
Aslık.. Kısır dişi hayvan
Yem, yal gibi hayvan besin adları
Enik, yavru....

Buraya dek türkçe adlar üretmiş ancak hayvanlar için genel bir adlandırma da kesin vardır.


Arapça hayvan, hay yani dirim kökünden türetilmiş.

Türkçede hayvan ad türetimlerinde lan, gan, ca/cak, ak, çın, sar, ıç,, in, mık, ık, gır (sırtlan, saksağan, örümcek, inek, sansar, kumuç, cibin, porsuk(borsmuk), sungur vb..) ekler görülür.

Dirlen, dirgir????
  • 0

birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 260

Ynt: behimi, hayvan, zooloji, veteriner

İletigönderen Oktay D. » 28 Haz 2017, 13:44

+lAn daha çok yırtıcı kara hayvanlarına vériliyor: sırtlan, arslan, kaplan, yılan, ...

+gA/+gAn ise bitki, kuş ve balıklarda görülüyor: karga, sazgan (sazan), ısırgan, ...
+gA bazen böceklerde de olabiliyor: kumursga (karınca), çekirge, ...

+(A)mUk eki hayvan eki yapmaz, ancak renk adlarına gelerek birçok ulamda adlar yapar (bkz: kızamık, vb.). borsmuk sözcüğü, Talat Tekin'iñ görüşüne göre, boz "gri" renk adınıñ daha eski biçiminden geliyor olmalı: *bor. Böylece boz rengi nedeniyle hayvana borsmuk dénmiş oluyor.

inek sözcüğünüñ eski biçimi ingek tir. Beñzeri için: eşgek.

örümcek sözcüğü hayvan adı yapan bir ekle oluşmamış: Eski Türkçe örümçi "örüm işi yapan" sözcüğü de örümcek demektir, küçültme eki +k alarak örümçik olmuş ancak Eski Uygurcada genişlemiştir (Oğuzlar da oradan almış), ancak diğer Türkçelerde örümçik biçimindedir.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8028
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 4705

Ynt: behimi, hayvan, zooloji, veteriner

İletigönderen birtancazin » 29 Haz 2017, 00:49

Sanırım_gir eki dha genelleyişli

Çın ekiyle türetilenler tüsüne göre (irengine göre)
Güvercin (gök-er-şin/çin)

Lan, an eki denildiği üzre yırtıcılarda yaygın bir ekleme..

Hayvan karşılığında gir eki daha uygun duruyor.

Devgir, dirgir??
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 260

Ynt: behimi, hayvan, zooloji, veteriner

İletigönderen birtancazin » 13 Ağu 2017, 21:50

Yılkı sözcüğünün kazandığı özel anlamlar nedeniyle hayvan sözcüğü yerleşmiş olmalı.

Yılkı sözü, yılan, ılgar, ılgamak, yılık gibi sözler gibi ıl_ eylemine dayanıyor, ılkı_yılkı biçimine dönüşüp kırgızcada cılkı, sahacada sılgı olarak ortaya çıkıyor.

Anadolu türkçesi evrelerinde de bu sözcük ılkı, ılgı, ılhı ve yılkı olarak görülüyor, genel olarak hayvan olarak kullanılan bu sözün zamanla sürü, dört ayaklılar ve at ile at sürüsü anlamıyla özelleştiği anlaşılıyor.


Bu konudaki araştırmadan bir bölümü de aşağıya alıntılıyorum.


Derleme Sözlüğü’nde yer alan ılgalamak “at dörtnala koşmak”, ılgar “hayvanların yürümeyle koşma arasındaki yürüyüşü”, ılgı “patika”, yılgı “harman yerini çiğneyip düzeltmekte kullanılan taş merdane”, yılgılamak “silindir geçirerek yeri düzlemek”, yılmalamak “yokuş aşağı inmek”, ılgın yılgın “sulak yerlerde kendiliğinden biten ve yere paralel büyüyen bir ağaç”, ılgın yılgın “eğik”, yılık “eğri” kelimeleri de muhtemelen aynı köktendir...

Sonuç olarak kişiler gibi dik duramamakla ilişkili anlamsallık üzerinden hayvanlar yılkı olarak adlandırılmıştır.

