Halk dilimizde bunun dışında keman anlamında kullanılan sözler, çalgının çıkardığı sesi betimleyen yansımalardır. Bunlar gıygı, dızdır, gıvgıv, gıygırak, gıygıy, kıykıdır (4). Bunların içerisinde gıygı sözünü genel dile kazandırılmaya elverişli buluyoruz. Öbürküleri de bu sözün eşanlamlıları olarak sözlüklerde yer almaya değer buluyoruz.

Kemanın İtalyanca adı violinodur. Viyola adlı çalgının İtalyanca adı olan viola sözünün türevidir. Bunun da Latincede kemençe anlamına gelen vitula sözünden bozma olduğu sanılmaktadır (29). Gazimihal ise eski İtalya’da kemanların çiçek betileriyle bezendiğini, bundan dolayı menekşe anlamına gelen viola sözünün bu çalgının adı olduğunun düşünüldüğünü belirtmektedir (10). İtalyanca violino sözü Almancaya Violin, Fransızcaya violon, İngilizceye violin biçiminde girmiştir (29). Çalgının Almanca ulusal adıysa Geigedir. Bu, eski Almancada kemençe anlamına gelen gigadan bozmadır (2). Eski Almancada kemençe anlamına gelen giga, Almanca Geige sözleriyle başta gıygı olmak üzere halk dilimizde keman anlamında kullanılan yansıma sözler arasındaki ses benzerliği, eski Almanca giga’nın da yansıma olabileceğini düşündürmektedir. Çalgının Macarca adı hegedüdür (13).

Yaylı halk çalgılarına kemençe denmektedir. Bu söz Farsçada yay anlamına gelen keman sözünün sonuna –çe küçültme ekinin getirilmesiyle oluşturulmuş kemançe sözünden bozmadır (1). Bu sözün sözlük anlamı yaycıktır. Macar türkbilimcisi Rasonyi ise kemençe sözünü Divan’da sivrisinek anlamında geçen kimünçe, kümiçe sözleriyle birleştirerek Türkçe olduğunu ileri sürmüş, bu görüşü Gazimihal’ce de benimsenmiştir (11). Gazimihal Rasonyi’nin görüşüne erişmeden önce yazdığı sözlüğündeyse kemençe sözünün Orta Asya’da kullanılmadığını, Anadolu’da 15. yy sonlarında kullanılmaya başladığını, buna karşılık kemançenin en eski Farsça kaynaklarda dahi kullanıldığını belirtmişti (10). Clauson, Divan’daki kimünçe’nin doğru biçiminin kömiçe olduğunu, yanlışlıkla köminçe biçiminde okunduğunu, olasılıkla alıntı olduğunu belirtmektedir (3).

Türkeli’nde kemençe anlamında gıcak sözü kullanılmaktadır (17). Türkmenlerin cicak ile ciçak, Özbeklerle Uygurların gıcak biçiminde kullandıkları bu söz Kırgızlarda kıyak, Batı Sibirya Tatarlarında kızak biçimine dönüşmektedir. Kıyak sözü Kırgızcada dar anlamda yaylı çalgı (keman ya da kemençe), geniş anlamdaysa çalgı demektir (17, 31). Ayrıca yay anlamında da kullanılmaktadır (17). Yaylı çalgı anlamında Karaçaylıların kılkobuzunun eşdeğeri olduğu anlaşılan kıl kıyak sözü de kullanılmaktadır (17, 31). Bu sözün de özleyin telli çalgı anlamına gelmesi gerektiği gözükmektedir.

Gıcak sözü Farsçada da gıçek biçiminde kemençe anlamında kullanılmaktadır (17). Ünlü çalgıbilimci Farmer Farsça gıçek’in Türkçe gıcak’tan bozma olduğu kanısındadır (17). Ögel de Farmer’a katılmaktadır (17). Gazimihal de gıçek sözünün Farsçada sonradan belirdiğini belirtmektedir (10). Gıcak sözü kökleşik sözlüklerimizden Okyanus’a Türkçe kökten bir veri olarak gıçak biçiminde girmiştir ( 24).

Öte yandaysa Slobin Afgan sınırları içerisinde kalan Güney Türkeli’ndeki Türkmenlerin kullandıkları ciçak sözünün gıcırtı anlamına gelen ciç sözüne –ak küçültme eki eklenmesiyle oluşmuş Darîce (Kâbil Farsçası) bir yansıma olduğunu belirtmiştir (17). Doerfer bu söze Farsçadaki Türkçe alıntılar arasında yer vermemiştir (6).

Gazimihal’e göre gıcak sözü Türkçe gıcık sözünün kökünden türemiştir (11). Bu söz gudok biçiminde eski İslavcada da geçmektedir (11). Bu verilerden eski Almanca giga, Almanca Geige, Türkçe gıygı, eski İslavca gudok, Farsça gıçek, Darîce ciçak, Türkmence cicak, Özbekçe-Uygurca gıcak, Kırgızca kıyak, Batı Sibirya Tatarcası kızak sözlerinin hepsinin yansıma olduğu, yaylı çalgının çıkardığı sesi betimlediği anlaşılmaktadır. Yansıma sözler de dilden dile değişir. Dolayısıyla giga ile Geige Almanca, gıygı ise Türkçe birer yansımadır. Geri kalanlarınsa Türkçe-Farsça-eski İslavcada ortak olduğu, köklerinin Türkçeye mi, Farsçaya mı dayandığının, konunun uzmanları arasında tartışıldığı anlaşılmaktadır. Kırgızca kıyak ile Anadolu’dan derlenen kıykı arasındaki benzerlik göze çarpmaktadır; ancak kıyak sözü Farsçadan bozma olmayıp Kırgızca bir yansımaysa Yenisey Kırgızlarının torunları olan Güney Sibirya Türkleri bu sözü niçin kullanmamakta, kemençelerine yançak komıs, okça komıs demekteler (17) ?

Gazimihal çekme çalgıların yaylı çalgılardan daha eski olduğu kanısındadır (10). Ögel ise Türklerde kopuzun yaylı bir çalgı olarak oluştuğu, çekme biçimlerinin sonradan geliştiği kanısındadır (17). Kopuzla yaylı çalgıların ilişkisi Güney Sibirya’da yaşayan Şor Türklerinin kemençeye yaylı kopuz anlamına gelmek üzere yançak komıs , Sagay Türklerininse oklu kopuz anlamına gelmek üzere okça komıs demelerinden de anlaşılmaktadır (17). Gagavuzların kemençeye taktıkları ad olan kovuş sözünün (10) de kopuzdan bozma olabileceği kanısındayız. Kanımızca kemençe sözünün en uygun Türkçe kökten karşılığı yaylı kopuz olup, oklu kopuz sözü de bunun eşanlamlısı olarak sunulabilir.

Farsçada kemençeye gıçek ile kemançenin yanı sıra çeğane (20) ile kemane de denir. Kemane sözü kemançe gibi yaycık anlamına gelir. Keman yayı anlamında da kullanılır. Geniş anlamda kemençenin eşanlamlısı olmakla birlikte dar anlamda uzun kemençe anlamındadır. Bu anlamının doğal karşılığı uzun yaylı kopuzdur. Kemençenin Latincesi vituladır (29). Fransızca gigua, İngilizceyle İtalyanca giga eski Almanca gigadan gelir. Bu sözle Anadolu’da keman anlamına gelen gıygı arasındaki benzerlik bize bunun yansıma olabileceğini düşündürmektedir. Latince vitula’dan bozma İngilizce fiddle sözüyse hem gıygı, hem yaylı kopuz anlamlarına gelir (29). Yaylı kopuzun Anadolu’daki ölçünlü biçimi daha çok Karadeniz Bölgesi’nde kullanılır. Bu yüzden kimi kaynaklarda bu biçiminden karadeniz kemençesi biçiminde söz edilir (10, 23). Gazimihal, bu çalgının Gagavuzyeri’nden Mısır’a dek geniş bir alanda kullanıldığını, ilk çıktığında İç Anadolu’da da önem kazandığını, bunun da Anadolu’daki öbür yaylı kopuz çeşitleri gibi son yüzyıllarda batıdan geldiğini belirtmektedir (10). Bunun dışında kalan başlıca yaylı kopuz çeşitleri ayaklı kemane (ayaklı yaylı kopuz), kabak kemane (kabak yaylı kopuz), kese kemanı (torba gıygısı) (10), klasik kemençedir (kökleşik yaylı kopuz).

Kabak yaylı kopuza kısaca kabak da denir. Ali Rıza Yalgın Güney Anadolu Türkmenlerinin bir çeşit kabağa eğit dediklerini belirlemiştir (17). Ünlü Macar çalgıbilimcisi Bela Bartok, Macarcada gıygı anlamına gelen hegedu sözüyle bu söz arasındaki ad benzerliği üzerinde durmuştur (17).

Torba gıygısı cepte taşınabilen küçük bir yaylı kopuz olup, cep kemençesi (10) olarak da anılır. Almancada Taschengeige, İtalyancada violino di pochetto olarak anılır (10). Arapça cep sözünden kurtulmak için cep yaylı kopuzu yerine göncük yaylı kopuzu da denebilir.

Kökleşik yaylı kopuz, fasıllarda kullanılan bir çalgı olup, genellikle bir halk çalgısı olarak kullanılan yaylı kopuzun en gelişmiş biçimidir. Armudî kemençe (Armutsu yaylı kopuz) (10, 23), fasıl kemençesi (10, 23), istanbul kemençesi (23) olarak da bilinir. İstanbul’a 19. yy’de Polonya’dan gelmiştir (10). Farsça armut sözünden kurtulmak için ayvamsı yaylı kopuz seçeneği de sunulabilir. Son yıllarda Eyuboğlu ayva sözünün de Farsçadan bozma olduğunu ileri sürmüş (9); Eren ile Tietze de bu görüşe katılmışlarsa da ( 7, 8, 22) (Eyuboğlu uğraşman bir dilci olmadığından onun görüşleri uğraşman dilcilerce kaynak gösterilmemektedir. Nitekim burada da Tietze Eyuboğlu’nu değil, Eren’i kaynak göstermiştir. Oysa Eyuboğlu’nun sözlüğünün birinci basısı 1988’de, ikinci basısı 1991’de yayımlanmıştır. Eren’in ayva konusundaki yazısı 1999’da yayımlanmıştır. Eyuboğlu kendisini özengen bir dilci olmakla eleştiren Eren’i yanıtlarken çalışmalarında görüş alışverişinde bulunduğu Eren’in bu tutumunu anlayamadığını belirtmiştir. Eren ile 1978 yılında yaptığımız bir görüşmede ayva sözünün kökeni konusunda özgün bir görüşünün bulunduğunu, ancak bunu yakında yayımlanacak olan sözlüğünde açıklayacağını belirtmişti. Yakında yayımlanacağını söylediği sözlük ne yazık ki ancak 1999 yılında yayımlanabildi. Dolayısıyla Eyuboğlu’nun sözlüğünde yer alan görüşlerin bir bölümü Eren’den sözlü olarak edinilmiş olabilir. Eyuboğlu’nun bunları belirtmesi gerekirdi. Ancak Eyuboğlu’nun hangi bilgiyi Eren’den aldığını, hangisini almadığını bilemeyeceğimizden, ayva sözünün Farsça bir alıntı olduğu yolundaki savın en eski kaynağı olarak Eyuboğlu’nu anmamız gerekmektedir), kökleşik sözlüklerimize göre (1, 14, 18, 25) Türkçedir.

Yaylılar içerisinde anılması gereken önemli bir çalgı rebaptır. Yayla, çalgıçla ya da elle çalınan bir saplı telli çalgıdır. Adı, Arapça rebabdan bozmadır. Arapçada rebabe olarak da anılır (11). Bu sözün Farsça revaveden bozma olduğunu ileri süren İran kaynakları da vardır (11, 26). Rebab sözü Arapçada kopuz (ud) anlamında da kullanılmıştır (11, 26). Rebap Ortadoğu çalgıları içerisinde eski Türk kopuzuna en çok benzeyenidir. Gazimihal’e göre Arapların rebabı, İranlıların berbadıyla Türklerin kopuzu yapıca biribirine pek benzeyen çalgılardı (11, 17). Sahib-i kamus adlı yapıta göre rebab, adını ünlü yaylı kopuzcu Memdud bin Abdullah-ül Vasatî-ür Rebabî’den almaktadır (11).

Rebabın Türkçe adları ıklığ ile ıklıktır (17, 20). Gazimihal buradaki ık kökünün ok anlamında olduğu, sözcüğün oklu anlamına geldiği, okunsa yay anlamında kullanıldığı kanısındadır (10, 11). Ögel Gazimihal’e katılarak Sibirya’da yaşayan Şor Türklerinin Radloff’a göre ık sözünü kemençe yayı, kemençe anlamlarında kullandıklarını belirtmektedir (17).

Divan’da ekeme, ikeme biçimlerinde geçen bir çalgı vardır (5). Kopuza benzer bir çalgı olduğu belirtilmiştir. Ögel bu sözle ıklığın kökündeki ık sözü arasındaki benzerliği vurgulamıştır (17). Brockelmann’a göre bu çalgı bir kopuz (ud) ya da yongardı (gitar) (17). Clauson’a göre bu sözcüğün yazımı egeme olup, yaylı bir çalgıydı. Törpülemek anlamına gelen eğelemek eyleminin eski biçimi olan ege- eylem kökünün türevidir (3). Yayın tellere sürülmesinin eğeleme biçiminde yorumlandığı anlaşılmaktadır.
Iklık sözü dirgerlik diline lyra denen oluşumun adı olan bir dilgibilim (anatomi) terimi olarak İşçil-Elöve’ce sokulmuş (12), bizce de kopuz’un eşanlamlısı olarak bu anlamda benimsenmiştir (25).

Gıygı çoluğunun ana çalgısı gıygının kendisi değil, viyoladır (30). İtalyancada gıygı çoluğundan çalgılar viyolanın İtalyanca özgün adı olan viola sözünün türevi olan adlarla anılırlar. Gıygı anlamındaki violino da bunlardan biridir. Viyolanın atası düncel bir çalgı olan viola da bracciodur (29). Kol gıygısı anlamına gelir. Bacakarasına kıstırılıp çalınan viola da gamba’nın tersine omza dayanarak çalındığından dolayı bu adı almıştır (28). Viyolanın Almanca adı olan Bratsche viola da braccio’dan bozmadır (30). Viyola gıygıdan daha uzun, ancak daha ince seslidir. Bu yüzden İtalyancada viola alto olarak da anılır (29). Genelde ince sesleri tanımlayan İtalyanca alto sözü viyola anlamında da kullanılır (29, 30). Türkçe doğal karşılıkları ince gıygı, uzun gıygıdır.

