Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

tehlike

Yéñi sözcük türetim çalışmaları ile önerileri içerir.

Ynt: tehlike

İletigönderen Yiğit98 » 18 Ağu 2019, 17:21

Öyleyse;

Tehlike: ayartı, aya

Tehlikeli: ayalı, ayartılı ?

Bu iş çok tehlikeli: Bu iş çok ayartılı/ Bu iş çok ayalı.

Bunun tehlikesi var: Bunun ayası/ayartısı var

Ayartı sanki bir şeyin ayarı, ayarlaması geldi, aya sözcüğü daha oturaklı gibi.
  • 0

Yiğit98
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 203
Katılım: 21 Tem 2019, 20:35
Değerleme: 73

Ynt: tehlike

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 18 Ağu 2019, 21:06

Ayartı sözcüğü ile ayar sözcüğü ilintili mi ki? Birisi Türkçe birisi Arapça diye biliyorum ben.
  • 3

Onca olay olduktan sonra,
Niye düşlerim ki bir yokra?
-Tünerik Gezgini
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Dérnek Üyesi
 
İleti: 1319
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: İstanbul
Değerleme: 783

Ynt: tehlike

İletigönderen Yiğit98 » 18 Ağu 2019, 22:06

Oktay D. yazdı:tüketek, yokaltak gibi sözcükler Arapçasınıñ çevirisi gibi olmuş. Bence pek çağrışımlı değil.

Eski Türkler "terör, topluca korkutma, büyük tehlike" añlamında béliñ sözcüğünü kullanıyordu. Bugün Yörükler ve bazı Orta Asya Türkleri de bu sözcüğü veya türevlerini kullanıyor. Ancak bu sözcük daha çok "terör" için bir karşılık. Bu arada bu sözcüğüñ geçtiği bir Karluk atasözü vardır:
Er kutı béliñ, sub kutı tériñ
"Eriñ değeri terör[dür], suyuñ değeri dériñ[dir]"

Eski Türklerde ayrıca ada "tehlike" diye bir sözcük bulunur. Eylem hâli adart- "tehlikeye sokmak". Yakutlarda atagasta- "zarar vermek, saldırmak" ve Şorlarda aza "şeytânî bir ruh" şeklinde hâlen kullanılır.

Eski Türkçedeki -d- ve -d sesleri kurallı olarak Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinde -y- ve -y olurken Yakutçada -t- ve -t, Şorcada ise -z- ve -z olmuştur [Bozkurt, 2005]. Eylemiñ türeyişi, ada sözcüğüne adlara gelen +r- eki ve ettirgen -t- çatı eki ile olmuş gibi görünüyor. Tıpkı
gebe "şişmiş" > geber- "ölmek (cesetler şişer)" > gebert- "öldürmek"
kara "siyah" > karar- "siyah olmak" > karart- "siyah yapmak"
sözcüklerindeki gibi...

Türkiye Türkçesindeki ayart- "kandırmak, yoldan saptırmak; uyarmak" sözcüğünüñ Eski Türkçe adart- "tehlikeye sokmak" sözcüğünden türediğini düşünüyorum.

Bu durumda "Tehlike" için benim birinci önerim,
ayar-
tehlikede olmak; uyarıda olmak; kandırılmak

ayart-
tehlikeye sokmak; uyarmak; kandırmak

ayartı
tehlike; uyarı


ikinci önerim ise doğrudan diriltmedir
aya
tehlike
  • 0

Yiğit98
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 203
Katılım: 21 Tem 2019, 20:35
Değerleme: 73

Ynt: tehlike

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 18 Ağu 2019, 23:53

E benim dediğim de bu işte, ayar sözcüğü Türkçe kökenli değil ki? Ayar ADI Arapça kökenlidir, ayar- EYLEMİ Türkçe kökenlidir. Türkçede eylemlerle adlar birbirinden çok belirgin bir çizgi ile ayrılmıştır. Ayar adından ayar- eylemi türetilemez, ayartı sözcüğü ayar- +tU ile üretilmiş. Ya da Oktay hocamın dediği gibi ayar- eylemi çatı eki ile ayart- olmuş ve bu eyleme -X eki gelmiş. Ayartı sözcüğünün ayarlamak eyleminin kökü olan "ayar" adı ile ilgisi yok, tersine bu ad Türkçe bile değil!


ayar
[ Kutadgu Bilig, 1069]
iliŋde arıġ tut kümüş, ˁiyārın küḏezgil [ülkende gümüşü saf tut, ayarını gözet]
[ anon., Ferec ba'd eş-şidde, <1451]
bize iki pāre yākūt-i rummāni gerekdür ki ˁıyārı temām ola
[ Meninski, Thesaurus, 1680]
ˁıyār vul. ˁayār: Modulus ac nota justae mensurae ponderisve [ölçek, doğru ölçü ve tartı standardı] & quod vulg. proba [halk dilinde test etme].
~ Ar ˁiyār عِيَار [#ˁyr fiˁāl msd.] altın ve gümüşün saflık ölçüsü, saatin hassas ölçümü, ölçüt < Aram #ˁwr עור uyanmak, uyanık olmak, nöbet tutmak ≈ Aram ˁīyr עׅיר nöbetçi, gözetici, muhafız

Not: Ar ˁāra "gezdi, oyalandı, yaramazlık yaptı" fiiliyle ilişkisi kurulamaz. Karş. ayyar.