Hayvanın türkçesi anlaşılyor ki gerçekte yılkı sözüdür.
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 260

Ynt: behimi, hayvan, zooloji, veteriner

İletigönderen birtancazin » 14 Ağu 2017, 21:04

Kün ağzında yılkılara yönelik iyileşmek eylemi için öyükmek sözünden yararlanarak öyüktürmen_paytar, veteriner sözü uygun olabilir.
  • 0

birtancazin
birtancazin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 770
Katılım: 19 May 2017, 00:37
Değerleme: 260

Ynt: hayvan, zooloji

İletigönderen bilimdan » 01 May 2018, 00:26

Toygun yazdı:çer (II)

Hayvan anlamında kullanılır: Çer gelmiyor ki. [ Derleme Sözlüğü c: 3 ]

Lohan -Gaziantep
-Nevşehir
Bu sözün Çuvaşça чӗрчун /čĕrčun/ "hayvan" ile köken bakımından bir ilgisi olabilir mi?

İlave:
Oktay D. yazdı:+çIn ile:
güvercin < kögerçin
bıldırcın < buldurçın
bécin < béçin "maymun"
Çer + çin gibi bir yapıda olabilir belki.

Sahaca харамай /xaramay/, кыыл /kııl/ sözleri de "hayvan" anlamında kullanılmaktaymış. Xaramay muhtemelen qara mal ile aynı kökenden olabilir (kara sözü Sahacada хара /xara/ şeklindedir).
  • 0

bilimdan
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 199
Katılım: 01 Kas 2017, 08:07
Değerleme: 73

Ynt: behimi, hayvan, zooloji, veteriner

İletigönderen bilimdan » 13 May 2018, 02:13

pet Attested since the 1500s in the sense "indulged child" and since the 1530s in the sense "animal companion". From Scots and dialectal Northern English, of unclear origin. Perhaps a back-formation of petty, pety (“little, small”), a term formerly used to describe children and animals (e.g. pet lambs).[2][3] Alternatively, perhaps a borrowing of Scottish Gaelic peata, from Old Irish petta, peta (“pet, lap-dog”), of uncertain (possibly pre-Proto-Indo-European) origin. Compare peat (“pet, darling, woman”).

töm "hayvan" (Derleme Sözlüğü: *Zile -Tokat)
tömsü "sevgi, yarenlik" (Derleme Sözlüğü: -Kayseri)
  • 0

bilimdan
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 199
Katılım: 01 Kas 2017, 08:07
Değerleme: 73

Ynt: behimi, hayvan, zooloji, veteriner

İletigönderen bilimdan » 20 May 2018, 13:59

döngül "hayvan".
  • 0

bilimdan
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 199
Katılım: 01 Kas 2017, 08:07
Değerleme: 73

Ynt: behimi, hayvan, zooloji, veteriner

İletigönderen cingelek » 22 May 2018, 12:27

Töm ve döngül arasında toñuz ve domuz arasındaki gibi benzerlik bulunuyor (/t/ ~ /d/; /ñ/, /ng/ ~ /m/).
  • 0

cingelek
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 321
Katılım: 17 Mar 2015, 15:28
Değerleme: 356

Ynt: behimi, hayvan, zooloji, veteriner

İletigönderen datadeveb » 15 Ara 2018, 07:54

yavlan
hayvan


"aslan, kaplan birer yavlandır"
"Yavlanları yaydım aney! İnekten süt sağdım."

Yavru: Orta Türkçe yavrığ "hayvanın küçüğü" sözcüğünden evrilmiştir.

miyavlan
evcil hayvan

miyavru
evcil hayvan yavrusu


yavya
sevimli yavlan görenlerin içinde oluşan sevgi pıtırcığı
  • 0

Bekleniyorsunuz! Ortak Türkçe Sözlük Birinci Çalıştayı - Türkçesi Varken

Eşhedü en la ilahe illallah ve eşhedü enne Muhammeden abdühü ve resulühü
Üyelik görseli
datadeveb
Deveb Önyüz Çatısı
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1286
Katılım: 31 Tem 2018, 18:20
Değerleme: 212

Ynt: behimi, hayvan, zooloji, veteriner

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 15 Ara 2018, 14:52

Ortada "yav" adı var da ben mi göremiyorum? Yavrığ'dan geldiğini yazmışsınız. ı > u değişimi olmuş ve Oğuzca'da tipik olan ğ/g düşümü yaşanmış. Bu "yav" adının vâr olduğu anlamına gelmiyor. Başka bir kaynakta bu adın varlığına ilişkin bir bilgi varsa lütfen bizimle paylaşın. Kullanılabilecek bir köke benziyor. (tabii varsa)
  • 0

Onca olay olduktan sonra,
Niye düşlerim ki bir yokra?
-Tünerik Gezgini
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Oğuzhan T.
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1032
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: Yedi Tepe
Değerleme: 613

Ynt: behimi, hayvan, zooloji, veteriner

İletigönderen datadeveb » 15 Ara 2018, 15:48

Hayvanların sonuna gelen -lan ekinin işlevi tanımlanmamış olmakla birlikte şu bilgiyi vereyim.