Gıygı çoluğundan öbür çalgı çeşitleri kontrbas, viola da gamba ile viyolonseldir. Kontrbas, gıygı çoluğunun en büyük, en kalın sesli üyesidir. Kontrbas sözü Fransızca contrebassetan bozmadır (1). O da eski İtalyanca contrabassodan bozmadır (29). Yeni İtalyancada contrabbasso biçimine dönüşmüştür (29). Almancası Baßgeige (19), İngilizcesi bass fiddle ile bull fiddledır (29). Türkçe doğal karşılıkları kalın gıygı ile boğa gıygısıdır.

Viola da gamba yukarıda da belirttiğimiz gibi bacakarasına kıstırılıp çalınan bir gıygıdır. İngilizce adı violdür (28). Türkçe doğal karşılığı bacak gıygısıdır. Viyolonselin atası olan düncel bir çalgıdır.
Viyolonsel viola da gamba’nın geliştirilmesiyle ortaya çıkarılmış çağcıl bir gıygıdır. Adı İtalyanca violoncellodan bozmadır (1). İtalyancada kısaca cello diye de anılır. Bu biçimi dilimize çello biçiminde aktarılmıştır (1). Almancası Kniegeigedir (19). Almancasının çevirisi olan Türkçe doğal karşılığı diz gıygısıdır.

Ünlü gıygıcımız Doç. Pelin Halkacı Akın’ın annemizin halasının torununun kızı olduğunu da bu arada belirtmek isteriz. Kendileri Mimar Sinan Bilgitayı Devlet Konservatuarı öğretim üyesi olup, 1999 yılından beri Borusan İstanbul Filarmoni Orkestrası ile Borusan Oda Orkestrası’nın başgıygıcısıdır (16). Ünlü tatlıyatukçu Ziya Santur babasının anneannesinin amcasının oğlu olup, o da Edirne’nin köklü çoluklarından biri olan Halkacılardandır.

Gıygı, yaylı kopuz, ıklığ dışında kalan başlıca yaylı çalgılar yaylı tambur ile yaylı yatuğandır. Yaylı tamburun doğal Türkçe karşılığı yaylı tımbırdır. Yaylı yatuğan yatırılarak çalınan sapsız yaylı çalgıların ortak adıdır. Bunlara Almancada Streichzither denir (15, 27).

KAYNAKÇA

1)Ağakay MA. Türkçe sözlük. 10. bası. TDK. Ankara, 2005.
2)Brockhaus FA. Der Sprech Brockhaus. 9. Aufl. Wiesbaden, 1984.
3)Clauson G. An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish. University Press. Oxford, 1972.
4)Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü. TDK. Ankara, 1963-82.
5)Divanü lûgat-it Türk dizini. TDK. Ankara, 1972.
6)Doerfer G. Türkische und mongolische Elemente im neupersischen. Wiesbaden, 1963-67.
7)Eren H. Ayva. Türk Dili Eylül 1999; 573: 739-48.
8)Eren H. Türk dilinin etimolojik sözlüğü. Ankara, 1999.
9)Eyuboğlu İZ. Türk dilinin etimoloji sözlüğü. 2. bası. Sosyal Yayınlar. İstanbul, 1991 (1. bası 1988).
10)Gazimihal MR. Musıki sözlüğü. MEB. İstanbul, 1961.
11)Gazimihal MR. Ülkelerde kopuz ve tezeneli çalgılarımız. Kültür Bak. Ankara, 1975.
12)İşçil Şİ, Elöve AU. Türkçe hekimlik terimleri üzerine bir deneme. TDK. Bursa, 1944-48.
13)Kerkay E. http://www.passisondiscs.co.uk/articles/hungarian_folk_instruments2.htm
14)Kutlu A, Yaşayan S, Ateş K, Dizman İ, Kul E, Özel S, Çotuksöken Y, Küçükceylan N. Türkçe sözlük. 2. bası. Dil Derneği. Ankara, 2005.
15)Michel A. Streichzithern. http://www.studia-instrumentorum.de/MUSEUM/zith_streichzith.htm , 2001.
16)http://muziklopedih.tripod.com/
17)Ögel B. Türk kültür tarihine giriş 9. 3. bası. Kültür Bak. Ankara, 2000.
18)Redhouse. Türkçe/Osmanlıca-İngilizce sözlük. 17. bası. Sev. İstanbul, 1999.
19)Steuerwald K. Türkçe-Almanca sözlük. ABC. İstanbul, 1983.
20)XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla tarama sözlüğü. TDK. Ankara, 1963-77.
21)Tavkul U. Karaçay-Malkar Türkçesi sözlüğü. TDK. Ankara, 2000.
22)Tietze A. Tarihi ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. Birinci cilt A-E. Österreichische Akademie der Wißenschaften. Simurg. İstanbul, 2002.
23)http://www.tufak.org.tr/halkmuzigiçalgilari.htm
24)Tuğlacı P. Okyanus 20. yüzyıl ansiklopedik Türkçe sözlük. Pars, 1971.
25)Ülker S. Ülker tıp terimleri sözlüğü. Latince-Türkçe, Türkçe-Latince. Açıklamalı 3. bası. İstanbul, 2004.
26)Ülker S. Kubuzdan lavtaya kopuz. Türk Dili Dergisi Kasım-Aralık 2008; 22 (129): 22-24.
27)Ülker S. Psalterion’dan santura yatuğan. Türk Dili Dergisi Mart-Nisan 2009; 22 (131): 24-26.
28)http://vdgsa.org/pgs/stuff.html
29)Webster’s third new international dictionary of the English language unabridged. Könemann. Cologne, 1993.
30)http://de.wikipedia.org/wiki/Bratsche , 2 Jul 2007.
31)Yudahin K. Kırgız sözlüğü. Çev. Taymas AB. TDK. Ankara-İstanbul, 1945-48.

Türk Dili Dergisi Mayıs – Haziran 2009; 22 (132): 19 – 22

Şarkı sözü çalgıbilimde Gazimihal’ce Gaziantep yöresinden derlenen bir bağlama çeşidi (12) olan doğu bağlaması (41) ile doğu tımbırı dediğimiz bir çeşit Türkmen tımbırının (41) adıdır. İkincisinin adı, Mısır’da kullanılan Arapça adı olan tanbûr-u şarkîden bozmadır (22).

Bu durumda şarkıcının genel mırındaki karşılığı ırcı, çalgıbilimdeki karşılıklarıysa doğu bağlamacısı ile doğu tımbırcısı olmaktadır. Ircıya Osmanlıcada muganni de denirdi (24). Arapça kökenlidir. Bu arada şarkı sözünün dilimizde köklü bir alıntı olduğunu yadsımadığımızı da belirtmek isteriz. Ünlü ırcı Bülent Ortaçgil’in halamızın güveysi olduğunu da bu nedenceyle belirtmek isteriz.

Topluca ırlayan topluluğa koro denir. Bu, İtalyanca corodan bozmadır (1). İtalyanca coro Latince chorustan bozmadır (46). Latince chorus Yunanca chorostan bozmadır (46). O da kalgı (dans) anlamına gelen choreiadan bozmadır (11, 46). Yunanca choreia, Rumca üzerinden dilimize kökleşik bir kalgıyı tanımlayan hora ile Doğu Karadeniz’e özgü bir halk oyunu olan horon biçiminde girmiştir. Gazimihal’in koro dinletisi anlamında önerdiği söylenk sözü (11, 34) sözlüğümüze koro anlamında girmiştir (43). Bu sözü koro dinletisi anlamında da kullanmanın bir sakıncası olacağını sanmıyoruz. Koro dinletisine söylenk dinletisi de denebilir. Söylenge Almancada Chor (26), Fransızcada choeur (11), İngilizcede chorus (46) denir. Mırın gösterisi anlamına gelen konser sözü Fransızca concertten bozmadır (1). Fransızca concert İtalyanca concertodan bozmadır. O da Latincede büyük bir istekle çabalamak anlamına gelen concertare eyleminin türevidir (46). Almancası Konzert (26), İngilizcesi concerttir (46). İtalyanca concerto sözü dilimize konçerto biçiminde bir çalgının özelliklerini öne çıkarmak amacıyla oluşturulmuş mırın yapıtı anlamında da girmiştir (1). Elimizdeki kaynaklarda Türkçe karşılığını bulamadığımız bu terimin özleştirilmesi işini mırıncılara bırakıyoruz. Konserin Türkçe karşılığı olan dinleti sözü bu anlamda kökleşik sözlüklerimizde yer almaktadır (1, 16).

Bir mırın yapıtının ezgilerinin oluşturduğu bütüne beste denir (16). Bu Farsça sözün karşılığı Oransay’ca bağda biçiminde önerilmiştir (19). Bağda yapan kişiye besteci ya da bestekâr denir. Oransay bunun karşılığını bağdar olarak vermektedir (19).

Sarıçalgıya (Bakır üflemeli çalgı takımı) özgü ezgilere boru ezgisi ya da fanfar denir. Fanfar sözü Fransızca fanfaredan bozma olup, o da yansımadır (38, 46). Almancası Fanfarenstoß, Trompetengeschmetter, Tuschtur (26). İngilizcesi fanfare (46), İtalyancası fanfaradır (11). Fanfar sözü çalgıbilimde düz boru, sarıçalgı anlamlarına da gelir (38). Sonuncusuna fanfar mızıkası da denir (38). Bakır üflemeli çalgılardan oluşan takım anlamındadır.

Davul-zurna sözü dilimizde önemli bir mırın terimidir. Tüngürle gürdüdükten oluşan ikiliyi tanımlar. Gerek davul, gerek zurna sözünün dilimizde kökleşmiş alıntılar olduğunu bugüne dek hep söyledik (39, 44). Bu terimin Türkçe köklerden karşılığı düdük-tüngür olabilir. Zurnanın Türkçesi olan gürdüdük yerine daha genel bir terim olan düdük kullanılıp, ses uyumu açısından tüngürle düdüğün yeri değiştirilerek oluşturulmuş bir terimdir.

Halka özgü ır anlamına gelen halk şarkısı halk ırı biçiminde özleştirilebilir. Arapça halk sözü yerine eski kaynaklarda geçen ilboy (28) sözü kullanılarak ilboy ırı da denebilir. Türklere özgü ilboy ırına türkü denir. Arapça türkî niteminden bozmadır (1). Türkleme biçiminde özleştirilebilir.

Yürüyüş düzününde bağdanmış ezgiye marş denir. Fransızca marchetan bozmadır (1). Onun da eski Almancada sınırlarını belirleme anlamına gelen marcôndan bozma olduğu sanılır (46). Almancası Marsch (25), İngilizcesi march (46), İtalyancası marciadır (11). Mıhçıoğlu, karşılığını yürüt biçiminde önermiştir (18). Biz çaldırı sözünün daha uygun bir karşılık olabileceği kanısındayız. Marş sözü mırın dilinde yürüyüş denen bir düzünle bu düzüne uygun çalışı niteleyen yürüyüşlü anlamlarına da gelir (11). Askerlikte marş sözü yürüme komutudur. Bu anlamda arş biçimi de kullanılır. Mıhçıoğlu bu komutu yürü biçiminde özleştirmiştir (18). Marş sözü devitgeli (motorlu) araçlarda ilk devinim anlamındadır. Kuyumcu, marş motorunun karşılığını ilkdevinim motoru biçiminde vermiştir (17).

Bir ülkenin simgesi olan çaldırıya ulusal çaldırı (millî marş) denir. Buna ulusal yurtlama da denebilir. Yurtlama sözünü yurt ırı (vatan şarkısı) anlamında öneriyoruz. Türkiye’nin ulusal çaldırısına bağımsızlık çaldırısı (istiklâl marşı) denir. Ulusal çaldırının Almancası nationale Hymne (26), İngilizcesi national anthemdir (24).

Almanca Hymne sözü Yunanca hymnostan bozmadır (46). Fransızcası hymne, İngilizcesi hymn, İtalyancası inno ya da unno (11), Latincesi hymnustur (46). Çeşitli anlamları olan, geniş kapsamlı bir mırın terimidir. Ünlü İstanbullu usulcu (piyanist) Furlani, cumhuriyet devrimi üzerine bağdadığı çaldırının adını “Millî Ün” koymuştur (11). Gazimihal buna dayanarak İtalyanca unno’ya sesçe de anlamca da yakın olan Türkçe ün sözünün, hymnos’un bütün anlamlarını karşılayacak biçimde kullanılmasını önermiştir (11).

Hymnos sözü ilahi, ulusal çaldırı (millî marş), methiye, neşide, sena şarkısı, yurtlama (vatan şarkısı) anlamlarına gelir. Arapçada tanrı anlamına gelen ilah sözünün türevi olan ilahî niteminden bozma ilahi sözü dinsel içerikli ırlara verilen bir addır. Gencan’a göre bu ır çeşidine Mevlevîler ayin, Bektaşiler nefes, Alevîler duşe, Gülşenîler tapuğ, Halvetîler durak, başka yollardan olanlar cumhur derlermiş (13). Bunlardan durak sözü ayrıca tekerlemelerde okunan koşmalarla ilahilere verilen addır (13, 14). İlahi sözü tanrılama biçiminde özleştirilebilir. Gülşenîlerin bu anlamda kullandıkları tapuğ sözü de ikinci bir seçenek olarak sunulabilir.

Bir kişiyi övmek amacıyla yazılan ya da söylenen söz ya da koşuğa methiye denir (13, 14). Arapçada övgü anlamına gelen medih sözünün türevi olan Osmanlıca medhiyeden bozmadır. Almancası Elogie, Lobgedicht; Fransızcası éloge; İngilizcesi eulogydir (14). Batı dillerindeki adları Yunancada iyi söz anlamına gelen eulogiadan bozmadır (46). Türkçesi övgüdür (13, 14, 26).

Neşide Arapça kökenli Osmanlıca bir terimdir. Konusu gönül açıcı, uyumu tatlı koşuktur (13). Gencan, karşılığını okuncalık biçiminde vermiştir (13).

