Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

nasıl

Yéñi sözcük türetim çalışmaları ile önerileri içerir.

nasıl

İletigönderen Furkan Yıldırım » 03 Ara 2017, 21:46

Karahanlı Türkçesinde İlk Kur'an Tercümesi bétiğinde bunuñ için birden çok karşılık géçiyor. Hangisi nérden türemiş, nasıl uyarlaması yapılmalı kestiremedim.

Kayda: nerede, nasıl
(Ar: enna)
Kaydın: nereden, nasıl
(Ar: enna)
Neteg: nasıl
(Ar: keyfe)
Neçük: nasıl
(Ar: enna)
Hepsiniñ Farsça karşılıkları aynı vérilmiş. (Çigüne)

Negü: ne, nasıl
(Ar: ma, Far: an çi)
  • 12

Üyelik görseli
Furkan Yıldırım
Dérnek Üyesi
 
İleti: 213
Katılım: 23 Ağu 2017, 21:00
Değerleme: 331

Ynt: "Nasıl" sözcüğü için karşılıklar

İletigönderen bilimdan » 09 Ara 2017, 13:38

Nasıl manasında nice, nite ve handay gibi sözler mevcut.
  • 0

bilimdan
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 199
Katılım: 01 Kas 2017, 08:07
Değerleme: 73

Ynt: "Nasıl" sözcüğü için karşılıklar

İletigönderen Oğuzosis » 09 Ara 2017, 16:48

Bu sözcük için, Türk dünyasında şunun gibi karşılıklar var:
Türkiye Türkçesi: Nasıl
Gagavuz Türkçesi: Nicä, nasıl
Azerbaycan Türkçesi: Necə, nə təhər*
Türkmen Türkçesi: Nädip (ne edip), nähili, neneň, neneňsi, niçik, näme**

Uygur Türkçesi: Qandaq, nichük, némendaq
Özbek Türkçesi: Qanday, qalay, qandoq, qanaqa, nechuk, nima**

Kırım Tatar Türkçesi: Nasıl, neday, qadiy (çöl ağzı)
Başkurt Türkçesi: Nisäk, qalay
Tatar Türkçesi: Niçäk, nixäl, niçek (<neçik/neçük)
Kırgız Türkçesi: Kanday, kantip
Kazak Türkçesi: Qalay, qanday
Karaçay-Balkar Türkçesi: Qalay, nença
Karakalpak Türkçesi: Qalay, qalayınsha
Karay Türkçesi: Niečik
Kumuk Türkçesi: Neçik
Nogay Türkçesi: Qalay

Yakut Türkçesi: Xaydax
Tuva Türkçesi: Kandıg, kançaar
Altay Türkçesi: Kandıy, kanayda

Araştırabildiklerim bu şekilde. Bunlar içinde şunlar çıkıyor sanıyorum:
- Nice
- Nedip (?)
- Nidek/Nite
- Kandak***
- Kayda.
Gözden kaçanlar olmuştur elbette. Umarım yardımcı olabilmişimdir.

* Bir Azerbaycan Türkü arkadaşımın dediğine göre, "təhər" Arapça bir sözcük olup önce Farsçaya, sonrasında Farsçadan Azerbaycan Türkçesine geçmiştir.
** "näme/nimä (nima)" sözcüğü, Eski Türkçe "n'eme" sözcüğünden gelir ve de "ne" anlamındadır. Türkmen ve Özbek Türkçesinde de bu biçimde kullanılsa da ara sıra "nasıl" anlamında kullanıldığına tanıklık etmek mümkün. Hatta ortak bir ifade dahi vardır: "Näme gep/Nima gap? = Ne/Nasıl oldu?"
*** "ka = ne" soru sözcüğü ile "teg = gibi" edatının birleşiminden oluşmuş "kandak/kandıg" vesaire şekillerdeki soru zarfı, bana kalırsa "kandak" şeklinde uyarlanmalıdır. Sebebi ise "dek" şeklini almış bu edatın, "-dak" şeklini alsa dahi sonunda kalan sert "k" ünsüzüdür.
  • 10

Oğuzosis
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 229
Katılım: 24 Mar 2017, 19:22
Değerleme: 199

Ynt: "Nasıl" sözcüğü için karşılıklar

İletigönderen bilimdan » 10 Ara 2017, 16:50

Oğuzosis yazdı:* Bir Azerbaycan Türkü arkadaşımın dediğine göre, "təhər" Arapça bir sözcük olup önce Farsçaya, sonrasında Farsçadan Azerbaycan Türkçesine geçmiştir.
Bildiğimiz tavır kelimesi.
  • 0

bilimdan
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 199
Katılım: 01 Kas 2017, 08:07
Değerleme: 73

Ynt: "Nasıl" sözcüğü için karşılıklar

İletigönderen Oğuzosis » 10 Ara 2017, 17:19

bilimdan yazdı:
Oğuzosis yazdı:* Bir Azerbaycan Türkü arkadaşımın dediğine göre, "təhər" Arapça bir sözcük olup önce Farsçaya, sonrasında Farsçadan Azerbaycan Türkçesine geçmiştir.
Bildiğimiz tavır kelimesi.