Benzer sözcükler: ayarlamak, ayarlanmak, ayarlatmak, ayarsız

Bu maddeye gönderenler: miyar
  • 0

Onca olay olduktan sonra,
Niye düşlerim ki bir yokra?
-Tünerik Gezgini
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Oğuzhan T.
Dérnek Üyesi
 
İleti: 1319
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: İstanbul
Değerleme: 783

Ynt: tehlike

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 18 Ağu 2019, 23:56

Bu arada önceden belirtildiğini göremediğim için ben kullandığım sözcüğü de eklemek istiyorum:

Çekince
Tehlike


Ben bu çekince sözcüğünü kimileyin tehlike kimileyin de risk anlamında kullanıyorum. Zâten doğru anımsıyorsam risk ve tehlike sözcüklerinin Türkçede farklı anlamlara iye olmasına karşın özünde bu sözcükler bulundukları ana dilde aynı anlama geliyor.
  • 0

Onca olay olduktan sonra,
Niye düşlerim ki bir yokra?
-Tünerik Gezgini
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Oğuzhan T.
Dérnek Üyesi
 
İleti: 1319
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: İstanbul
Değerleme: 783

Ynt: tehlike

İletigönderen Oktay D. » 19 Ağu 2019, 03:20

çekince sözcüğü, daha çok "tereddüt, ihtiraz" için kullanılıyor.
  • 1

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8304
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5426

Ynt: tehlike

İletigönderen Yiğit98 » 20 Ağu 2019, 10:58

Yerine göre tehlike ile risk için "sakınca" sözcüğü birazcık daha genel anlamlı olduğundan daha oturaklı bence

Sakınca:
dikkatli olmayı, çekinmeyi, sakınmayı gerektiren durum ya da şey.
"Kabul etmekte bir sakınca yoktur." - Burhan Felek

Risk içeren durum tehlikeli olabildiğinden;

Riskli/Tehlikeli:
Sakıncalı
  • 0

Yiğit98
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 203
Katılım: 21 Tem 2019, 20:35
Değerleme: 73

Ynt: tehlike

İletigönderen bensay » 20 Ağu 2019, 11:38

"aya/ayalı" sözcüğü bir yana, tartışma bu sözcüğün dışında ilerlemektedir; tehlike korku yarattığından "sakınca, çekince" sözcükleri kanımca pek uygun düşmemektedir. bu bağlamda "okunaklı" benzeri "korkunaklı" dediğimizde bunun tehlikeli anlamını verdiğini düşünüyorum, tehlikenin risk anlamı kapsamında tehlikeli/riskli yerine ben "yitesilikli" demeyi yeğliyorum, daha önce de belirtmiş olduğum üzere kimileyin tehlikeli yerine "tekinsiz" demek de olanaklı...
  • 2

En soñ bensay tarafından 20 Ağu 2019, 12:59 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2867
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1437

Ynt: tehlike

İletigönderen Oktay D. » 20 Ağu 2019, 12:47

kork- sözcüğü, dönüşlü korkun- olmaz, olsa olsa édilgen korkul- olur. O yüzden korkunak türetimi yañlış.

Belki öl- > ölüt (cinayet, öldürme) gibi
korkut
tehlike, korkutma
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8304
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5426

Ynt: tehlike

İletigönderen bensay » 20 Ağu 2019, 13:06

TDK'da tarama sözlüğü kaynaklı aşağıdaki veri var, eklerde oğurla işlevsizleşmeler sonucu ek birikişmeleri olabiliyor

korkunca
Korkulacak, korkunç.
  • 0

http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2867
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1437

Ynt: tehlike

İletigönderen Oktay D. » 20 Ağu 2019, 23:05

korkunca sözcüğünüñ korkunç+A-k veya korkunç+A-g biçiminde olması gérekiyor (ses dönüşümü tıpkı karınçak > karınca gibi), soñuçta korkun- eylemine gelebilecek bir -çA eki yok. Zaten añlamında korkunç olması da bunu doğrular nitelikte.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8304
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5426

Ynt: tehlike

İletigönderen bensay » 21 Ağu 2019, 09:20

önsül zaten korkunç sözcüğünün var olması kork- eyleminin ikinci bir dönüşlü çatı eki almış olduğunu göstermez mi, kork->korkun- +ış > korkunç

ikinci bir olasılık kork- +In>korkun +Ak>korkunak +lı >korkunaklı (şu kıpı eklerin işlevlerini düşünmeden yaptığım bir us yoruşturmadır bu ikincisi)
  • 0

http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2867
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1437

Ynt: tehlike

İletigönderen Oktay D. » 21 Ağu 2019, 22:12

Tüm tarihi belgelerde (Irk Bitig, yazıtlar, DLT, Kutadgu Bilig, vb.) bu sözcük korkınç biçimindedir, eğer -n-ş olsaydı korkınış biçimini bulmamız gérekirdi (çağdaş Türkçelerdeki biçimler ikincildir). O yüzden bu sözcükteki ek, birleşik olmayan -Xnç eki olmalıdır.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8304
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5426

Ynt: tehlike

İletigönderen bensay » 22 Ağu 2019, 00:22

o ekteki "n" öğesi dönüşlü çatı "n"si değilse nedir, sevgili Oktay
  • 0

http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2867
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1437

Ynt: tehlike

İletigönderen Oktay D. » 23 Ağu 2019, 02:44

öde- > ödünç [DLT]
sözcüğündeki -Xnç eki, birleşik bir ek değildir, kendi başına bir ektir ve -n-ş ekinden farklı olarak öñceki ünlüyü daraltır. Oysa -n-ş olsaydı ödenç veya ödeniş olurdu.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8304
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5426

ÖncekiSoñraki

Dön Sözcük Türetme, Öneriler

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 5 konuk

Reputation System ©'