Sena şarkısı övgü ırıdır. Almancası Lobgesang, Loblied (25); İngilizcesi song of praise (46), Yunancası hymnostur (46). Radloff’ça Karay Türkçesinden kaside anlamında derlenen sarnav sözünün (27) övgü ırının eşanlamlısı olduğunu söyleyebiliriz; çünkü geniş anlamda kaside övgü ırı demektir.

Kaside Arapçada ölçülü (mevzun, vezinli) anlamına gelen kasid sözünün türevidir (1). Geniş anlamda övgü ırı demektir. Dar anlamdaysa din, devlet büyüklerini öven ır demektir (14). Sözcüğün kökü olan kasid sözü de her iki anlamda Osmanlıcaya girmiştir. Dar anlamdaki kasidenin Almancası Ode (26); Fransızcası, İngilizcesi, Latincesi ode (14, 46); Yunancası aoidedir (46). Hepsinin kaynağı olan Yunancası ırlamak anlamına gelen aeidein eyleminin türevidir (46). Kaside’nin Türkçesi Radloff’ça Karay Türkçesinden sarnav biçiminde derlenmiştir (27). Irlamak anlamına gelen sarnamak eyleminin türevidir (27). Bunun da eski Türkçede ötmek anlamına gelen sayramak eyleminden (4, 6, 36) bozma olduğu anlaşılmaktadır. Kaside sözü Doğu Anadolu’da kısa öykü anlamında da kullanılır (13, 14).

Ulusal çaldırının İngilizce adı olan national anthem teriminde geçen anthem sözü de Yunanca hymnos sözü gibi çeşitli anlamları olan bir mırın terimidir. Sözcük, Latince antiphonadan bozmadır (46). O da Yunancada düzgün (concordant) (Gazimihal konkordan’ın Türkçesini düzgün olarak veriyor (11)) anlamına gelen antiphonostan bozmadır (46). Antiphona, neşide, vatan şarkısı anlamlarına gelir. Antiphona, karşılıklı okunan tanrılama demektir (46). Türkçe doğal karşılığı karşılıklı tanrılamadır.

Böylelikle son bölümünü genel mırın terimlerine ayırdığımız, Türkçe çalgı adları üzerine bir deneme niteliğinde olan bu dizinin sonuna gelmiş bulunuyoruz. Dizimizin 1. bölümünde (37) 22. sayfanın 29. satırında yer alan kalameia sözünün kalamaia, yine o sayfanın en alt satırında yer alan 33 sayılı kaynağın 3 biçiminde düzeltilmesi gerektiğini bildirmeyi de bir görev biliriz. Yine o yazıda Eren’in 1942 yılında yazdığı bir yazıya dayanarak Çerkezcede kaval anlamına gelen kamıl sözünün eski Bulgar Türkçesinden kalma bir alıntı olduğu kanısında olduğumuzu belirtmiştik. Daha sonra Tavkul’un Haziran 2007’de Çerkezcedeki Bulgar Türkçesi alıntılar konusunda yazdığı bir yazıda bu söze de yer verildiğini gördük (29). Bu, kanımızı pekiştirdi. Yine o yazımızda Türkçe adını kısa yan kaval olarak verdiğimiz çalgının son yıllarda düz eşdeğerinin de geliştirilmiş olduğunu öğrendik. Ülkemizde pikolo blok flüt adıyla anılıp İngilizce adı piccolo recorder olan bu çalgının doğal Türkçe karşılığının kısa düz kaval olduğunu belirtmek isteriz. Dizimizin 4. bölümünde (40) 18. sayfanın 18., 23. satırlarında yer alan 29 sayılı kaynağın 30, 49. satırında yer alan 29 sayılı kaynağın 28; 19. sayfanın 43. satırında yer alan 15 sayılı kaynağın 16, 47. satırında yer alan 23 sayılı kaynağın 22 biçiminde düzeltilmesi gerekmektedir. Yine o yazının 21. sayfada yer alan kaynakçasında 32 sayılı kaynağın sayfaları yazılmamıştır. 18-21 olması gerekmektedir. Dizimizin 8. bölümünde (41) Ziya Santur’un dedemizin amcasının oğlu olduğunu belirtmiştik. Bunun, “amcasının torunu (oğlunun oğlu)” biçiminde düzeltilmesi gerekmektedir. Dizimizin 9. bölümünde (42) Ziya Santur’un, Pelin Halkacı Akın’ın babasının anneannesinin amcasının oğlu olduğunu belirtmiştik. Bunun, “babasının anneannesinin amcasının torunu (oğlunun oğlu)” biçiminde düzeltilmesi gerekmektedir. Yine o yazının 24 nolu kaynağının adı “Okyanus 2. yüzyıl ansiklopedik Türkçe sözlük” olarak verilmiştir. Buradaki “2. yüzyıl”ın “20. yüzyıl” biçiminde düzeltilmesi gerekmektedir.

KAYNAKÇA

1. Ağakay MA. Türkçe sözlük. 10. bası. TDK. Ankara, 2005.
2. Caferoğlu A. Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. TDK. İstanbul, 1968.
3. Türkçeden Osmanlıcaya cep kılavuzu. TDK. İstanbul, 1935.
4. Clauson G. An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish. University Press. Oxford, 1972.
5. Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü. TDK. Ankara, 1963-82.
6. Divanü lûgat-it Türk dizini. TDK. Ankara, 1972.
7. Doerfer G. Türkische und mongolische Elemente im neupersichen. Wiesbaden, 1963-67.
8. Eren H. Söz bilgisi: Mırın kırın etmek. Türk Dili 1988; LVI: 25-28.
9. Eren H. Türk dilinin etimolojik sözlüğü. Ankara, 1999.
10. Eyuboğlu İZ. Türk dilinin etimoloji sözlüğü. 2. bası. Sosyal Yayınlar. İstanbul, 1991.
11. Gazimihal MR. Musıki sözlüğü. MEB. İstanbul, 1961.
12. Gazimihal MR. Ülkelerde kopuz ve tezeneli çalgılarımız. Kültür Bak. Ankara, 1975.
13. Gencan TN, Ediskun H, Dürder B, Gökşen EN. Yazın terimleri sözlüğü. TDK. Ankara, 1974.
14. Göğüş B, Oğuzkan F, Önertoy O, Ünlü M, Koçak S. Yazın terimleri sözlüğü. Dil Derneği. Ankara, 1998.
15. İşçil Şİ, Elöve AU. Türkçe hekimlik terimleri üzerine bir deneme. TDK. Bursa, 1944-48.
16. Kutlu A, Yaşayan S, Ateş K, Dizman İ, Kul E, Özel S, Çotuksöken Y, Küçükceylan N. Türkçe sözlük. 2. bası. Dil Derneği. Ankara, 2005.
17. Kuyumcu İ, Beşorak Y. Otomobil ve motor bilgisi terimleri sözlüğü. TDK. Ankara, 1980.
18. Mıhçıoğlu C. Sözcüklerin öyküsü. Kültür Bak. Ankara, 1996.
19. Oransay G. Bağdarlar geçidi. Küğ Yayını. İzmir, 1977.
20. Ögel B. Türk kültür tarihine giriş 6. Kültür-Turizm Bak. Ankara, 1984.
21. Ögel B. Türk kültür tarihine giriş 8. 3. bası. Kültür Bak. Ankara, 2000.
22. Ögel B. Türk kültür tarihine giriş 9. 3. bası. Kültür Bak. Ankara, 2000.
23. Räsänen M. Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. Lexica societatis Fenno-Ugricae. Helsinki, 1969.
24. Redhouse. Türkçe/Osmanlıca-İngilizce sözlük. 17. bası. Sev. İstanbul, 1999.
25. Steuerwald K. Almanca-Türkçe sözlük. ABC. İstanbul, 1982.
26. Steuerwald K. Türkçe-Almanca sözlük. ABC. İstanbul, 1983.
27. Osmanlıcadan Türkçeye söz karşılıkları tarama dergisi. TDTC. İstanbul, 1934.
28. XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla tarama sözlüğü. TDK. Ankara, 1963-77.
29. Tavkul U. Adige (Çerkes) dilinde Bulgar Türkçesi alıntı sözcükler üzerine. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi Haziran 2007; 4(2): 104-115.
30. Tayla S. Kılıçoyunu terimleri sözlüğü. TDK. Ankara, 1970.
31. Taymas AB. İbnü-Mühennâ lûgati indeksi. TDTC. İstanbul, 1934.
32. Tietze A. Tarihi ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. Birinci cilt A-E. Österreichische Akademie der Wißenschaften. Simurg. İstanbul, 2002.
33. Toparlı R, Vural H, Karaatlı R. Kıpçak Türkçesi sözlüğü. TDK. Ankara, 2003.
34. Tuğlacı P. Okyanus 20. yüzyıl ansiklopedik Türkçe sözlük. Pars, 1971.
35. Türkay K, Koçak S, Ünal S. Uygulayım terimleri sözlüğü. 2. bası. TDK. Ankara, 1980.
36. Ülker S. Sayrı. Türk Dili Dergisi Mayıs-Haziran 2006; 19(114): 8-9.
37. Ülker S. Flüt mü kaval mı ? Türk Dili Dergisi Kasım-Aralık 2007; 21(123): 19-25.
38. Ülker S. Borgudan trompete boru. Türk Dili Dergisi Ocak-Şubat 2008; 21(124): 32-37.
39. Ülker S. Zurnadan obuaya gürdüdük. Türk Dili Dergisi Mart-Nisan 2008; 21(125): 32-36.
40. Ülker S. Tımbırdayan tellerin dili. Türk Dili Dergisi Mayıs-Haziran 2008; 21 (126): 18-21.
41. Ülker S. Psalterion’dan santura yatuğan. Türk Dili Dergisi Mart-Nisan 2009; 22 (131): 24-26.
42. Ülker S. Kemandan viyolaya gıygı. Türk Dili Dergisi Mayıs – Haziran 2009; 22 (132): 19 – 22.
43. Ülker S. Ülker tıp terimleri sözlüğü. Latince-Türkçe, Türkçe-Latince. 4. bası. İstanbul, 2009.
44. Ülker S. Tabldan davula tüngür. Türk Dili Dergisi Temmuz – Ağustos 2009; 23 (133): 31 – 33; Eylül – Ekim 2009; 23 (134): 31 – 33; Kasım – Aralık 2009; 23 (135): 26 – 28.
45. Ülker S. Perdeden tuşa dokunak. Türk Dili Dergisi Ocak – Şubat 2010; 23 (136): 34 – 36; Mart – Nisan 2010; 23 (137): 21 – 23.
46. Webster’s third new international dictionary of the English language unabridged. Könemann. Cologne, 1993.
47. http://de.wikipedia.org/wiki/Akkordeon , 22 Jun 2007.
    

Türk Dili Dergisi Temmuz – Ağustos 2010; 24 (139): 30 – 32

Boru sözü eski Türkçede borga (24), borgu (24), borguy (6) biçimlerinde, sözcüğün bugünkü ikinci anlamını karşılamak üzere geçmektedir. Bir de Divan’ın III. dürümünün 220. sayfasında Atalay’ca borı biçiminde okunup “ok ucuna geçirilen temren oyuğu halkası; hokka ve taş gibi şeylerin yarılmaması için ağızlarına geçirilen halka” anlamına gelen bir söz daha vardır. İlk bakışta sözcüğün bugünkü birinci anlamının buradan kaynaklandığı izlenimi uyanmaktadır. Nitekim bu Ögel’in de gözüne çarpmış, “11.yüzyılda Kaşgarlı Mahmud, hem borı ve hem de borguy deyimlerinden söz açıyordu. Bundan dolayı bu iki sözü birbirine karıştırmamak gereklidir” demiştir (18); ancak bu sözün Clauson’ca, yanına soru imi konarak, büri biçiminde okunması (5) bu görüşün doğruluğuna gölge düşürmektedir.

Eren ile Tietze boru sözünün mırındışı (müzikdışı) anlamının mırınsal anlamından bozma olduğunu düşünmüş, Divan’da temren bileziği anlamında geçen borı ya da büri sözlerine değinmemişlerdir (8, 27).

Tietze, boru sözünü Türkçe dışında bir köke bağlamamaktadır (27). Doerfer, burguy sözünü Farsçaya giren Türkçe bir alıntı olarak değerlendirmektedir (7). Clauson ile Eren ise sözcüğün Türkçede bırgı, pırgı, burgu gibi biribirinden değişik biçimlerinin bulunması dolayısıyla alıntı olabileceğini belirtmektedirler (5, 8). Eyuboğlu, sözcüğün mırındışı anlamının yol anlamına gelen Rumca poros sözünden bozma olduğu kanısındadır (10). Çalgıbilimci Gazimihal boru sözüyle bur- eylem kökü arasındaki bağıntının açık olduğunu belirtmektedir (11).

Bir çalgı adı olarak borunun en bilinen Osmanlıca karşılığı nefir sözüdür. Osmanlıcaya Farsçadan geçen (13, 20) bu sözün kimi kaynaklarda buk-ül nefir biçiminde geçmesi (5), birey, er anlamına gelen Arapça nefer’den bozma olabileceğini düşündürmektedir. Nitekim Osmanlıcaya da girmiş, bireyler topluluğu, kalabalık anlamlarına gelen ikinci bir nefir sözcüğü vardır ki, Arapçadır (20). Ögel’e göre buk-ül nefir (O buk-al nafir diyor) savaş borusu anlamına gelmektedir (18). TDK’nin Türkçe sözlüğünde, belki de bu nedenle, nefirin kökeni Farsça değil, Arapça olarak gösterilmiştir (1).

Nefirin Osmanlıca eşanlamlıları dilimize yine Farsçadan giren nay-ı türkî (20) ile Arapçadan giren buktur (20, 27). Bu çalgının Farsçada türk düdüğü anlamına gelen bir sözle anılması, bu çalgıyı Ortadoğu’ya Türklerin getirdiğini düşündürmektedir.

Osmanlıcaya Arapçadan giren buk sözünün kökeniyse Latince bucinaya dayanmaktadır. Yine boru anlamına gelen Latince bucina sözüyse sığır anlamına gelen bos sözünün türevidir. Eski çağlarda borunun sığır boynuzundan yapılmasından ya da sesinin sığır sesini andırmasından kaynaklanan bir adlandırma olsa gerektir. Arapça buk sözü Türkçede buğ biçiminde yumuşamıştır (18).