Aynı değil, sanıyorum. Bizdeki Arapça "d'avr"dan geliyor, diğerinin ise asıl biçimini bilmiyorum.
  • 0

Oğuzosis
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 229
Katılım: 24 Mar 2017, 19:22
Değerleme: 199

Ynt: "Nasıl" sözcüğü için karşılıklar

İletigönderen bilimdan » 10 Ara 2017, 17:34

Oğuzosis yazdı:
bilimdan yazdı:
Oğuzosis yazdı:* Bir Azerbaycan Türkü arkadaşımın dediğine göre, "təhər" Arapça bir sözcük olup önce Farsçaya, sonrasında Farsçadan Azerbaycan Türkçesine geçmiştir.
Bildiğimiz tavır kelimesi.

Aynı değil, sanıyorum. Bizdeki Arapça "d'avr"dan geliyor, diğerinin ise asıl biçimini bilmiyorum.

təhər : [ər. tövr-dən] (Azerbaycan Dilinin İzahlı Lügati) Farsçadaki چطور Azerbaycan Türkçesinde nə tövr > nə təhər > nətər olmuş.
  • 5

bilimdan
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 199
Katılım: 01 Kas 2017, 08:07
Değerleme: 73

Ynt: "Nasıl" sözcüğü için karşılıklar

İletigönderen Furkan Yıldırım » 10 Ara 2017, 19:23

bilimdan yazdı:Nasıl manasında nice, nite ve handay gibi sözler mevcut.

Sözcük Diriltme Önerileri bölümünde olduğumuz için Güncel Türkçe Sözlükte zaten var olan nice ma niteyi yazmadım. Handayı da incelediğim bétikte olmadığı için görmedim.

Araştırma fırsatı bulup, Karahanlı Türkçesi Grameri'ne baktım. Yazar(Necmettin Hacıeminoğlu), benim incelediğim bétikten başka eserler incelemiş; kayda ma kaydın için bir tek "nerede" karşılığını vérmiş.(Divanu Lugati't-Türk, Kutadgu Bilig, Atabetü'l-Hakayık)
Sanırım yalñızca KTİKT Karahanlı Türkçesinde İlk Kur'an Tercümesi betiğinde "nasıl" añlamında kullanılmış. O nédenle neteg, neçük, negü sözcükleri üzerinde yoğunlaşıyorum.

Neteg: Ne + teg
Bu sözcük "ne + teg" olarak zaten kullanılıyor. Çünkü teg, gibi démektir. "Né gibi" olarak kullananları duydum.
Bu sözcük günümüzdeki nite ile aynı sözcük olmalı; soñdaki g düşecektir. "Ne" sözcüğü kapalı e ile söylenir, yöresel konuşmalarda görülür.(é içeren sözcükler dizelgesinde yazılmamış.) Bitig > Bétik, Yir > Yér nöbetleşmeleri gibi nite sözcüğü néte olmalıdır. Dolayısıyla iki sözcük aynı.
Nitekim sözcüğü de aynı kökten geliyor: Néteg kim > Niteg kim > Nitekim

Neçük: Ne + çe + ök
Bu sözcüğüñ diğer Türkçelerde né biçimde kullanıldığını Sayın Oğuzosis yazmış, sağ olsun:
Oğuzosis yazdı:Türkmen Türkçesi: Nädip (ne edip), nähili, neneň, neneňsi, niçik, näme**
Uygur Türkçesi: Qandaq, nichük, némendaq
Özbek Türkçesi: Qanday, qalay, qandoq, qanaqa, nechuk, nima**
Tatar Türkçesi: Niçäk, nixäl, niçek (<neçik/neçük)
Karay Türkçesi: Niečik
Kumuk Türkçesi: Neçik

Açıklama olarak; nice(bu da zaten néçe ile aynı sözcük) sözcüğüne ök pekiştirme edatı getirilerek oluştuğu görülüyor. Néçik olarak diriltilebilir ancak néçe sözcüğüne çok yakın añlamlı olmuş olur.

