Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

tehlike

Yéñi sözcük türetim çalışmaları ile önerileri içerir.

tehlike

İletigönderen Alparslan9 » 04 Ara 2015, 23:42

Tehlike sözcüğünün Türkçe karşılığı nedir? Atalar ne demiş, soydaşlar ne der?
  • 0

En soñ Oktay D. tarafından 16 Haz 2016, 15:35 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
Gérekçe: başlık düzenlendi
Görsel
Üyelik görseli
Alparslan9
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 265
Katılım: 30 Haz 2015, 17:25
Değerleme: 154

Ynt: Tehlike!

İletigönderen ulduzéver » 16 Haz 2016, 14:15

"Tehlike" Arapça "hlk" helak olmak >>tükenmek >>yokalmak kökünden gelir. kendi önerilerim bunlar:
Tüketek
Yokaltak
  • 0

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 650
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 577

Ynt: tehlike

İletigönderen Oktay D. » 16 Haz 2016, 15:28

tüketek, yokaltak gibi sözcükler Arapçasınıñ çevirisi gibi olmuş. Bence pek çağrışımlı değil.

Eski Türkler "terör, topluca korkutma, büyük tehlike" añlamında béliñ sözcüğünü kullanıyordu. Bugün Yörükler ve bazı Orta Asya Türkleri de bu sözcüğü veya türevlerini kullanıyor. Ancak bu sözcük daha çok "terör" için bir karşılık. Bu arada bu sözcüğüñ geçtiği bir Karluk atasözü vardır:
Er kutı béliñ, sub kutı tériñ
"Eriñ değeri terör[dür], suyuñ değeri dériñ[dir]"

Eski Türklerde ayrıca ada "tehlike" diye bir sözcük bulunur. Eylem hâli adart- "tehlikeye sokmak". Yakutlarda atagasta- "zarar vermek, saldırmak" ve Şorlarda aza "şeytânî bir ruh" şeklinde hâlen kullanılır.

Eski Türkçedeki -d- ve -d sesleri kurallı olarak Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinde -y- ve -y olurken Yakutçada -t- ve -t, Şorcada ise -z- ve -z olmuştur [Bozkurt, 2005]. Eylemiñ türeyişi, ada sözcüğüne adlara gelen +r- eki ve ettirgen -t- çatı eki ile olmuş gibi görünüyor. Tıpkı
gebe "şişmiş" > geber- "ölmek (cesetler şişer)" > gebert- "öldürmek"
kara "siyah" > karar- "siyah olmak" > karart- "siyah yapmak"
sözcüklerindeki gibi...

Türkiye Türkçesindeki ayart- "kandırmak, yoldan saptırmak; uyarmak" sözcüğünüñ Eski Türkçe adart- "tehlikeye sokmak" sözcüğünden türediğini düşünüyorum.

Bu durumda "Tehlike" için benim birinci önerim,
ayar-
tehlikede olmak; uyarıda olmak; kandırılmak

ayart-
tehlikeye sokmak; uyarmak; kandırmak

ayartı
tehlike; uyarı


ikinci önerim ise doğrudan diriltmedir
aya
tehlike
  • 14

Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7850
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 4319

Ynt: tehlike

İletigönderen ulduzéver » 16 Haz 2016, 16:13

Pek güzel sözcükler. Kıpılayın (hemen) benimsedim. :) "Ayartak" da "tehlikeli orun, tehlikeye salan" gibi anlamlarla düşünülebilir. İşte başka sözcükler de türetilebilir.
  • 0

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 650
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 577

Ynt: tehlike

İletigönderen bensay » 17 Haz 2016, 20:57

aya/ada sözcüğünün günümüz aymak eylemliği ile ilişkisi var mıdır?
  • 0

http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2613
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1122

Ynt: tehlike

İletigönderen Oktay D. » 17 Haz 2016, 21:08

Olasılıkla ada < ad- "aymak, fark olmak, ayrılmak" şeklinde çözümlenebilir ancak bunu tamamen añlamından yola çıkarak söylüyorum. Nitekim Şorcadaki "şeytânî bir ruh" añlamı ve Türkiye Türkçesindeki ayart- "doğru yoldan saptırmak, tehlikeye sokmak" añlamı bunuñ "sapma, ayrılma" añlamından mecâzî olarak "tehlike" añlamına geldiğini düşündürttüyor.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7850
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 4319

Ynt: tehlike

İletigönderen Türkeröz » 17 Haz 2016, 21:20

tehlike: Zarar verebilecek durum.
tehlikeli: Zarar verebilen.

yaşam karartma
tehlike

yaşam karartabilir
tehlikeli
  • 0

Üyelik görseli
Türkeröz
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2947
Katılım: 25 Nis 2008, 17:08
Değerleme: 521

Ynt: tehlike

İletigönderen bensay » 17 Haz 2016, 21:31

avuç içi anlamında bir "aya" sözcüğü var olduğundan "tehlike" olarak kullanıma oturtulması güç olur mu bilmem, aymaktan geliyor olması durumunda bu kökten başkaca bir sözcük...
  • 0

http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2613
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1122

Ynt: tehlike

İletigönderen datadeveb » 17 Eki 2018, 23:01

yasanç
tehlike


Yas tutturucu özellikte olan. Yas, zarar anlamındadır DLT'de. Ses tınısı da tehlikeyi çağrıştırıyor bence. Direk direnç ikilisi gibi. Yasak yasanç.