Latince bucina Arapçanın yanı sıra İtalyanca búccina üzerinden de dilimize bukçina (11), bukina (27) biçimlerinde girmiştir. Arapçada boruya buk’un yanı sıra buka da denmektedir (20). Kaşgarlı Mahmut ise Türkçe borguy’u Arapça şebbûr’un karşılığı olarak göstermiştir (5).

Eski çağlarda boruların daha çok boynuzdan yapılması kimi dillerde boynuz anlamına gelen sözlerle anılmasına yol açmıştır. Almanca ile İngilizce horn, Çerkezce bjemıy (22), İtalyanca corno sözleri buna örnektir. Horn ile corno sözleri Latincede boynuz anlamına gelen cornudan bozmadır. Çerkezce bjemıy sözüyse o dilde boynuz anlamına gelen bje sözünün türevidir (22).

Borunun Almancada daha yaygın olarak kullanılan bir karşılığı Trompetedir. Bu, eski Almanca ile Vikingçede bu anlamda geçen trumba, trumpa sözlerinin türevidir (3, 31). Bu söz İngilizcede trumpet (31), Fransızcada trompette (21), İtalyancada tromba (11) biçimlerinde kullanılmaktadır.

Latincede boruya buc(c)ina’nın yanı sıra clario (31) ile tuba (4) da denmektedir. Tuba sözü, boru sözünün mırındışı anlamının karşılığı olan tubusun türevidir. Clario sözüyse İtalyancaya clarino (31), İngilizceye clarion (31) biçiminde geçmiştir.

Bir çalgı adı olarak borunun Yunancası salpinxtir. Gerek Yunanca salpinx, gerek Latince tuba sözleri dilgibilim (anatomi) diline boru biçimindeki kimi örgenlerin adı olarak girmişlerdir. Bunlar, Türkçe karşılıkları kulak borusu ile yumurta arkı olan tuba auditiva [Eustachii] ile tuba uterina [Fallopii]dir (30). Eşanlamlıları salpinx auditiva ile salpinx uterinadır. Tuba uterina’nın Türkçesi olan yumurta arkı, adı geçen borunun başka bir adı olan oviduktun çevirisidir. Tuba auditiva yaygın olarak östaki borusu olarak da bilinir. Tuba uterina’nın eksiksiz çevirisi dölyatağı borusu olup, yumurta arkının eşanlamlısı olan bir Türkçe dilgibilim terimidir. Salpinx sözü tek başına kullanıldığında yumurta arkını tanımlar.

Borunun eski Türkçe biçimleri olan borga ile borgu sözleri dirgerlik diline İşçil-Elöve’ce salpinx anlamında sokulmuştur (12). Bunlardan borga sözü bizce yumurta arkı anlamındaki salpinx’in karşılığı olarak benimsenmiş, yumurta arkı yangısını tanımlayan salpingitise borgaca denmiştir (30). Tuba ile salpinx’in dilgibilim (anatomi) dilindeki anlamlarının Osmanlıcası nefirdir (14, 20, 29, 33).

Yine boru anlamına gelen Latince buccina sözü musculus buccinator adı verilen bir kasın adında geçmektedir. Ağza üfleme devinimi yaptıran bu kasın dilimizdeki karşılığı üfürten kastır(30, 34). Buc(c)ina sözü de sözlüğümüzde buccinator niteminin kökü olan dirgerlikdışı bir terim olarak yer almış, karşılığı boru olarak verilmiş, borga, borgu sözleri de bunun eşanlamlıları olarak sunulmuştur. Üfürten, üfürtücü anlamına gelen buccinator niteminin dirgerlikdışı anlamı da borucu olarak sunulmuştur (30).

Batıdan gelen maden borular Osmanlı döneminde tuğ (mehter) takımına girmiş, geleneksel boruların yanında kullanılmaya başlamıştır (18). Bununla, geleneksel boruların madenden yapılmadıklarını söylemek istemiyoruz. Madenden yapılmış borular doğuda da eskiden beri kullanılmıştır. Dede Korkut kitabında bunlardan “burması altun tuç borılar” biçiminde söz edilmektedir (18). Selçukluların sarı bakırdan (pirinç) yapılmış borular kullandıklarını, bunlara boru-i pirang dendiğini de biliyoruz (18). Dahası Altaylardaki Teleüt Türklerinin bile yees komurgay adı verilen bakır kavallarının bulunması madenden yapılmış üflemeli çalgıların Türk geleneğinde bulunduğunu göstermektedir (18).

Evliya Çelebi batıdan gelen, madenden yapılmış boruları turumpata borusu olarak adlandırarak “Alaman’da, Pırak kalesinde peyda olup, alaylarında çalarlar” demiştir (9, 18). Bu anlatımdan, bu borunun Bohem Hanlığı’nın başkenti olan Prag’da, bir ordu bandosunun çalgısı olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır (18). Bu boru başka kaynaklarda durumpata borusu (18), tulumpata (25) biçimlerinde de geçmektedir. Yukarıda da belirttiğimiz üzere Almanca kökenli trompet sözü İngilizce, Fransızca, İtalyanca gibi çeşitli batı dillerinde çeşitli biçimlerde yazılıp okunarak boru sözünün çalgıbilimsel anlamını genel olarak karşılamaktadır.

Tanzimat döneminde yukarıda tanımladığımız yalınç batı borusuna boru denmiş, trompet sözü biçimle anlam kaymasına uğrayarak trampet biçiminde, boru eşliğinde çalınan kucak davulunun adı olmuş, trompetin dilimize uyarlanmış eski söylenişleri unutulmuştur (11). Nizam-ı Cedit ordusunun trompetçilerine borazan denmiştir (11). Bu söz Türkçe boru sözünün sonuna Farsça –zen eki getirilerek oluşturulmuştur. Zamanla borazan sözü de anlam kaymasına uğrayarak çağcıl yalınç boru anlamında boru sözünün eşanlamlısı olarak kullanılmaya başlamıştır. Dolayısıyla bir çalgıbilim terimi olarak boru sözü geniş anlamda kapaçsız (perdesiz) üflemeli çalgıların genel adını, dar anlamdaysa bu tür çalgıların yalınç bir örneği olan, batı kaynaklı bir bakır üflemeli çalgı olan borazanı tanımlamaktadır.

Borular düz ya da burmalı olabilmektedir. Düz borulara fanfar denmektedir. Bu söz Fransızca fanfaredan bozmadır. Bu Fransızca söz boru ezgisi anlamına gelen yansıma bir sözdür (31). Bir çalgı adı olarak doğal Türkçe karşılığı düz borudur.

Başlıca boru çeşitleri corno di caccia, işaret borusu ile kerrenaydır. Corno di caccia avcıların kullandıkları bir boru çeşididir. Corno di caccia İtalyancada av borusu anlamına gelmektedir (31). Bu boruya Almancada yine av borusu anlamına gelen Jagthornun yanı sıra orman borusu anlamına gelmek üzere Waldhorn da denmektedir (23). İngilizcedeyse doğal boru anlamına gelmek üzere natural horn denmektedir (31).

İşaret borusu işaret amaçlı sesler çıkarmaya yarayan yalınç bir boru çeşidi olup adının im borusu biçiminde özleştirilmesi gerekir.

Kerrenay kalın sesli uzun borulara verilen addır. Tuğ (Mehter) takımlarında kullanılan bu borunun kaynağının Tibet olduğu sanılmaktadır (18). Kerrenay sözü Farsça olup, bu çalgı İstanbul’a İran’dan gelmiştir (18). Kırgızcaya kereney biçiminde Türkçeleşerek girmiştir (18, 19). Radloff özgün Farsça biçiminin gurrenay olduğu kanısındadır (18). Kimi Farsça sözlüklerdeyse adı kurenay biçiminde geçmektedir. Görüldüğü üzere sözcüğün Farsça doğru biçimi konusunda görüş birliği yoktur (18). Doğal Türkçe karşlığı uzun borudur.

Yalınç bir çalgı olan boru sarı bakırdan (pirinç) yapılmış birçok kapaçlı (perdeli) ya da tokaçlı (pistonlu) üflemeli çalgının anasıdır. Bu çalgılar, sarı bakırdan yapılmış borularla birlikte bir öbek oluştururlar. Bunlara Almancada teneke üflemeli çalgı anlamına gelmek üzere Blechblasinstrument (23), Fransızcada bakır anlamına gelmek üzere cuivre (11, 21), İngilizcede sarı bakır (pirinç) üflemeli çalgı anlamına gelmek üzere brass wind instrument (31) denir. Ülkemizde bunlar yaygın olarak bakır üflemeli çalgı adıyla anılmaktadır. Gazimihal ise bunları teneke saz olarak adlandırmayı yeğlemektedir (11, 23). Farsça saz yerine Türkçe çalgıyı, teneke yerine de bakırı yeğliyoruz.

Teneke yerine bakırı yeğlememizin nedenlerinden biri teneke sözünün dilimizde yaptığı olumsuz çağrışım, ikincisiyse kökeni konusundaki kuşkumuz. Kökleşik sözlüklerimizin Türkçe dışında bir kökene bağlamadığı teneke sözü (1, 13, 20) Räsänen’e göre Farsça tunaktan (19), Eyuboğlu’na göre Rumca tenekostan (10) bozmadır. İngilizcede kalay anlamına gelen tin sözüyle de ilginç bir ses, anlam yakınlığı vardır; çünkü teneke kalaylı sac demektir. Kökleşik sözlüklerimizin yine Türkçe dışında bir kökene bağlamadığı bakır sözüyse Räsänen’e göre Farsçadan bozmadır (19). Tietze, Räsänen’i kaynak göstererek İran kökenli olduğunu belirtmiştir (27). Eyuboğlu Türkçe bak- köküne bağlayamadığını, dolayısıyla kökenini bilemediğini belirtmiştir (10). Bakraç sözünü ele alan Eren, adı geçen sözün yapısında bulunan bakır sözünün kökenine değinmemiştir (8). Clauson Türkçe dışında bir kökene bağlamamıştır (5). Räsänen’in görüşünü sakıntıyla karşılıyor, bakır sözünün, dilimizdeki yeri doldurulamayacak bir varlığımız olduğunu düşünüyoruz.

Yukarıda düz boru anlamına geldiğini belirttiğmiz fanfar sözü bakır üflemeli çalgılardan oluşan takım anlamına da gelmektedir. Bu anlamda fanfar mızıkası da denmektedir (11). Bu kavramın Almancası teneke mırını (müziği) takımı anlamına gelmek üzere Blechmusik-kapelle (23), Fransızcası fanfare, İngilizcesi sarı bakır (pirinç) çalgı takımı anlamına gelmek üzere brass band, İtalyancası fanfaradır (11). Bu kavramın kısaca sarıçalgı biçiminde özleştirilip bakır üflemeli çalgı takımı, bakır üflemeliler takımı terimlerinin de eşanlamlı seçenekler olarak sunulabileceği kanısındayız. Çalgı sözünün mırın (müzik) takımı (28), mırın topluluğu (1), çalgı takımı (28) anlamlarına da geldiği kökleşik sözlüklerimizde belirtilmiştir.

Boru dışında kalan bakır üflemeli çalgıların başlıcaları büğlü, Flügelhorn, fransız kornosu, kornet, ofikleid, sakshorn, saksofon, saksotromba, trombon, trompet, tubadır.

Büğlü sözü Fransızca bugleden bozmadır (1). Fransızca bugle de Latincede küçük sığır anlamına gelen buculustan bozmadır. Onun da kökü sığır anlamına gelen bos sözüdür. Dolayısıyla bu söz boru anlamına gelen Latince bucina sözüyle kökteştir. Fransızca bugle sözü özleyin borunun en yalınç örneği olan işaret borusu anlamına gelir (31). Sonradan, kapaçlı (perdeli) ya da tokaçlı (pistonlu) bakır üflemeli çalgıların küçük bir örneğinin adı olmuştur (1, 13, 31). Geniş anlamdaysa Flügelhorn’dan tuba’ya dek değişen bütün kapaçlı ya da tokaçlı bakır üflemeli çalgıların genel adıdır. Gazimihal, eski bandocuların bu sözü bükülü biçiminde Türkçeleştirdiklerini belirtmektedir (11).

Flügelhorn, kanat borusu anlamına gelen Almanca bir çalgı adıdır. Adını, sürek avında kanatlardan saldırı yapacak avcılara komut vermek amacıyla kullanılmış olmasından dolayı almıştır (31). İç çapı kornetinkinden küçük olan, kapaçlı (perdeli) bir bakır üflemeli çalgıdır (31).

Fransız kornosu av borusundan türetilmiş, burmaları teker biçiminde olan, kapaçlı (perdeli) bir bakır üflemeli çalgıdır (31). Geniş anlamda boruyu tanımlayan, İtalyancadan bozma korno sözü dar anlamda bu çalgının adının eşanlamlısıdır (31). Bu çalgının adının tekerboru biçiminde özleştirilebileceği kanısındayız.

Kornet, trompete benzeyen, ancak daha boğuk bir ses çıkaran, kapaçlı (perdeli) bir bakır üflemeli çalgıdır (31). Adı, İtalyancada boru anlamına gelen corno sözünün sonuna –et küçültme soneki getirilerek oluşturulmuştur. Eski Türkçede boru anlamına gelen borga sözünün sonuna –t soneki getirilerek, adının borgat biçiminde özleştirilebileceği kanısındayız. Yineldoğuş (Rönesans) döneminde bu söz ağaçtan yapılmış bir borunun adıydı (31). Bu boru kilise söylenklerine (koro) eşlik ederdi. Borgat sözü, terimin bu anlamını da karşılayabilir.

Ofikleid açgıçlı bükülüler (anahtarlı büğlüler) sınıfından bir bakır üflemeli çalgıdır (31). Adı, Fransızca ophicléideden bozmadır (31). Bu da Yunancada yılan anlamına gelen ophis ile açgıç (anahtar) anlamına gelen kleis sözcüklerinden oluşur. Yılan gibi burmalı oluşundan dolayı böyle adlandırılmıştır. İngilizcede ophicleide (31), İtalyancada officleide ya da ofleide (11), İspanyolcada ofigle ya da ofiglo (11) adıyla anılır. Almancada Ophikleidin yanı sıra yılan borusu anlamına gelmek üzere Schlangenhorn (11, 23) adıyla da anılır. Yılan borusu sözünün uygun bir Türkçe karşılık olduğu kanısındayız. Bu arada ağaç üflemeli çalgıların titrem (perde) deliklerini açıp kapatan, bakır üflemelilerinse kapaçlarını (perde) ya da tokaçlarını (piston) indirip kaldıran küçük kaldıraçlara açgıç (anahtar) ya da parmak açgıcı (finger key) dendiğini, üzerinde 6 açgıcı bulunan bükülülere açgıçlı bükülü (key bugle) dendiğini, yılan borusunun yanı sıra yukarıda söz ettiğimiz tekerboruyla aşağıda ele alacağımız trompetin birer açgıçlı bükülü olduklarını belirtmekte yarar görüyoruz (31).