Tarihçe (tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler)

Eski Türkçe: [ Orhun Yazıtları, 735]
yabġuġ şādıġ anta birmiş [yabgu ve şad atadı] Eski Türkçe: [ Kaşgarî, Divan-i Lugati't-Türk, 1073]
yawġu [[hakandan iki derece aşağıda bulunan astının lakabı]]
Köken

Eski Türkçe yabgu "hakana tabi bir yönetici unvanı, prens" sözcüğünden evrilmiştir.
Ek açıklama

Milattan önceki dönemde Yüe-çi'lerden başlayarak çeşitli Orta Asya kültürlerinde kullanılmış bir soyluluk veya yöneticilik unvanıdır. Ak-hun sikkelerinde yapgu biçimi görülür. ▪ Gerard Clauson, An Etym. Dict. of Pre-Thirteenth Centu sf. 873.


Bir de şu var

Tarihçe (tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler)

Eski Türkçe: [ Uygurca Budist metinler, 1000 yılından önce]
yat éllig toyın [yabancı ülkeden keşiş] Eski Türkçe: [ Kaşgarî, Divan-i Lugati't-Türk, 1073]
yāt kişi [yabancı, ecnebi] Türkiye Türkçesi: [ anon., Ferec ba'd eş-şidde, 1451 yılından önce]
yad u biliş katında berāberidi [yabancı ve tanıdık, nezdinde eşit idi]
Köken

Eski Türkçe yāt "yabancı" sözcüğünden evrilmiştir.


Bunların dışında hav, miyav gibi sesler kullanıyoruz hayvanlar için. Yavru sözcüğü de var hayvan yavrusu olarak tanımlı. Birleştirip yav-lan olarak önerdim. Miyavlan da işte kedi gibi uysal bir yavlanda bunun için iyi olacağını düşündüm. Bu türetimde sıkıntı yok bence.
  • 0

Bekleniyorsunuz! Ortak Türkçe Sözlük Birinci Çalıştayı - Türkçesi Varken

Eşhedü en la ilahe illallah ve eşhedü enne Muhammeden abdühü ve resulühü
Üyelik görseli
datadeveb
Deveb Önyüz Çatısı
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1286
Katılım: 31 Tem 2018, 18:20
Değerleme: 212

Ynt: behimi, hayvan, zooloji, veteriner

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 15 Ara 2018, 15:52

Bu gösterdiklerinizin hiçbirinde yav adı yok. Birinci alıntıda yabgu sözcüğünün kökenlemesi, ikinci alıntıda da bildiğimiz "yad" (yabancı) sözcüğünün kökenlemesi var. Miyav, hav gibi seslerin olması yav sözcüğünün vâr olduğu anlamına gelmez. Miyav ve hav sözcükleri yansıma sözcüklerdir. Ad soylu bir "yav" sözcüğünün vâr olduğunu kanıtlayamazlar. İlgileri, ilişkileri bile yok!
  • 0

Onca olay olduktan sonra,
Niye düşlerim ki bir yokra?
-Tünerik Gezgini
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Oğuzhan T.
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1032
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: Yedi Tepe
Değerleme: 613

Ynt: behimi, hayvan, zooloji, veteriner

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 15 Ara 2018, 15:54

-lan eki yırtıcı hayvan türeten bir ektir. Başka bir ad ile birleşimden öbür sözcüklere bulaşmaz/geçmez. Özü doğrudan bir yapım ekidir. Kedi gibi bir hayvanın adını Türkçeleştirirken kullanamazsınız yâni. Kedi yırtıcı bir hayvan değildir. Ayrıca kedi sözcüğünün Türkçesi "pisi/pişi/pişik"tir. Bu sözcük neredeyse her Türkçe'de işletilir. Bizim dilimizde de "pisi" olarak bulunmaktadır.
  • 0

Onca olay olduktan sonra,
Niye düşlerim ki bir yokra?
-Tünerik Gezgini
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Oğuzhan T.
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1032
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: Yedi Tepe
Değerleme: 613

Ynt: behimi, hayvan, zooloji, veteriner

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 15 Ara 2018, 15:55

-lan eki ile oluşan birkaç hayvan adı:

sırtlan, aslan/arslan, kaplan, yılan...

Dipçe: Ben ejderha yerine "odlan" diyorum.
  • 0

Onca olay olduktan sonra,
Niye düşlerim ki bir yokra?
-Tünerik Gezgini
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Oğuzhan T.
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1032
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: Yedi Tepe
Değerleme: 613

ÖncekiSoñraki

Dön Sözcük Türetme, Öneriler

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 9 konuk

Reputation System ©'