Örnek
"Bu alana giriş yasançlı ve yasaktır."
"Yasaklanmış yerde kesinkes bir yasanç vardır. Bilemezsin sana yas eder."
  • 0

Deveb Önyüz Çatısı
data-deveb.github.io
Üyelik görseli
datadeveb
Deveb Önyüz Çatısı
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 574
Katılım: 31 Tem 2018, 18:20
Değerleme: 356

Ynt: tehlike

İletigönderen bensay » 18 Eki 2018, 19:50

çok elverişli olmamakla birlikte kimi yerde "tekinsizlik" sözcüğü tehlike karşılığı olarak kullanılabilir
  • 0

http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2613
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1122

Ynt: tehlike

İletigönderen kuluduk » 21 Eki 2018, 19:27

datadeveb yazdı:
yasanç
tehlike


Yas tutturucu özellikte olan. Yas, zarar anlamındadır DLT'de. Ses tınısı da tehlikeyi çağrıştırıyor bence. Direk direnç ikilisi gibi. Yasak yasanç.

Örnek
"Bu alana giriş yasançlı ve yasaktır."
"Yasaklanmış yerde kesinkes bir yasanç vardır. Bilemezsin sana yas eder."
Yas sözüne direkt olarak +anç diye bir ek getirilemez. Yas isminden yasa- diye bir fiil de yok. Yasak kelimesi asıl anlamıyla kanun, kanuna uygun demektir, bugünkü anlamı sonradan ortaya çıkmış (belki de seçim anlamındaki saylavın mebus anlamında kullanılması gibi yanlış kullanım sonucunda bu şekilde yerleşmiş).
  • 0

kuluduk
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 429
Katılım: 14 Tem 2015, 03:24
Değerleme: 185

Ynt: tehlike

İletigönderen datadeveb » 21 Eki 2018, 20:10

kuluduk yazdı:
datadeveb yazdı:
yasanç
tehlike


Yas tutturucu özellikte olan. Yas, zarar anlamındadır DLT'de. Ses tınısı da tehlikeyi çağrıştırıyor bence. Direk direnç ikilisi gibi. Yasak yasanç.

Örnek
"Bu alana giriş yasançlı ve yasaktır."
"Yasaklanmış yerde kesinkes bir yasanç vardır. Bilemezsin sana yas eder."
Yas sözüne direkt olarak +anç diye bir ek getirilemez. Yas isminden yasa- diye bir fiil de yok. Yasak kelimesi asıl anlamıyla kanun, kanuna uygun demektir, bugünkü anlamı sonradan ortaya çıkmış (belki de seçim anlamındaki saylavın mebus anlamında kullanılması gibi yanlış kullanım sonucunda bu şekilde yerleşmiş).


Tarihçe (tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler)

Türkiye Türkçesi: [ Yunus Emre, Bütün Şiirleri, 1320 yılından önce]
cümle ˁālemler üstine χayr u şerri sen yasaduŋ
Çağatayca: "yapmak" [Nev, 1500 yılından önce]
nergis alur olsa bādedin kām / nānenc tirisindin yasar cām [nergis şaraptan zevk alsa, portakal kabuğundan kadeh yapar]
Yeni Türkçe: [ Osmanlıcadan Türkçeye Cep Kılavuzu, 1935]
yasamak = 1. Tanzim etmek; 2. Teşri etmek, taknin etmek = Légiférer

Bu bilgilerin ışığında "yasanç" sözcüğünün durumu türetilebilir duruyor. Eylem olarak "yasamak" sözcüğü Yunus Emre de "yasadun" / "yasadın" olarak kullanmış. Biraz sezgisel biraz dayanaklandırarak erdiğim "yasanç" sözcüğünü ele almak için bu örnekler yeterli gelmez mi?
  • 0

Deveb Önyüz Çatısı
data-deveb.github.io
Üyelik görseli
datadeveb
Deveb Önyüz Çatısı
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 574
Katılım: 31 Tem 2018, 18:20
Değerleme: 356

Ynt: tehlike

İletigönderen kuluduk » 21 Eki 2018, 20:13

datadeveb yazdı:
kuluduk yazdı:
datadeveb yazdı:
yasanç
tehlike


Yas tutturucu özellikte olan. Yas, zarar anlamındadır DLT'de. Ses tınısı da tehlikeyi çağrıştırıyor bence. Direk direnç ikilisi gibi. Yasak yasanç.

