Gönderen Konu: Kaynaştırma Ünsüzleri  (Okunma sayısı 27980 kéz)


Takılar:

0 Üye ve 1 Konuk konuyu incelemekte.

Çevrimdışı Konçuy

  • Yeñi Üye
  • *
  • İleti: 7
    • Kimliği Görüntüle
Kaynaştırma Ünsüzleri
« : 01 Aralık 2010, 20:24:49 »
Kaynaştırma Ünsüzleri



Türkçe kurallarına göre bir sözcükte iki ünlü yan yana gelmez. Araya kaynaştırma harfi girer. Türkçede dört tane kaynaştırma harfi vardır diye bilinir:

ş, s, n, y

Bunlardan ş,s ve n nin her birinin özel kullanım yerleri vardır.Her zaman geçerli olan gerçek kaynaştırma ünsüzü : y dir.

ş ;


* Üleştirme sayı sıfatlarında kullanılır.
Örnek:

İki-ş-er
altı-ş-ar
yedi-ş-er


s ;

* Üçüncü tekil şahıs iyelik ekinden önce kullanılır. Daha çok isim tamlamalarında tamlanan görevindeki sözcükte görülür.
Örnek:

Çocuğun oda-s-ı
Balığın koku-s-u
Not: Ancak “su” ve “ne” kelimeleri bu kurala uymaz.
Örnek:

Yemeğin su-y-u yok.
Çocuğun ne-y-i kaybolmuş
örneklerinde olduğu gibi…


n ;

* Zamirlerden sonra ek geldiğinde kullanılır.
Örnek:

O-n-a haber verin.
Bu-n-u biliyoruz.
* İyelik eklerinden sonra hal eki gelirse kullanılır.
Örnek:

Çocuğun kitabı-n-ı almışlar.
Fakirin evi-n-i yıkmışlar.
* İlgi eklerinden önce kullanılır.
Örnek:

Soba-n-ın kapağı düşmüş.
Sene-n-in sonu geldi.
Kasaba-n-ın sıcağı çok bunaltıcı.

y kaynaştırma harfi :
Yukarıdaki kuralların dışında olan her yerde “y” kaynaştırma harfi kullanılır.
Örnek:

Oda-y-a girdim.
Üşü-y-erek uyandım.
Ağla-y-anı tanıyorum.
Not: Kaynaştırma harfleri aslında iki ünlü arasında kullanılır. Ancak bazen iki ünlü arasına gelmediği halde de kullanıldığı olur. Özellikle “ile, idi, imiş, ise” gibi sözcükler ünlüyle biten bir sözcüğe eklendiğinde baştaki “i” ünlüsü düşer ve yerine “y” kaynaştırma harfi gelir.
Örnek:

silgi > silgiyle
soba > sobayla
hasta > hastaydı
kısa > kısaymış
bitti > bittiyse

" Dilde, fikirde, işte birlik ! "

Çevrimdışı özcan

  • Yeñi Üye
  • *
  • İleti: 4
    • Kimliği Görüntüle
Ynt: Kaynaştırma Ünsüzleri
« Yanıt #1 : 17 Mayıs 2012, 04:02:03 »
Alıntı
Not: Ancak “su” ve “ne” kelimeleri bu kurala uymaz.
Örnek:
Çocuğun ne-y-i kaybolmuş…

Çocuğun ne-s-i kaybolmuş olur mu?

Çevrimdışı Oktay D.

  • Oktay Doğangün
  • Yönetici
  • Dil Emekçisi
  • *****
  • İleti: 4511
  • Eşey: Bey
  • "Türk demek, Türkçe demektir."
    • Kimliği Görüntüle
    • Okuğu'nuñ çevirisi için dilbilimsel bir girişim
    • Ulatı (e-ileti)
Ynt: Kaynaştırma Ünsüzleri
« Yanıt #2 : 17 Mayıs 2012, 17:17:53 »
Çocuğun ne-s-i kaybolmuş olur mu?
Evet, orada yañlış bilgi var. sözcüğü bu kurala uyar. Öte yandan su sözcüğünüñ bu kurala uymamasınıñ nedeni, sözcüğüñ Eski ve Orta Türkçede sub/suv biçiminde olmasıdır, önceki biçimde aşıng sub-ı (yemeğiñ suyu) olacağı için, ek ünlüyle değil ünsüzle biten bir sözcüğe gelmiş olur ve bu yüzden de -sı değil -ı eki gelir.

Aslında kuralı bu kadar karıştırmanıñ gereği yoktur. Kural daha basit bir dille ifâde edilebilir, yalñızca ekleri vérerek:
1) Kaynaştırma sesleri yalñızca -y- ve -n- dir. İlki ek öncesi, ikincisi ek soñrası gelir.
 - Her araya giren n sesi kaynaştırma sesi değildir (bkz. 3. madde)
2) Tamlanan eki ve 3. kişi eki -(s)X (-i/-ı/-u/-ü veya -sı/-si/-su/-sü) biçimindedir, /s/ kaynaştırma sesi değildir, ekiñ kendisinde vardır! [1]
 - Ekiñ -sı/-si/-su/-sü biçimi yalñızca ünlüyle biten sözcüklere gelir.
 - Ek, çıkma veya bulunma eki (-dAn veya -dA) varsa, ekten soñra /n/ kaynaştırma sesi olur.
3.) Bélirtili nesne eki -(n)X (-i/-ı/-u/-ü veya -ni/-nı/-nu/-nü) biçimindedir. Burada /n/ sesi kaynaştırma değildir, ekiñ kendisinde vardır! [2]
 - Ekiñ -ni/-nı/-nu/-nü biçimi yalñızca zamirlerden soñra gelir.
 - Ekiñ -i/-ı/-u/-ü biçimi yalñızca (zamir olmayan) adlardan soñra gelir ve eğer ünlüyle bitiyorsa ekten öncesine kaynaştırma eki -y- gelir.
4) Üleştirme sayı adlarına gelen ek -(ş)Ar (-ar/-er veya -şar/-şer) biçimindedir, /ş/ kaynaştırma eki değildir, ekiñ kendisinde vardır!
 - Ekiñ -şar/-şer biçimi yalñızca ünlüyle biten durumlarda gelir.


Dipçe.
[1] Burada -s-'li biçimlerde /s/ sesiniñ kaynaştırma eki olmadığını Eski Türkçedeki durumdan biliyoruz. Eski Türkçede bu eki yalñızca -si/-i biçimindedir (ünlü uyumuna uymaz!). Bunu da Orkun Yazıtlarındaki yazımdan añlıyoruz çünkü /s/ sesini kalın ünlülerde bile kurallı olarak ince /s/ damgası ile yazmışlardır [Tekin, 2003].
[2] Buradaki ekiñ /n/ sesini de içerdiğini Eski, Orta ve Çağdaş Türkçelerdeki durumdan añlıyoruz. Özellikle diğer Türkçelerde (Kıpçak, Karluk ve Sibirya Türkçelerinde) bu ek her zaman (sözcüğüñ ünlüylü mi ünsüzle mi bittiğinden bağımsız olarak) -n- iledir (farklı Türkçelerde /n/ sesi beñzeşmeyle /d/, /t/ veya /m/ olmaktadır).