1. bét (Toplam 1 bét)

Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletiGönderilme zamanı: 15 Haz 2017, 02:52
gönderen kuluduk
Türkçede kaidelere aykırı gibi gözüken örnekler bulunuyor. Mesela et-, git- ve güt- fiilleri ünlü ile başlayan ek aldıkları zaman sondaki /t/ sesi /d/ oluyor. Geniş zaman eki tek heceli fiillerde çoğunlukla -Ar iken bulur, kalır, görür, olur, ölür, erir, verir gibi istisnalar mevcuttur. Bu mevzu hususen yabancılara Türkçe öğretimi cihetinden mühimdir. Mevzuyla alakalı malumatı ve fikri olanlar var mı?

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletiGönderilme zamanı: 15 Haz 2017, 03:50
gönderen Oktay D.
İlk sözde istisnanıñ nedeni uzun ünlülerdir. Aslında ek aldığında yumuşadığını değil de, ek almadığında sertleştiğini düşünmek gérekir. Aslında bu sözcüklerdeki ünlüler tümüyle yumuşamış durumda düşünülmelidir: éd-, gid-, güd-, ac, göğ, ard, bud, , yurd, dörd, ... işte yalıñken sertleşecekler bu yüzden.

Eski biçimlerini yazıyorum:
éét- "étmek, éd+", kīt- "git-, gid+", kǖt- "gütmek, güd+", āç > āçık- "acıkmak", kȫk "gök, göğ+", ārt "art, ard+", ānt "ant, and+", būt "but, bud+", āk > ākar- "ağarmak", yūrt "yurt, yurd+", tȫrt "dört", ...

Oysa beñzer olan kısa ünlülü olanlarında böyle bir durum yok:
ét, yit-, üt-, - "açmak", kök "menşe", art- "çoğalmak", kut, ak- "akmak", dürt-, ört-, ...

Uzun ünlüler Türkiye Türkçesinde bu şekilde kendini gösterir: yumuşamış olan ünsüzlerde. Ancak işte kural "bunlar ek alınca yumuşuyor değil" de, onuñ yérine "sözcükler yalıñken sert okunurlar" olmalıdır.

Buna alınmış Arapça sözcükler de dahildir: Ahmed > Ahmet, derd > dert (oysa sert sözcüğü yumuşak değil [çok ironik oldu]), hatta Fransızca sözcüklerde bile standard > standart, ...

Azerbaycan Türkçesinde bu uzun ünlülü sözcükleriñ hepsi yalıñ haldeyken yumuşamış biçimleriyle yazılırlar.

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletiGönderilme zamanı: 16 Haz 2017, 01:42
gönderen birtancazin
Ahmet'in evinim kapısının sarı tokmağının çivisinin girdiği deliğin içindeki kıymığın yol açtığı.... :)

Türkçede eski dönemler ile günümüzde lehçelerinde aitlik nasıl belirtilirdi....

Ahmetin iyesi olduğu evin kapısındaki sarı tokmağın çivisinin girdiği delik içindeki kıymığın yol açtığı...???

Daha önce başka konu altında geçen,
Ali Kaya'nın evi / Ali Kayan'ın evi
Ali Kaya'ya bak / Ali kayay'a bak
Ali Kaya'yı al / Ali Kayay'ı al ayrımlarının yazılmadan yapılamaması...

Zorunlu, mecbur, gerek, malı ile anlatım sorunları.

_abilmek eki ile beceri ve izin alma arasındaki anlamlarda sorun.
Benim / benim ayrımsızlığındaki sorun (o benim, iyesi olmak, kişinin kendisi olmak)

Ası ekinin acak gibi adlaştırılması ancak acak eki gibi eylemsel işlevini yitirmesi nedeniyle anlatım güçlüğü.. Gülesidim, güleceğim geldi, gülesi oldum, gülecek gibi oldum vb..

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletiGönderilme zamanı: 17 Haz 2017, 22:03
gönderen birtancazin
LI, LIK anlamsal işlev öküşlüğü sorunu..

Evli... Ev iyesi ya da evi olan / medeni durum
Elmalı... Elması olan / elmayla anılan yerleşim, yöre
Bilgilik... Bilgisel / ansiklobedi / bilgi yeri

Evli.. Evdeşli,
Elmalı... Elmalıca
Bilgilik... Bilgisel, genelbilgi betiği, bilgilik..

Avlık... Ava uygun, avsal / av yer
Avcılık.. İş, uğraş
Avlık.... Avlık / avlak

Başkanlık (iş) / başkanlıca (başkanın bulunduğu merkez) / başkansal (başkanla ilgili, başkana uygun)

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletiGönderilme zamanı: 17 Haz 2017, 22:10
gönderen birtancazin
Aitlik, sahiplik, ilgililik, benzerlik, bütüne ait parça, topluluğa dahil olma, içindeki olma, içindelik, eşi, dengi ya da ikizi olma, çakması, yapayı, taklidi olma bildirimleri.

Aitlik, iyelik... M, nin, ki
İlgililik... Sel, ce, lik
Benzerlik... Sı, msı, mtrak
Bütüne ait parça... Dam
Dahil olma, içindelik... Gin
Eşi, dengi, ikizi olma... Z, deş
Çakması, yapayı, taklidi olma... Cal, maca, ca

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletiGönderilme zamanı: 01 Eki 2018, 12:16
gönderen ulduzéver
Yiğit ve kanat sözcüklerindeki d'leşme nite açıklanır bir de -t ekiyle yapılan umut sözcüğünde d'leşme vârken beñzer yapıda olan yanıt, kanıt gibi sözcüklerde yok. Bunlarıñ nédenini bilen vâr mı?