Örnek
"Bu alana giriş yasançlı ve yasaktır."
"Yasaklanmış yerde kesinkes bir yasanç vardır. Bilemezsin sana yas eder."
Yas sözüne direkt olarak +anç diye bir ek getirilemez. Yas isminden yasa- diye bir fiil de yok. Yasak kelimesi asıl anlamıyla kanun, kanuna uygun demektir, bugünkü anlamı sonradan ortaya çıkmış (belki de seçim anlamındaki saylavın mebus anlamında kullanılması gibi yanlış kullanım sonucunda bu şekilde yerleşmiş).


Tarihçe (tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler)

Türkiye Türkçesi: [ Yunus Emre, Bütün Şiirleri, 1320 yılından önce]
cümle ˁālemler üstine χayr u şerri sen yasaduŋ
Çağatayca: "yapmak" [Nev, 1500 yılından önce]
nergis alur olsa bādedin kām / nānenc tirisindin yasar cām [nergis şaraptan zevk alsa, portakal kabuğundan kadeh yapar]
Yeni Türkçe: [ Osmanlıcadan Türkçeye Cep Kılavuzu, 1935]
yasamak = 1. Tanzim etmek; 2. Teşri etmek, taknin etmek = Légiférer

Bu bilgilerin ışığında "yasanç" sözcüğünün türetilebilir duruyor. Eylem olarak "yasamak" sözcüğü Yunus Emre de "yasadun" / "yasadın" olarak kullanmış. Biraz sezgisel biraz dayanaklandırarak erdiğim "yasanç" sözcüğünü ele almak için bu örnekler yeterli gelmez mi?
Yapmak anlamında yasa- eylemi olduğunu zaten biliyoruz. Ancak yas "matem" - yasak arasında kurmaya çalıştığınız anlam ilgisi tutarsız görünüyor. Diğer taraftan Türkiye Türkçesindeki yasa- eylemi yasak kelimesinden kök çıkarma yoluyla bulunmuş gibi görünüyor.
  • 0

kuluduk
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 429
Katılım: 14 Tem 2015, 03:24
Değerleme: 185

Ynt: tehlike

İletigönderen datadeveb » 21 Eki 2018, 20:48

Yasa- eylemi üzerine düşünürsem eğer "yasanç" sözcüğü için şöyle bir tanımlama yapabiliyorum. Üzerinde olan doğal veya başka türlü herhangi bir yasasına uyulmadığında istenilmeyen sonuçların bütünüyle başa gelmesi ya da başa gelmesinin eşiğini aşma olasılığı bulunan durum.

Ateşin yasasına uygun davranmadığında yanmak gibi. Veya hızlanma yasasına uygun davranmadığında yönetimi yitirmek, yoldan savrulmak, bir yere çarpmak gibi. Böylelikle "yas" sözcüğünü hiç karıştırmamış oluruz. Sizde de böyle şeyler düşündürtmüyor mu bu sözcük?
  • 0

Deveb Önyüz Çatısı
data-deveb.github.io
Üyelik görseli
datadeveb
Deveb Önyüz Çatısı
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 574
Katılım: 31 Tem 2018, 18:20
Değerleme: 356

Ynt: tehlike

İletigönderen kuluduk » 21 Eki 2018, 21:00

datadeveb yazdı:Yasa- eylemi üzerine düşünürsem eğer "yasanç" sözcüğü için şöyle bir tanımlama yapabiliyorum. Üzerinde olan doğal veya başka türlü herhangi bir yasasına uyulmadığında istenilmeyen sonuçların bütünüyle başa gelmesi ya da başa gelmesinin eşiğini aşma olasılığı bulunan durum.

Ateşin yasasına uygun davranmadığında yanmak gibi. Veya hızlanma yasasına uygun davranmadığında yönetimi yitirmek, yoldan savrulmak, bir yere çarpmak gibi. Böylelikle "yas" sözcüğünü hiç karıştırmamış oluruz. Sizde de böyle şeyler düşündürtmüyor mu bu sözcük?
Kazanç, sevinç, utanç gibi sözcüklerde bir dönüşlülük söz konusudur. Kazan-, sevin-, utan- eylemlerine -ç eklenerek türetilmiş kelimelerdir. Yasan- eyleminden yasanç diye bir türetim yapılsa bile bahsettiğiniz anlamı ifade etmez. Daha çok üretimle alakalı bir anlamı ifade edebilir (imalat, mamul, vs. gibi): Bu ayakkabılar bizim yasancımızdır.
  • 3

kuluduk
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 429
Katılım: 14 Tem 2015, 03:24
Değerleme: 185


Dön Sözcük Türetme, Öneriler

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 10 konuk

Reputation System ©'