Sakshorn Belçikalı çalgıbilimci Antoine Joseph (Adolphe) Sax’ça geliştirilen bir bakır üflemeli çalgı çoluğudur (familya) (31). İngilizce özgün adı saxhorn olup Sax borusu anlamına gelir. Eski Türkçede boru anlamına gelen borgu sözünden yararlanılarak adının burmaborgu biçiminde özleştirilebileceği kanısındayız. Sax’ın öz adı Antoine Joseph olmakla birlikte Adolphe adıyla tanınmıştır (31).

Sax’ın geliştirdiği başka bir ünlü çalgı saksofondur. Bir bakır üflemeli çalgı olmakla birlikte ağzına klarnet gibi sipsi takılır. Açgıçlarla (Anahtar) donanmıştır. Bir orkestra çalgısıdır (31).

Saksofon sözü dilimize Fransızcadan geçmiştir (13). Fransızca özgün biçimi saxophonedur (1). İngilizceye de Fransızcadan geçmiştir (31). Almancası Saxophondur. Sözcüğün Türkçe yazımı TDK ile Dil Derneği arasında anlaşmazlık konusudur. Dil Derneği saksofon biçiminde yazarken (13), TDK saksafon yazımını yeğlemektedir (1). Redhouse’da yer almamaktadır (20). Okyanus Türkçe sözlükte de saksofon biçiminde geçmektedir (28). Sax ile Fransızcada ses anlamına gelen phone sözcüklerinden oluşur. Fransızca phone’un kökeni de Yunanca phonosa dayanır. Çalgının boru gibi burmalı olmasına karşılık zurna çoluğundan (familya) çalgıların kimi özelliklerini de taşıdığı göz önüne alınarak adının burmadüdük biçiminde özleştirilebileceği kanısındayız.

Adolphe Sax’ın geliştirdiği başka bir çalgı saksotrombadır. Burmaborguyla burmadüdük gibi tutunmamıştır. 1845’te burmaborguyla birlikte geliştirilmiş, 1867’de kullanımdan kalkmıştır (17). İtalyancadan bozma olup özgün adı saxotrombadır. Sax ile boru anlamına gelen tromba sözcüklerinden oluşur. Yukarıda da belirttiğimiz gibi İtalyanca tromba sözü eski Almanca trumbadan bozmadır. Adının burmaborga biçiminde özleştirilebileceği kanısındayız.

Başka bir bakır üflemeli çalgı trombondur. Adı İtalyanca tromboneden bozmadır (31). Boru anlamına gelen, Almancadan bozma İtalyanca tromba sözünün sonuna –one soneki getirilerek oluşturulmuş bir terimdir. İngilizce ile Fransızcada da trombone diye adlandırılır. Almancadaysa boru anlamına gelen Latince bucina sözünden bozma Posaune sözüyle adlandırılır (31). Eski Türkçede boru anlamına gelen borgu sözünün sonuna –n soneki getirilerek borgun biçiminde özleştirilebileceği kanısındayız.

Yukarıda boru kavramının hem Osmanlıcası nefir olan geniş anlamının, hem de Osmanlıcası borazan olan dar anlamının batıdan gelen karşılığı olduğunu gördüğümüz trompet sözü ayrıca kapaçlı (perdeli) bir bakır üflemeli çalgının da adıdır (31). Trompet sözü sözlüklerimize bu anlamıyla girmiştir (13). Sözcüğün bu anlamı dilimize Fransızcadan girmiştir. Sözcüğün Almanca, Fransızca, İngilizce biçimlerini yukarıda vermiş olduğumuzdan burada yinelemeyeceğiz; ancak boru anlamındaki trompetin İtalyancası trombayken, bu çalgınınki trombettadır (11). Bu çalgının adının burmaboru biçiminde özleştirilebileceği kanısındayız. Böylelikle borga, borgu, boru sözlerinin burma sözüne eklenmesiyle 3 ayrı terim elde etmiş olduk. Bu terimin, düz olmayan boruların genel adı olan burmalı boruyla karışmayacağını sanıyoruz.

Yukarıda Latincede boru anlamına geldiğini gördüğümüz tuba sözü İtalyancada en büyük bakır üflemeli çalgının adıdır. Bu söz bu yazımıyla bütün çağdaş batı dilleriyle bizim sözlüklerimize de bu anlamıyla girmiştir. Bu çalgının adının kocaboru biçiminde özleştirilebileceği kanısındayız.

Kalın sesli kocaboruya bas tuba denmektedir. Doğal karşılığı kalın kocaborudur. Özleyin kaba zurna anlamına gelen Fransızca bombardon sözü kalın kocaboru anlamında da kullanılmaktadır (31). Bu söz İtalyanca bombardoneden bozmadır.

Tatlı sesli bir kocaboru çeşidine euphonium denmektedir (31). Adı tatlıses biçiminde özleştirilebilir.

Kalın kocaborunun daha çok çerisel çalgı takımlarında kullanılan bir çeşidi helikon adını taşır. Fransızca hélicondan bozmadır (31). Sarmal yay anlamına gelen Yunanca helix sözünün sonuna –on soneki getirilerek oluşturulmuş bir terimdir. Sarmalboru biçiminde özleştirilebilir.

Burmaborgu (Sakshorn) çoluğunun kocaborusuna sakstuba denmektedir. İngilizce özgün biçimi saxtubadır (31). Bu çalgıya bas sakshorn da denir. Bunun İngilizce özgünü bass saxhorndur (31). Bu çalgının adları burmakocaboru, kalın burmaborgu biçimlerinde özleştirilebilir.

Yazımıza son vermeden önce kaval, boru ya da zurna çoluğuna girmeyen üflemeli çalgılar olan ağız mızıkası ile melodikaya da kısaca değinmek istiyoruz. Ağız mızıkasına ağız armonikası da denmektedir. Mızıka sözü İtalyanca musicadan bozma olup dilimize Tanzimat döneminde çalgı, çalgı takımı anlamlarında girmiştir (11). Armonika sözü de İtalyanca armonicadan bozma olup çeşitli körüklü çalgıların adlandırılmasında kullanılan bir terimdir. Özleyin ud anlamına gelen eski Türkçe kopuz sözü Karaçay’dan Altay’a dek uzanan çok geniş bir alanda çeşitli Türk topluluklarınca çeşitli körüklü çalgıların adlandırılmasında kullanılmaktadır (18, 26). Bunun ayrıntısına burada girmek istemiyoruz; çünkü bu, dizilemli (klavyeli) çalgıların ele alınacağı başka bir çalışmanın konusudur. Buna dayanarak ağız mızıkasının adının ağız kopuzu biçiminde özleştirilmesinin uygun olacağını düşünüyoruz. Ağız kopuzunun Almancası Mundharmonikadır. Avusturya’da ağız piyanosu anlamına gelmek üzere Mundklavier de denir (2). Piyanonun Türkçesi sözlüğümüzde usul olarak önerilmiştir (30). Latincede sevecen anlamına gelen pius sözünün türevi olan İtalyanca piano sözü mırında (müzik) bir çalgı adı olmasının yanı sıra bir ezginin alçak sesle çalınmasını buyuran bir komuttur. Türkçe usul sözü, sözcüğün bu anlamının dilimizdeki doğal karşılığıdır. Dolayısıyla ağız kopuzunun eşanlamlısının ağız usulu olabileceği kanısındayız.

Melodika Hohner’ce Melodica adıyla 1950 yılında üretilen dizilemli (klavyeli) bir üflemeli çalgının satınsal (ticarî) adıdır (16). Dolayısıyla başka kuruluşlar bu çalgıyı Melodion (Suzuki), Melodia (Diana), Pianica (Yamaha), Clavietta gibi başka adlar altında üretmektedirler (32).Yine bu yüzden melodika sözü birçok sözlüğe girmemektedir (1, 20, 28, 31). Bu söze yer verdiğini gördüğümüz tek Türkçe sözlük Dil Derneği’nin sözlüğüdür (13). Wikipedia adlı İngilizce e-bilgilikte (e-ansiklopedi) de melodica yazımıyla bir çalgı olarak yer almaktadır (32). Melodica sözü İtalyanca olup Latincede ezgi anlamına gelen melodianın türevidir. Bu sözün de kökeni Yunanca melôidiaya dayanır (31). Üflemeli piyano anlamına gelen İngilizce wind piano terimi bu çalgının satınsal olmayan tek karşılığıdır (15). Bizim de çocukluğumuzda çalmış olduğumuz bu çalgının doğal Türkçe karşılığının üflemeli usul olduğu kanısındayız.

KAYNAKÇA

1. Ağakay MA. Türkçe sözlük. 10. bası. TDK. Ankara, 2005.
2. http://cgi.ebay.at/Alte-VERMONA-Weltmeister-Mundharmonika-Harmonika_W0QQ.
3. Brockhaus FA. Der Sprach Brockhaus. 9. Aufl. Wiesbaden, 1984.
4. Cassell’s Latin dictionary. Macmillan. USA, 1982.
5. Clauson G. An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish. University Pres. Oxford, 1972.
6. Divanü lûgat-it Türk dizini. TDK. Ankara, 1972.
7. Doerfer G. Türkische und mongolische Elemente im neupersischen. Wiesbaden, 1963-67.
8. Eren H. Türk dilinin etimolojik sözlüğü. Ankara, 1999.
9. Evliya Çelebi seyahatnamesi. 2. kitap. Çev. Danışman Z. Zuhuri Danışman Yayınevi. İstanbul, 1969.
10. Eyuboğlu İZ. Türk dilinin etimoloji sözlüğü. 2. bası. Sosyal Yayınlar. İstanbul, 1991.
11. Gazimihal MR. Musıki sözlüğü. MEB. İstanbul, 1961.
12. İşçil Şİ, Elöve AU. Türkçe hekimlik terimleri üzerine bir deneme. TDK. Bursa, 1944-48.
13. Kutlu A, Yaşayan S, Ateş K, Dizman İ, Kul E, Özel S, Çotuksöken Y, Küçükceylan N. Türkçe sözlük. 2. bası. Dil Derneği. Ankara, 2005.
14. Lûgat-ı tıb. Cemiyet-i Tıbbiye-i Osmaniye. İstanbul, 1900.
15. http://www.melodicas.com/melodica_is_a_wind_instrument_cr.htm, 16 Nov 2006.
16. http://www.melodicas.com/melodicas.htm. Welcome to Melodicas.com, 8 Jul 2007.
17. http://www.8notets.com/f/29_155996.asp.Saxotromba, 26 Feb 2006.
18. Ögel B. Türk kültür tarihine giriş 8. Kültür Bak. Ankara, 1987.
19. Räsänen M. Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. Lexica Societatis Fenno-Ugricae. Helsinki, 1969.
20. Redhouse. Türkçe/Osmanlıca-İngilizce sözlük. 17. bası. Sev. İstanbul, 1999.
21. Saraç T. Fransızca-Türkçe büyük sözlük. TDK. Ankara, 1976.
22. Sıj Erdoğan R. Çerkes müziği ve çalgıları.http://www.grupyorum.net/tavir/goruntu.php?makale_id=723&Formtavir_Sorting=2.
23. Steuerwald K. Türkçe-Almanca sözlük. ABC. İstanbul, 1983.
24. Osmanlıcadan Türkçeye söz karşılıkları tarama dergisi. TDTC. İstanbul, 1934.
25. XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla tarama sözlüğü. TDK. Ankara, 1967-77.
26. Tavkul U. Karaçay-Malkar Türkçesi sözlüğü. TDK. Ankara, 2000.
27. Tietze A. Tarihi ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. Birinci cilt A-E. Österreichische Akademie der Wißenschaften. Simurg. İstanbul, 2002.
28. Tuğlacı P. Okyanus 20. yüzyıl ansiklopedik Türkçe sözlük. Pars. 1971.
29. Unat EK, İhsanoğlu E, Vural S. Osmanlıca tıp terimleri sözlüğü. TTK. Ankara, 2004.
30. Ülker tıp terimleri sözlüğü. Açıklamalı 3. bası. İstanbul, 2004.
31. Webster’s third new international dictionary of the English language unabridged. Könemann. Cologne, 1993.
32. http://en.wikipedia.org/wiki/Melodica, 6 Jul 2007.
33. Zeren Z. Lâtince-Türkçe-Osmanlıca anatomi sözlüğü ve Türk anatomi terimleri. 2. bası. İÜTF. İstanbul, 1959.
34. Zeren Z. (Kısa) sistematik insan anatomisi. İstanbul, 1971.

(Türk Dili Dergisi Ocak-Şubat 2008; 21(124): 32-37)

Flüt sözü Fransızca flûte’ten bozma (1, 27). Fransızca flûte’un kökeniyse Latince flabeolum’a dayanıyor (46). Sözcüğün İtalyancası flauto olup, bu söz de dilimize flavta biçiminde girmiş. Sözcüğün İngilizcesi olan flute da Fransızca flûte’ten bozma (46). Sözcüğün Almanca biçimiyse Flöte.

Dar anlamda flüt sözü yan tutularak çalınan bir üflemeli çalgıyı tanımlıyor. Bu çalgının özgül adı transvers flüt. Buna oblik flüt, yan flüt de deniyor. Almancası Querflöte; Fransızcası flûte oblique (20), flûte traversière; İngilizcesi cross flute, transverse flute; İtalyancası flauto traverso.