Negü: Ne + gü
Bu, eñ az yorum yapabileceğim sözcük.
Necmettin Hacıeminoğlu yazdı:-gt / -gi; -gu / -gü:
Türk dilinin hemen her sahasında ve devrinde çok kullanılmış işlek bir ektir.
Eski Türkçe döneminden beri çok kullanılmıştır.
ber- "vermek", bergü < ber-gü "borç, vergi" (DLT-I, 427 -25),
bile- "bilemek" , bilegü < bile-gü "bileği" (DLT-I, 447 -19),
bire- "her biri olmak,", biregü < bire-gü "her biri, birey" (KB-343)

Değişik dönüşümler geçirebilen bir ek, baña négi olarak dönüşmeliymiş gibi geliyor.
  • 0

Üyelik görseli
Furkan Yıldırım
Furkan Yıldırım
Dérnek Üyesi
 
İleti: 213
Katılım: 23 Ağu 2017, 21:00
Değerleme: 331

Ynt: "Nasıl" sözcüğü için karşılıklar

İletigönderen bilimdan » 10 Ara 2017, 20:05

  • 0

bilimdan
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 199
Katılım: 01 Kas 2017, 08:07
Değerleme: 73

Ynt: "Nasıl" sözcüğü için karşılıklar

İletigönderen Furkan Yıldırım » 10 Ara 2017, 21:01

cingelek yazdı:neçiik < ne + -çiik 'kûçûltme eki. (Clauson 1972: 775, 776).

Hem Necmettin Hacıeminoğlu hem de Emek Üşenmez bunu "ne+çe+ök" olarak vermiş. Onlarla Cingeleğiñ gösterdiği yazarlar arasında görüş ayılıkları var. Ancak bir neñ değişmez. "Neçik" biçiminde kullanabileceğimiz "nasıl" añlamına gelen bir sözcüğümüz var.
Karahanlı Türkçesi Sözlüğü, Emek Üşenmez, bét:32-97
Karahanlı Türkçesi Grameri, Necmettin Hacıeminoğlu, bét:106

Ayrıca yukarıda da dédiğim gibi, bir pekiştirme edatı çok añlam katmaz. Néçe olarak kullanılabilir. "Néden néçe varken bir de neçe+ök diye üretmişler o zaman?" diye soracak olursanız onu bende bilemedim. :)
  • 0

Üyelik görseli
Furkan Yıldırım
Furkan Yıldırım
Dérnek Üyesi
 
İleti: 213
Katılım: 23 Ağu 2017, 21:00
Değerleme: 331

Ynt: "Nasıl" sözcüğü için karşılıklar

İletigönderen ulduzéver » 29 Ara 2019, 05:11

Kişisel görüşümü yazıyorum tekçe:

nice ve néçe sözcükleri aynı olmamalı. Tabiikim bir Azerbaycanlı gözüyle konuya baktığımı sanmış olabilirsiñiz çünkü Azerbaycanda nice "nasıl", néçe ise "kaç" añlamında kullanılmakta. Ancak benim bu düşünüşüm için başka kanıtlarım vâr:

1. nice ile néçeniñ vurgusu farklıdır. nice dénildiğinde kimileyin vurgu ilk hecede kimileyin de ikinci hecede oluyor. Ancak néçe dénildiğinde vurgu hep ikinci hecede oluyor hem de vurgusu şiddetlidir bazen néçee gibi uzatılıyor. Ek alınca, atıyorum, nicedir : vurgusu ikinci hecede. néçedir : vurgusu üçüncü hecede.

2. Karahanlı Türkçesinde néçe ök biçimi olsaydı e sesi baskın gelerek sözcük néçek biçimine dönüşürdü. Nitekim nére ök › nérek ve né ök › nék gibi örnekler vâr.

Soñuçta néçe sözcüğünüñ ilk biçiminiñ néç olduğunu düşünüyorum. kaç sözcüğü gibi. Soñradan gelen bir +E eki söz konusu olabilir. Bu durumda néçük sözcüğü de néç ök diye açıklanabilir.
  • 0

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 738
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 691

Ynt: "Nasıl" sözcüğü için karşılıklar

İletigönderen Oktay D. » 29 Ara 2019, 11:58

Türkiye Türkçesinde siziñ dédiğiñiz vurgu ayrımı nice (nasıl) ile néce (ne gibi, ne kadar, ne olarak) olarak bulunuyor. Aynı vurgu olayı, niye (neden) ve néye (neye doğru) sözcüklerinde de var.

Böyle iki durumuñ oluşmasınıñ nédeni, birinde +çA eki yapım eki olarak gelirken diğerinde çekim eki olarak gelmesidir.
nice
nasıl

néce
ne olarak, ne gibi


Bu arada tabii Türkiye Türkçesinde néce sözcüğünüñ "kaç" añlamı yok. Azerbaycan Türkçesinde iki ünlü arasında Ç sesi her zaman yumuşamaz, o yüzden néçe olmuş.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8409
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5649


Dön Sözcük Türetme, Öneriler

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 6 konuk

Reputation System ©'