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletiGönderilme zamanı: 02 Eki 2018, 15:52
gönderen tomdaş
ulduzéver yazdı:Yiğit ve kanat sözcüklerindeki d'leşme nite açıklanır bir de -t ekiyle yapılan umut sözcüğünde d'leşme vârken beñzer yapıda olan yanıt, kanıt gibi sözcüklerde yok. Bunlarıñ nédenini bilen vâr mı?
Yiğit ve kanat Anadolu Türkçesinin tarihî devirlerinde de karşımıza çıkan sözcüklerdir. Yanıt kelimesi ise Anadolu sahasında kullanılmazken cumhuriyet döneminde tarihî metinlerden tespit edilip kullanıma sokulmuştur. Eğer yiğit ve kanat sözcüklerinin Anadolu/Oğuz sahasında uğradığı ses değişiminin (yiğid/igid, kanad/qanad) bu sözcükte görülmesi için bir neden mevcut ise bu sebepten dolayı aynı değişim görülmemiş olabilir. Kanıt sözcüğü de muhtemelen yanıt sözcüğüne bakılarak türetilmiş (veya uydurulmuş) bir sözcüktür.

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletiGönderilme zamanı: 02 Eki 2018, 16:52
gönderen Oktay D.
Ortada ayrı ekler söz koñusu. Eski Türkçe yanut, yantut, çaşut, vb. sözcükler, sırasıyla yanur- (géri döndürmek), yantur- (yansıtmak), çaşur- (iftira etmek) eylemlerine gelen, /r/ seslerini yutan ve ünlü daraltan bir -(X)t ekiyle türemiştir. Oysa yiğit veya kanat eyleme gelen bir ekle türemiş değiller.

yiğit ile kanat sözcükleri ada eklenen bir +t/+ topluluk çoğul ekiyle türemişler. Moğolcada aynı çoğul eki +d olarak geçer ve yalñızca +n ile biten sözcüklere gelip n sesini yutar. Aynı çoğul eki Türkçede de bir dönem işlektir: tigin > tigit veya alpagun > alpagut gibi. Büyük olasılıkla Moğolcadan Türkçeye geçmiş çünkü toplamda yalñızca 100-150 yıl kadar ortalıkta işlek olarak bulunur, soñra donmuş kimi sözcüklerde yapım ekiymiş gibi bulunur yalñızca.

yiğit sözcüğünüñ yapısında /gXt/ olması nedeniyle Oğuzcada ek aldığında sanki uzun ünlü varmış gibi yumuşayacaktır. Beñzer biçimli söğüt > söğüdü, ağıt > ağıdı, vb. Bu arada kanat sözcüğünüñ ilk hecesi özünde uzun a içerdiği için Oğuz dillerinde yumuşaması kurallıdır, tıpkı ârt (ard) > ardı, töört (dört) > dördü gibi...

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletiGönderilme zamanı: 06 Eki 2018, 10:34
gönderen ulduzéver
Umut sözcüğündeki t de -t ekidir zâten. Eski Anadolu Türkçesinde éttirgen çatı yapan -t- eki de kendisine ünlü ulandıkta, -d- olurdu. Azerbaycan Türkçesinde olduğu gibi. Bugünkü Türkiye Türkçesini Azerbaycan Türkçesinden ayıran özelliklerden biri de -t- ile -t ekleriniñ d'ye dönüşüklü olmamalarıdır.
Bu arada kanat sözcüğünüñ ilk sesleminiñ uzun olması -t harfini d'ye dönüştüren étken sayılamaz bence. Bu dönüşüm zâten Oğuzcada birden çok seslemli sözcüklerde kurallıdır diye düşünüyorum.

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletiGönderilme zamanı: 06 Eki 2018, 12:20
gönderen Oktay D.
ulduzéver yazdı:Bu arada kanat sözcüğünüñ ilk sesleminiñ uzun olması -t harfini d'ye dönüştüren étken sayılamaz bence. Bu dönüşüm zâten Oğuzcada birden çok seslemli sözcüklerde kurallıdır diye düşünüyorum.

Eski Anadolu Türkçesinden gölet, yaşıt; Eski Türkçe çaput, kavşut gibi sözcüklerde yumuşama görülmez. Bu sözcükler kesintisiz olarak dilimizde kullanımda kaldıkları için diriltme veya türetme sırasında yañlış biçimlere sokulmamış sözcüklerdir. Örneğin Eski Türkçe yanut, konut gibi sözcükleriñ yumuşamamasına itiraz, onlarıñ diriltme olmalarından gelebilirdi diye özellikle kesintisiz kullanımda olanları örnek gösterdim.

Ynt: Türkçedeki istisnalar ve sebepleri

İletiGönderilme zamanı: 06 Eki 2018, 15:19
gönderen ulduzéver
Şunları da ekleyeyim
biz Tebrizde kanat sözcüğüne herbir durumda qanat dériz ancak Kuzey Azerbaycanlılar hep qanad dérler, yaşıt sözcüğündeki t'yi de yumuşatmayız, köylerde suvat sözcüğü de öyledir. Öylekim bunu suvar- eyleminden tutarsak, diyebilirizkim bu da yanıt ve kanıt gibi sözcüklereki olay için iyi bir tevcîh.
Öyle mutlak bir kural değil neyse