Geniş anlamdaysa flüt sözü yan tutularak çalınan biçimlerinin yanı sıra düz tutularak çalınan biçimleri de bulunan bir üflemeli çalgı çoluğunu (familya) tanımlıyor. Bu anlamdaki flütün Osmanlıcası yeraayı müsakkab (33). Bu söz Arapça yeraa-i müsakkab’dan bozma. Sözlük anlamı delik kamış. Flüt sözünün dilimizdeki doğal karşılığı kanımızca kavaldır. Bu kavramın Yunancası aulos, Latincesi tibia’dır (7). Tibia’nın Latincedeki sözlük anlamı kaval kemiği’dir. Romalılar bu çalgıyı adı geçen kemikten yaptıklarından dolayı böyle adlandırılmıştır. Almancada da özleyin kaval kemiği anlamına gelen Schwegel (49) sözü bu anlamda kullanılır. Farsçada bu kavram kamış anlamına gelen nay sözüyle karşılanmaktadır. Benzeri bir yaklaşımla yine kamış anlamına gelen Çerkezce kamıl sözü o dilde flüt anlamına da gelmektedir (24). Eren 1942’de yazdığı Macarca bir yazıda Çuvaşçada sap anlamına gelen hamal sözünün Türkçe kamışın karşılığı olduğunu belirtmiş, Osetçe kamıl’ın da Türkçeden kalma bir alıntı olabileceğini dile getirmiştir (13). Kamıl sözü Kazan Türkçesinde tıkaç anlamına gelmektedir (25). Paasonen ile Egorov bu sözü de Çuvaşça hamal ile birleştirmektedir (13). Kùnos’a göreyse bu söz Rusça komel’den bozmadır (25). Bu verilerden Çerkezcede flüt, kamış anlamlarına gelen kamıl sözünün Türkçe kamış sözünün eski Bulgar Türkçesindeki biçimi olabileceği anlaşılmaktadır. Bulgar Türklerinin Kuban’da Çerkezler, Alanlarla (Osetlerin ataları) iç içe yaşamış oldukları, Kuban Bulgarlarının Kıpçaklaşmış torunları oldukları düşünülen Karaçay-Malkar Türklerinin bugün de Kuzey Kafkas’ta yaşadıkları göz önüne alınırsa bu sav doğru olabilir. Karaçay-Malkar Türkçesinde kamil ağaçtan yapılma fincan, kâse anlamlarına geliyor (39). Karaçaycada kamışa da kamiş deniyor (39). Dolayısıyla buradaki kamil sözünün kamıl’ın eşdeğeri olduğu anlaşılıyor.

Flüte Arapçada yeraa-i müsakkab’ın yanı sıra kaval da deniyor. Türkçe ile Arapçada ortak olan (30), Türkçeden Bulgarca (30) ile Makedoncaya (9) da geçen kaval sözünün kökeni ayrı bir tartışma konusudur. Ahmet Vefik Paşa’ya göre bu söz Türkçe kav kökünün türevidir (2). Şemsettin Sami’ye göre Türkçe kaval sözü içi boş boru anlamına gelir. Bugünkü anlamının özgün biçimiyse kaval düdük’tür. Ona göre Arapçada geveze anlamına gelen kavval sözü de Türkçe kavaldan bozmadır (17). Çalgıbilimci Sachs’a göre de kaval Türkçedir (20). Ferheng-i Şuurî’ye göreyse kaval sözü Arapça kavvaldan bozmadır (20). Hüseyin Kâzım Kadri’ye göre kaval sözü Yunanca aulos’tan bozmadır (20).Eyuboğlu’na göre sap anlamına gelen Yunanca kaulos’tan bozmadır (14). Ona göre Yunancada kaval anlamına gelen aulos sözü de kaulos’tan bozmadır. Webster ise bu iki sözü birleştirmemektedir (46).Webster’e göre Yunanca aulos’un Latince eşdeğerleri alveus ile alvus, kaulos’unkiyse caulis’tir (46). Yunanca kaulos Sanskritçe “kulyâ: içi boş” sözüyle de birleştirilebilir (46). Nişanyan kaval sözünün kökenine soru imi koymuştur (31).

Tuğlacı dikiş dilinde boy sözünün eşanlamlısı olan bir kavalo sözüne yer verip “pantolonun ağıyla paçası arasındaki uzunluk” olduğunu belirtmiş, kökeni konusunda bilgi vermemiştir (40). Bu sözü başka sözlüklerde bulamadık. Batı dillerinde bu anlama gelen benzeri bir söz de bulamadık.

Mısır Arapçasında çifte flüte kavala denmektedir. Bu söze Türkçe sözlüğün yeni basısında da yer verilmiş, Arapça bir alıntı olduğu belirtilmemiştir (1). Bu, adı geçen sözün Türkçeden Arapçaya geçen bir veri olabileceğinin düşünüldüğü biçiminde yorumlanabilir. Dilimizde bir de deniz kıyısında yer alan salaş dam anlamına gelen bir kavala sözü var ki (2, 40) Latincede ağıl anlamına gelen caulae (boş anlamına gelen cavus’un çoğulu) (7) sözüyle birleştirilebileceğini düşünüyoruz.

Bu veriler ışığında kaval sözünün özleyin kav sözünden türetilmiş bir Türkçe nitem olduğunu, bugünse eski biçimi kaval düdük olan bir çalgının adı olduğunu düşünüyoruz. Yivsiz tüfeğe kaval tüfek denmesi (1, 27), Erzurum-Kars illerimizle (10) Odlaryurdu’nda (Azerbaycan) (19) tefe gaval denmesi bu görüşü arkalayan verilerdir.

Flütün, daha çok güdücülerin çaldığı yalınç biçimine flajole denir (35). Bu söz de kökenini flüt sözü gibi, Latince flabeolum’dan alır. Flabeolum’un eski Fransızcası olan flajol sözünün türevi olan flajolet sözü çağdaş Fransızcada flageolet olmuş (46), bu da dilimize flajole biçiminde geçmiştir. Bu söz Almancada Flageolett, İngilizcede flageolet, İtalyancada flagioletto, İspanyolcada flajole biçimini almıştır. Güdücü flütü anlamına gelmek üzere Almancada Hirtenflöte, İngilizcede shepherd’s pipe (33, 46), Farsçada nay-ı çubanî, Tacikçede noy-ı çobonî (32), Osmanlıcada kaval-ı çoban (32) sözleri kullanılır.Fransızcada özleyin zurna anlamına gelen chalumeau sözü bugün daha çok flajole anlamında kullanılmaktadır (18, 20, 34). Bu söz Yunancada kamış anlamına gelen kalamos sözünün türevi olan kalameia sözünün Latince biçimi olan calamellus’tan gelir (46). Kimi sözlüklerimize şalumo (42), şalümo (20, 40) biçimlerinde girmiştir.

Flajoleye Magrip Arapçasında kasaba denmektedir (3). Bu söz de özleyin kamış anlamına gelmektedir. Osmanlı dilgibilim (anatomi) dilinde bu söz soluman (bronş) anlamına gelmekteydi (23, 29, 43, 51). Kaval kemiğine de azm-ı kasaba denmekteydi (23, 29, 43, 51).

Gerek sözlüklerimiz, gerek mırıncılarımız (müzisyen) Türkçe kaval sözünü flajole anlamında kullanmak eğilimindedirler. Oysa flajolenin dilimizdeki doğal karşılığı çoban kavalı’dır. Farsça çuban’dan bozma çoban sözünden kurtulmak için bu söz güdücü kavalı biçiminde özleştirilebilir; çünkü çoban sözünün halk dilimizdeki karşılıkları güder, güdücü’dür (10). Nitekim bu çalgının Osmanlıca adı yukarıda da belirttiğimiz gibi kaval-ı çoban’dır (32). Kaval sözünün anlamını flajoleyle ereylendirme eğiliminin altında kanımızca iki neden yatmaktadır. Bunlardan birincisi flajolenin halk çalgısı olması, dolayısıyla flütün en yaygın biçimi olmasıdır. Bu, kimi başka dillerde de böyledir. Örneğin Almancada Flöte geniş anlamda flüt, Hirtenflöte ise flajoledir. Sözlüklerde böyle yazılıdır. Ancak konuşma dilinde flajoleye Hirtenflöte denmez, kısaca Flöte denir. Flöte sözü güdücüyü, güdücü sözü de Flöte’yi çağrıştırır. İkinci bir nedense bizde Türkçe kökenli sözcükleri ilkel nesnelere yakıştırıp bunların daha gelişmiş biçimlerini yad sözlerle adlandırma alışkanlığıdır. Dolayısıyla kaval sözünün flüt anlamına geldiği, flajolenin karşılığınınsa güdücü kavalı olduğu kanısındayız. Nitekim Şemsettin Sami’nin Türkçeden Fransızcaya lûgati’nde kavalın Fransızca karşılığı flûte olarak verilmiştir (16). Adı geçen yazarın Resimli kamus-ı Fransavî’sindeyse Fransızca flûte’ün karşılığı düdük olarak verilmiştir (18). Türkçe düdük sözünü aşağıda ayrıca ele alacağız.

Yukarıda da belirttiğimiz gibi Romalılar flüte tibia demekteydi. Bu söz özleyin kaval kemiği anlamına gelmekteydi. Romalılar flütlerini bu kemikten yaparlardı. Tibia sözü bir dirgerlik terimi olduğundan sözlüğümüzde de yer almakta olup dirgerlikdışı anlamı kaval olarak verilmiştir (45). Flüt sözünün kaynağı olan Latince flabeolum sözüyse Roma döneminden sonra türetilmiş yeni bir terimdir.

Kaval sözü dilgibilim (anatomi) dilinde soluk borusu anlamına gelmektedir. Sözcüğe bu anlam İşçil-Elöve’ce yüklenmiş (23) olup bizce de benimsenmiştir (15, 45). İşçil-Elöve Latince adı tracheitis olan soluk borusu yangısına kavalca denmesini önermiş (23), bu önerileri de bizce benimsenmiştir (45).

Kaval sözünün flütün geniş anlamının karşılığı olduğu benimsendikten sonra flütün dar anlamının bugün kullanılan karşılığı olan yan flütün yan kaval biçiminde özleştirilmesi gerekir. Bu çalgıya, bir başka adı olan oblik flütün çevirisi olarak eğik kaval da denebilir.

Düz tutularak çalınan flüte ülkemizde blok flüt, düz flüt, flütdüs, kaval flüt denmektedir. Bu çalgının adı da düz kaval biçiminde düzeltilmelidir. Bu çalgının adlarından olan flütdüs Fransızcada tatlı kaval anlamına gelen flûte douce’ten bozmadır. Bu çalgıya Fransızcada düz kaval anlamına gelmek üzere flûte droite de denir (20). Çalgının ülkemizde en bilinen adı olan blok flüt sözü Almanca Blockflöte’den bozmadır. Bu çalgıya Almancada boyuna flüt anlamına gelmek üzere Längsflöte de denir (49). Adı geçen çalgının İngilizce adlarıysa English flute ile recorder’dır. İtalyancadaysa Fransızcada olduğu gibi tatlı kaval anlamına gelen flauto dolce terimi kullanılır.

Güdücü kavalıyla birlikte ele alınması gereken bir kavram çoban düdüğü’dür. Güdücü düdüğü biçiminde özleştirilmesi gereken bu terimin güdücülerin çaldığı kaval, zurna, mey, gayda gibi her türlü üflemeli çalgıyı kapsaması gerektiği kanısındayız. Bu kavram İtalyancada piffara, piffaro, piffero terimleriyle adlandırılmaktadır (46). Bu sözlerin kökeni boru anlamına gelen Latince pipa sözüne dayanmaktadır (46).

Bu arada kavalların dilli, dilsiz olmak üzere ikiye ayrıldıklarını, gelişmiş kavalların genellikle dilli olduklarını, güdücü kavallarınınsa genellikle dilsiz olduklarını belirtmekte yarar görüyoruz (38).

Kavalın Farsça adı olan nay sözü Osmanlıcaya da geçmiştir (33). Bu söz dar anlamda, adı geçen çalgının uzun biçimlerini tanımlar. Nayın bu anlamının dilimizdeki doğal karşılığı uzun kaval’dır. Nay sözü ayrıca, daha çok Mevlevîlerin eğik tutarak çaldıkları, kamıştan yapılmış bir çeşit kavalın da adıdır. Bu çalgı ülkemizde daha çok ney adıyla bilinir. Bu çalgının eski kaynaklarda yer alan Türkçe karşılığı düdük’tür (37). Düdük sözünün bu anlamı İnegöllü Yusuf oğlu Mehmet oğlu Mustafa’nın 16. yy’de Farsçadan Türkçeye düzenlediği “Câmi-ül Fürs” adlı sözlükte yer almaktadır (37). Yine o kaynağa göre neyzene düdük çalıcı denmektedir (37). Amasyalı Deşişî Mehmet Efendi’nin 1580 yılında Mısır Beylerbeyi Hasan Paşa adına “Et-tuhfet-üs-seniyye” adıyla düzenlediği Farsçadan Türkçeye sözlükteyse Farsça nayzen’in karşılığı düdükçü olarak verilmiştir (37). 16. yy bilginlerinden Musa Merkez Efendi oğlu Mehmet Efendi’nin “Babus-ül-vâsıt” adlı Arapçadan Türkçeye sözlüğündeyse Arapçada yan gözle bakış anlamına gelen hızar sözü “birbirine düdükçü bakışı bakmak” biçiminde tanımlanmıştır (37).

Düdük sözünün eski biçimi olan tütek sözü Divan’a dek izlenebilmektedir (11). Divan’da ibrik gibi nesnelerin emziği olarak tanımlanmıştır. Clauson’a göre duman ya da buğu salmak anlamına gelen tütemek eyleminin türevidir (8). Bu eylemin kendisi Divan’da yer almamakla birlikte tütetmek biçimindeki türevi yer almaktadır (11). Bugün bu anlamda kullandığımız tütmek eylemi tütemekten bozmadır (8). Özleyin emzik anlamına gelen bu söz zaman içerisinde ses çıkaran boruların genel adı olmuştur. Odlaryurdu’nun (Azerbaycan) kimi yörelerinde kimi kaval çeşitlerine düdük, kimi yörelerindeyse tütek denmektedir (4, 32).

Genel dilimizde düdük sözü, içinden hava ya da buğu geçirilince keskin ses çıkaran im aracı anlamında kullanılmaktadır (1, 27). Halk dilimizde boru, kaval anlamlarında da kullanılmaktadır (10). Dirgerlik dilinde düdük sözü gırtlak (10, 15, 45), düdüklük ise kolka (aorta) (10, 15, 36, 45) anlamına gelmektedir.

Eyuboğlu düdüğün Rusçasının dudha, dudeşka; Sırpçasının dudka, dudak olduğunu belirtmiş; ancak bu sözlerin adı geçen dillere Türkçeden geçip geçmediği yolunda bilgi vermemiştir (14). Blaskovics Çekçede gayda anlamına gelen dudy sözünün Osmanlıca düdük sözünden bozma olduğunu belirtmektedir (5). Ünlü çalgıbilimci Sachs Almancada gayda anlamına gelen Dudelsack sözüyle bu sözün kaynağı olan dudeln eyleminin Türkçe düdükten bozma olduğu kanısındadır (21); ancak Brockhaus’a göre dudeln eylemi yansımadır (6). Öten nesnelerin düt diye ses çıkarması eski Türkçe tüte- kökünün de yansıma olabileceğini ister istemez düşündürmektedir.

Türklerin mey ya da balaban dedikleri yumuşak sesli zurnaya Ermeniler duduk, Gürcüler duduki demektedir (41). Ermeni kaynakları buradaki duduk sözünün Rusça bir alıntı olduğunu savunmakta, bir yandan da bunun öz Ermenicesi olan dziranapog sözünü yerleştirmeye çalışmaktadırlar (44). Bu söz kayısı ağacı anlamına gelmektedir. Ermenice duduğun Türkçe düdükten bozma olmayıp Rusça bir alıntı olduğu yolundaki görüşü inandırıcı bulmuyoruz.

Ney anlamındaki Farsça nay sözü Arapçaya da geçmiştir. Bu çalgıya Mısır’da ayrıca selamiye, suffara adları da verilmektedir (50). Bunlardan ilkinin zurna anlamına gelen Yunanca kalameia’dan bozma olduğunu sanıyoruz. İkincisiyse Arapçada özleyin im aracı olarak kullanılan düdük (whistle) anlamına gelmektedir. İngilizcedeyse neye kamış boru anlamına gelmek üzere reedpipe denmektedir (33).

Nay sözünün türevi olan Farsça nayçe sözünün sözlük anlamı kamışçıktır. Osmanlıcaya da girmiş olan bu söz (33) güdücü kavalı, kısa kaval anlamlarına gelmektedir. İkinci anlamı ülkemizde daha çok neyçe sözüyle adlandırılmaktadır. Neyçe sözü dokumacıların kullandığı küçük kamışın da adıdır (1, 27). Bunun adının kavalcık biçiminde özleştirilebileceğini düşünüyoruz.

Ağaçtan oyulan uzun kavala halk dilimizde ada düdüğü denmektedir (10). Ögel’e göre burada ada sözü sazlık, kovalıklarla çevrili otlak anlamındadır (10, 32). Kara ağızlıklı ada düdüğüneyse Ankara yöresinde karabaş düdük denmektedir (10, 21).

İnce sesli kısa kavala çığırtma denmektedir. Düz tutularak çalınan çığırtmaya sipsi (28), yan tutularak çalınanınaysa fifre ya da piferi denmektedir.

Sipsi sözü en geniş anlamıyla üflemeli çalgı demektir. Bu anlamıyla Arapça mizmar’ın karşılığıdır. Nitekim Divan’da sipsinin eski biçimi olan sıbızgu Arapça mizmarın karşılığı olarak verilmiştir (11). Bu söz Radloff’ça Kazan Türkçesinden sıbızgı biçiminde derlenmiştir (36).

Sipsi genel dilimizde gemici düdüğü, zurnanın dudaklara gelen kamış bölümünü tanımlamaktadır (1, 27). Eski kaynaklarda zurna anlamında da kullanılmıştır (37). Üflemeli çalgı anlamındaki sipsinin Arapçası olan mizmar sözü de Mısır’da zurna anlamında kullanılmaktadır (33). Sipsi sözü Mısır Arapçasına cura zurna anlamında sibs biçiminde girmiştir (50). Üflemeli çalgının Macarcası olan sip (20) sözünün de Türkçe sipsiden bozma olabileceği kanısındayız. Çalgıbilimci Gazimihal üflemeli çalgı yerine ötkü çalgısı demeyi yeğlemektedir (21).

Dirgerlik dilinde sipsi sözü bir kanala ya da boşluğa yerleştirmeye yarayan küçük boru anlamına gelen can(n)ula ile Osmanlıca adı mizmar olan gırtlak dili anlamına gelmektedir (23, 45). Gırtlak diline sıbızgı da denmektedir (15, 23, 45). Bu karşılıklar İşçil-Elöve’ce önerilmiş (23), bizce de benimsenmiştir. Kanül takma işlemini tanımlayan cannulisatio’ya da sipsileme denmektedir (45).

Yan tutularak çalınan çığırtma anlamına gelen fifre sözü Fransızca bir alıntıdır (1, 27). Fransızca fifre Almancada düdük anlamına gelen Pfeife sözünden bozmadır (46). Bunun da kökeni Latincede boru anlamına gelen pipa sözüne dayanır (46). İtalyancada güdücü düdüğü anlamına gelen piffara, piffaro, piffero sözleri dar anlamda fifre anlamına gelirler (20). Gazimihal Tanzimat döneminde fifreye pifferi dendiğini (piferi olmalı), bunun da İtalyanca piffero’dan bozma olduğunu belirtmektedir (20).

Fifreye İngilizcede fife denmektedir (46). Bu da Almanca Pfeife’den bozmadır (46). Almancadaysa enine düdük anlamına gelmek üzere Querpfeife denir (35). Gazimihal Tanzimat döneminde askerin fifreye çığırtma dediğini belirtmektedir (20). Bu kavramın yan çığırtma biçiminde özleştirilmesi gerektiği kanısındayız.

Yan tutularak çalınan kısa kavala pikolo (1) ya da pikolo flüt denmektedir. İtalyanca flauto piccolo’dan bozmadır (20). Almancası Pikkolo ya da Pikkoloflöte (6), Fransızcası picolo ya da piccolo, İngilizcesi piccolo ya da piccolo flute’tur (46). Oktaven (20), oktav flütü (20), oktavyen flüt (Gazimihal’de oktaviant flüt) (20) olarak da anılır. Bu sonuncular sesinin ölçünlü yan kavaldan bir sekizli (oktav) daha ince olduğunu vurgularlar (1). Bu bağlamda bu çalgıya Almancada Oktavflöte (20); Fransızcada flûte octaviante (20), octavin; İngilizcede octave flute (46), İtalyancada ottavino (20) denir. Pikolo flütün dilimizdeki doğal karşılığı kısa yan kaval’dır. Oktav flütünün çevirisi olarak sekizli kavalı olarak da adlandırılabilir. Yan çığırtma bunun daha ince sesli olan bir çeşididir.

İki borulu kavala çifte flüt denmektedir. Bu çalgıya Gaziantep yöresinde zambır denmektedir (12). Bu sözün Arapçada zurna anlamına gelen zamr’dan ya da arı anlamına gelen zenbur’dan bozma olduğu sanılmaktadır (12). Arapçası micviz’dir (3). Irak’ta mitbik (3), Mısır’da kavala (22), zumara (3, 22) adlarıyla da anılır. Bunlardan kavalanın Türkçe kavaldan bozma olduğunun sanıldığını yukarıda belirtmiştik. Çifte flütün dilimizdeki doğal karşılığı koşa kaval’dır. Bu çalgının çeşitli biçimlerinin Odlaryurdu’ndan (Azerbaycan) Fergana’ya dek uzanan bir alanda koş balaban, koşa dilli tüydük, koş düdük, koş nay gibi adlarla anıldığını Ögel’den öğreniyoruz (32). Mısır’da kullanılıp Türkçe olduğu sanılan kavala sözü de koşa kavalın eşanlamlısı olarak sözlüklerimizde yer alabilir.

Borularından biri deliksiz olan koşa kavala Hatay’da argıl, argun adları verilmektedir (10, 21). Bu sözlerin, adı geçen çalgının Arapça adı olan argul’dan bozma oldukları anlaşılmaktadır (21). Argul sözünün de Yunancada çalgı anlamına gelen organon sözünden bozma olduğu sanılmaktadır (21). Bu çalgıya Filistin’de yargul denmektedir (3). Bu çalgının Gaziantep yöresinde de çalındığını belirten Ekici bunu dem sesli zambır olarak anmaktadır (12). Çünkü perde delikleri olmayan boru dem tutmaya yaramaktadır. Bu çalgının adının eşideliksiz biçiminde özleştirilebileceğini düşünüyoruz.

Arapçada eşideliksizin uzun olanına argul-ül kebîr (21, 47), kısa olanına argul-ül sagîr (21, 47), kısacık olanına argul-ül asgar (47) denmektedir. Bunların doğal karşılıkları sırasıyla uzun eşideliksiz, kısa eşideliksiz, kısacık eşideliksiz olacaktır.

Yan yana dizili çok sayıda borucuktan oluşan kavala Pan flütü denmektedir. Burada Yunanca Pan sözü orman tanrısının adıdır. Bu çalgı ülkemizde ağız orgu (32), mıskal (1, 27, 33), musikar (33) adlarıyla da anılmaktadır. Bunlardan musikar Farsçadır. Mıskal ise Farsça musikarın Arapçaya geçen biçimidir (1, 27, 33). Bu çalgıya Farsçada bişe muşte, musikar-ı hıtay, muşta-i çinî, şin adları da verilmektedir (20). Bunlardan sonuncusunun Çince şeng’den (48) bozma olduğunu sanıyoruz. Arapçada mustak sinî de denmektedir ki Farsça muşta-i çinî’den bozmadır (20). Bu veriler bu çalgının Ortadoğu’ya Çin’den geldiğini göstermektedir.

Çalgıya Almancada Mundorgel (48), Panflöte, Papageienflöte (35); Fransızcada flûte de Pan (20), orgue à bouche (20); Yunancada syrinx (46) denmektedir.

Yunanca syrinx’in sözlük anlamı boru olup dirgerlik dilinde Türkçe karşılıkları akarca, akınak, savakça, sızınak olan fistula (45); Türkçe karşılığı içiteç olan şırınga (45) anlamına gelmektedir. Şırınga sözü de syrinx’ten bozmadır. Tinlibilim (Zooloji) dilindeyse kuşlara özgü ses çıkarma örgeni olan göğüs gırtlağı anlamına gelmektedir (26, 45).

Pan flütünün dilimizdeki doğal karşılığı dizi kaval’dır. Almanca Papageienflöte’nin çevirisi olarak kakavan kavalı sözü de eşanlamlı olarak önerileblir. Arapça papağanın Türkçesi olan kakavan sözü yadırgatıcı bulunuyorsa genel dille uyumlu bir seçenek olarak papağan kavalı da denebilir.

KAYNAKÇA

1) Ağakay MA. Türkçe sözlük. 10.bası. TDK. Ankara, 2005.

2) Ahmet Vefik Paşa. Lehce-i Osmanî. TDK. Ankara, 2000.

3) al.bab.com. Arab musical instruments.

4) atlas.musigi-dunya.az.Tutak.

5) Blaskovics J. Çek dilinde Türkçe kelimeler. VIII. Türk dil kurultayında okunan bilimsel bildiriler. TDK. Ankara, 1960, s. 87-112.

6) Brockhaus FA. Der Sprach Brockhaus. 9. Aufl. Wiesbaden, 1984.

7) Cassell’s Latin dictionary. Macmillan. USA, 1982.

8 ) Clauson G. An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish. University Press. Oxford, 1972.

9) Dautovski D. Instruments. dragandautovski.com.

10) Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü. TDK. Ankara, 1963-82.

11) Divanü lûgat-it Türk dizini. TDK. Ankara, 1972.

12) Ekici S. Gaziantep yöresi halk çalgılarından zambır üzerine bir araştırma. turkuler.com.

13) Eren H. Türk dilinin etimolojik sözlüğü. Ankara, 1999.

14) Eyuboğlu İZ. Türk dilinin etimoloji sözlüğü. 2. bası. Sosyal Yayınlar. İstanbul, 1991.

15) Feneis H. Resimli anatomi sözlüğü. 6. bası. Çev. Ülker S. İnkılâp. İstanbul, 1993.

16) Fraşerî ŞS. Türkçeden Fransızcaya lûgat. Mihran. İstanbul, 1885.

17) Fraşerî ŞS. Kamus-ı Türkî. İstanbul, 1899.

18) Fraşerî ŞS. Resimli kamus-ı Fransavî. İstanbul, 1901.

19) Gafarov S. Müzik enstrümanlarında totemleşme olgusu ve Türklerin gözdesi düz flüt. Müzik ve Bilim (muzikbilim.com) Eylül 2005; 4.

20) Gazimihal MR. Musıki sözlüğü. MEB. İstanbul, 1961.

21) Gazimihal MR. Türk nefesli çalgıları. Kültür Bak. Ankara, 1975.

22) Hanna H. Preservation of the endangered cultural assets of the traditional Egyptian storytellers heritage and its instruments and tools. curl.haxx.se 2007.

23) İşçil Şİ, Elöve AU. Türkçe hekimlik terimleri üzerine bir deneme. TDK. Bursa, 1944-48.

24) kafkas.org.tr. Müzik aletleri.

25) Kakuk Z, Baski İ. Kasantatarisches Wörterverzeichnis Aufgrund der Sammlung von Ignác Kúnos. TDK. Ankara, 1999.

26) Karol S, Suludere Z, Ayvalı C. Biyoloji terimleri sözlüğü. TDK. Ankara, 1998.

27) Kutlu A, Yaşayan S, Ateş K, Dizman İ, Kul E, Özel S, Çotuksöken Y, Küçükceylan N. Türkçe sözlük. 2. bası. Dil Derneği. Ankara, 2005.

28) discoverturkey.com. Sipsi. Kültür Bak.

29) Lûgat-ı tıb. Cemiyet-i Tıbbiye-i Osmaniye. İstanbul, 1900.

30) medinaportal.net. Nây.

31) Nişanyan S. Sözlerin soyağacı. Adam. İstanbul, 2002.

32) Ögel B. Türk kültür tarihine giriş 8. Kültür Bak. Ankara, 1987.

33) Redhouse. Türkçe/Osmanlıca-İngilizce sözlük. 17. bası. Sev. İstanbul, 1999.

34) Saraç T. Fransızca-Türkçe büyük sözlük. TDK. Ankara, 1976.

35) Steuerwald K. Türkçe-Almanca sözlük. ABC. İstanbul, 1983.

36) Osmanlıcadan Türkçeye söz karşılıkları tarama dergisi. TDTC. İstanbul, 1934.

37) XIII. Yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla tarama sözlüğü. TDK. Ankara, 1963-77.

38) Tarlabaşı B. Dilli kaval hakkında. burhantarlabasi.com.tr.

39) Tavkul U. Karaçay-Malkar Türkçesi sözlüğü. TDK. Ankara, 2000.

40) Tuğlacı P. Okyanus 20.yüzyıl ansiklopedik Türkçe sözlük. Pars. 1971.

41) turkuler.com. Mey.

42) Türkay K, Koçak S, Ünal S. Uygulayım terimleri sözlüğü. 2. bası. TDK. Ankara, 1980.

43) Unat EK, İhsanoğlu E, Vural S. Osmanlıca tıp terimleri sözlüğü. TTK. Ankara, 2004.

44) uslanmam.com. Duduk-Balaban.

45) Ülker tıp terimleri sözlüğü. Açıklamalı 3. bası. İstanbul, 2004.

46) Webster’s third new international dictionary of the English language unabridged. Könemann. Cologne, 1993.

47) en.wikipedia.org. Arghul.

48) de.wikipedia.org. Mundorgel.

49) de.wikipedia.org. Schwegel.

50) Wolter C. Musikinstrumente der arabischen Musik. papyrus-magazin.de/archiv/2002-2003/märz/3-4 2003.

51) Zeren Z. Lâtince-Türkçe- Osmanlıca anatomi sözlüğü ve Türk anatomi terimleri. 2. bası. İÜTF. İstanbul, 1959.

(Türk Dili Dergisi Kasım-Aralık 2007; 21(123): 19-25)

Fransızca musique Latince musicadan, Latince musica Yunanca mousikeden, o da esin ecesi anlamına gelen Mousa’dan bozmadır (43, 46). Almancada Musik (26), İngilizcede music (24) biçimindedir. Yunanca mousike sözü Arapçaya musiki biçiminde geçip, oradan da Osmanlıcaya geçmiştir (24). Gazimihal, bu sözü musıki biçiminde yazmaktadır (11). Yıllarca yakın komşuluk yaptığımız yarlıgamalı Düdükçübaşı Halil Can bu sözün doğrusunun musıkıy olduğunu söyler, kapısına sanını “Musıkıy Öğretmeni” biçiminde yazardı. 1973’te ölen bu değerli çalgıcının adı Üsküdar İhsaniye’de doğduğu sokağa verilmiştir. Özleyin emekli emgen (eczacı) yarbay olan bu değerli kişi ayrıca Bağlarbaşı’ndaki Yüksek İslam Enstitüsü’nde (şimdiki Marmara Üniversitesi Tanrıbilim Fakültesi) din müziği öğretmeniydi. Gerçekten de bu sözün son seslemindeki “k” yazacı Osmanlıcada kaf yazacıyla yazılmaktadır (24). Dolayısıyla son seslemin kalın okunması gerekir.

Divan’da geçen küğ sözünü Clauson küg (4), Atalay kög (6) okumuşlardır. Clauson, bu sözün Uygurcada da küg biçiminde geçtiğini belirtmekte (4), Caferoğlu ise bu sözü Atalay gibi kög biçiminde vermektedir (2). Clauson ile Doerfer’e göre sözcük Çince bir alıntıdır (4, 7). Clauson’a göre Orta Çincede şarkı anlamına gelen k’iok sözünden bozmadır (4). Sözcüğün yeni Çince biçimi ch’üdür (4). Räsänen, sözcüğe yad köken vermemekte, Türkçe ile Moğolcada ortak olduğunu, Türkçe biçiminin küg olup, ezgi, ses, şarkı, titrem anlamlarına geldiğini, Moğolca biçiminin kög olup uyum, mırın anlamlarına geldiğini, Türkçedeki kög biçiminin Moğolca bir alıntı olup ölçü, ezgi, şarkı, uyum, ses, titrem anlamlarına geldiğini belirtmektedir (23).

Clauson’a göre sözcük eski Türkçede şarkı, ezgi anlamlarındadır (4). Tarama dergisinde köğ sözü makam, yöntem (usul); küğ sözüyse makam, ölçü (vezin) anlamlarında geçmektedir (27). Ögel’e göre kög aruz, gazel anlamlarınadır (22). Ögel, bu sözün Gabain, Ramstedt ile Doerfer’e göre Çince bir alıntı olduğunu, ancak kendisinin bu kanıda olmadığını belirtmektedir (22). Sözcüğe küy biçiminde yer veren Gazimihal makam anlamına geldiğini belirtmekte, kulak sözüyle konuşmak eyleminin kökü olabileceğini belirtmektedir (11).

Divan’da bir de ün anlamına gelen bir kü sözü geçmektedir (6). Giles’e göre bu söz Orta Çincede im, ad; çağırmak anlamlarına gelen gau sözünden bozmadır (4). Bu sözün yeni Çincesi haodur (4). Clauson, Giles’in bu kuramını inandırıcı bulmamaktadır (4). Cep kılavuzunda bu söz ün anlamında yer almıştır (3).

Küğ sözü Fasçaya kûk biçiminde düzen (akort) anlamında geçmiştir (4). Dilimizde telli çalgıları kurmaya yarayan burgu, kulak anlamında yer alan kök sözünün Farsça kûk’tan bozma olduğu bilinmektedir (1). Buradaki Farsça kûk’un, Türkçe küğden bozma kûk olduğu anlaşılmaktadır. Räsänen ise Osmanlıcada düzen (akort) anlamına gelen kök sözünün, küğün Moğolca biçimi olan kög’den bozma olduğu kanısındadır (23).

Bu verilerden küğ sözünün, dilimize Çinceden geçtiği sanılan, mırınla ilgili çeşitli anlamları olan, ancak mırın anlamına gelmeyen bir söz olduğu anlaşılmaktadır. Sözcük, kaynağı olduğu sanılan Çincede de mırın anlamına gelmemekte, yalnızca Moğolcada mırın anlamına gelmektedir. Moğolcadan dilimize geçtiği düşünülen “ö”lü biçimleri (köğ, kök) dahi dilimizde mırın anlamında değildir.

Dirgerlik dilinin özleştirilmesinin öncülerinden olan Dr. Şefik İbrahim İşçil eski Yunan esin ecesi Mousa’nın adından kaynaklandığı ileri sürülen müzik sözünün eski Türkçede kalgı (dans) anlamına gelen büzik sözünden bozma olduğu kanısındadır (15). İşçil’in bu yaklaşımı bizde bu sözün yansıma olabileceği kanısını uyandırmıştır (43). Halk dilimizde mızıklamak, mızık mızık, mızılamak, mızıldamak, mızıramak gibi sözlerin müzikle ilgili anlamlarının olması bu kanımızı pekiştirmiştir (43). Buradan yola çıkarak müzik sözünü mızık biçiminde özleştirmek köken bakımından yanlış olmazdı; ancak bu söz, mızıkçı biçimiyle değişik bir anlam taşıdığından anlam bakımından yanlış olurdu (43).

Dilimizde mırın kırın etmek diye bir deyim vardır. Eren, buradaki mırın sözünün burundan bozma olduğu kanısındadır (8, 43). Kırınsa halk dilimizde kalgı (dans) anlamındadır (5, 43). Buradan esinlenerek yine müzikle ilgili bir yansıma olan mırıldanma, mırıltı sözleriyle kökteş bir mırın sözünün (burundan bozma mırından ayrı !) müziğin uygun bir karşılığı olabileceğini düşünerek sözlüğümüzde bu sözü önermiştik (43). Müzik sözü dirgerlik dilinde müzik tedavisi anlamına gelen müzikoterapi teriminde geçmekte olup, karşılığı mırınsağaltım biçiminde verilmiştir (43).

Batı mırın dilinin dayandığı İtalyancada ince, keskin sesler alto; kalın, tok sesler basso nitemiyle adlandırılır. Bu kavramların Türkçe doğal karşılıkları ince, keskin; kalın, toktur. Bu kavramların Farsça kökenli Osmanlıcaları tiz ile pesttir. Pest sözü dilimizde pes biçiminde de kullanılır. İtalyanca basso dilimizde bas biçimini de almıştır. Alto sözü çalgıbilimde ince gıygı (viyola) denen çalgının da adlarındandır (42). Sözcüğün bu anlamı viola altodan bozmadır (46).

Genel dilde araç anlamına gelen instrumentum sözü çalgıbilimde çalgı anlamındadır. Dilimizde bu anlamda saz sözü de kullanılır. Çalgıya Çincede kung-hou denir (22). Bu söz eski Uygur Türkçesine de girmiştir.

Dirgerlik dilinde örgen (organ) anlamına gelen Yunanca organon ile Latince organum sözleri çalgıbilimde çalgı anlamındadır. Bu sözler dar anlamda koltuk sipsisini (org) tanımlarlar (45). Mırını konu edinen bilime müzikoloji, çalgıları konu edinen bilime organoloji denir. Karşılıkları mırınbilim ile çalgıbilimdir. Çalgı çalan kişiye müzisyen denir. Fransızca musicienden bozmadır (1). Latincesi musicustur (11). Türkçe doğal karşılığı çalgıcıdır.

Çalgı takımına bando denir. Bu söz Tanzimat döneminde dilimize giren İtalyanca banda musicadan bozmadır. Bu İtalyanca söz önce banda biçiminde kısaltılmış, ardından bando biçimine dönüşmüştür (11). İtalyancada da bu takıma kısaca banda denir (11). Bu terimle özleyin her türlü çalgı takımı anlatılmak istenirse de bizde bando denince genellikle törenlerde boy gösteren üflemeli-vurmalı çalgı takımı anlaşılır (1, 16). Banda musica’nın musica bileşeni de dilimize önce musika biçiminde çalgı takımı anlamında girmiş, ardından mızıkaya dönüşmüştür (11).

Mızıka sözü dilimizde çalgı, el kopuzu (el armonikası) anlamlarında da kullanılır (45). Dilimizde çalgı takımına kısaca çalgı da denir (34, 38). Bando gibi iki seslemli, kısa bir terimin yine iki seslemli, kısa bir terim olan çalgı sözüyle karşılanmasına öncelik verilmesi gerektiğini belirtmek isteriz.

Müslüman Türk devletlerinin geleneksel çalgı takımlarına mehter takımı denir. Mehter sözü Farsçada büyük, üstün anlamlarına gelen mihter sözünden bozmadır (24). Mehter sözü Osmanlıcada kâhya anlamında da kullanılmıştır (24). Bugün mehter takımı denince usa ordu mehteri gelmektedir. Oysa eski Türk devletlerinin devlet mehteri de vardı (21). Batı, mehter takımını Osmanlı ordusundan tanımıştır. Kölemen, İlhanlı, Safevî, Timurlu, Babürlü ordularının da mehter takımları vardı (21). Gazimihal’e göre mehter sözünün çalgıbilimsel anlamının eski Türkçe karşılığı tuğdur (11). Özleyin kıllardan yapılmış sancak anlamına gelip, bu anlamı günümüze dek gelen bu söz, Kaşgarlı Mahmut’a göre hakanlık tüngürü (davulu) ya da köbürgesi (kösü) anlamına da gelmekteydi (6). Ögel’e göre Karahanlılar bu sözü mehter anlamında da kullanıyorlardı (21). Kökleşik sözlüklerimizin yad bir kökene bağlamadığı bu söz (1, 16), Clauson ile Räsänen’e göre Çince bir alıntıdır (4, 23). Türkçe ile Moğolcada ortak olup, Farsçaya da giren bu sözün kökeninin Çince olduğu yolundaki görüşü Doerfer kuşkuyla karşılamakta (7), yapıtında bu söze geniş yer ayıran Ögel ise bu görüşü gündeme dahi getirmemektedir (20). Eyuboğlu ise tuğ sözünü kıl anlamındaki tüy sözüyle birleştirmiştir (10). Görüldüğü üzere tuğ sözünün Türkçe kökten mi geldiği, yoksa çok eski bir Çince alıntı mı olduğu, tartışılan bir konudur. Biz, bu sözü Çinceye dayandıran görüşleri sakıntıyla karşılıyor, bu sözü Türk ekinç geçmişinin yeri doldurulamayacak bir verisi olarak görüyoruz. Biz de Gazimihal gibi mehter takımının dilimizdeki en uygun karşılığının tuğ takımı olduğu kanısını taşıyoruz.

Ögel, Mısır Kölemen ordusunda tuğ takımının öncü savaşçılardan oluştuğunu, bu öncü birliğe çalış dendiğini (21), Türkçe çalış sözünün Arapçaya caluş biçiminde geçtiğini (20) bildirmektedir. Çalış sözü Kıpçakçayla (33) Osmanlıcada (24) savaş anlamına gelmektedir. Bu yüzden bu sözle öncü seçkin savaşçıların mı anlatılmak istendiği, yoksa tuğ takımının mı anlatılmak istendiği çok açık değildir. Ancak Doerfer Türkçe çalış sözünün Farsçaya çalgı çalmak, çalan ile çalışçı sözlerinin de çalgıcı anlamında geçtiğini bildirmektedir (7). Bu bilgi Mısır’daki caluş’un tuğ takımı olabileceğini düşündürmektedir.

Dilimizde çalgı anlamında kullanılan Farsça kökenli saz sözü geleneksel doğu çalgılarından oluşan çalgı takımı anlamına gelen saz takımı anlamında da kullanılır (1). Terimin bu anlamı doğu çalgısı, doğu çalgı takımı biçimlerinde özleştirilebilir. Saz sözü bağlama, tımbıra anlamlarında da kullanılır (41).

Çekme çalgıları çalmak için kullanılan araca çalgıç denir (1, 11, 12, 16). Bu araç dilimizde Arapçadan bozma mızrap, Farsçadan bozma tezene, İtalyancadan bozma pena adlarıyla da anılır. Mızrabın Arapça özgün biçimi mızrab, tezenenin Farsça özgün biçimi taziyane, penanın İtalyanca özgün biçimi pennadır (1). Gazimihal, tezene sözünün eski Türkçede kaçmak anlamına gelen tezmek eyleminin (6) türevi olduğu kanısındadır (12); ancak Doerfer Farsçadaki Türkçe alıntılar arasında taziyane sözüne yer vermemiştir (7). Farsçada çalgıca zahme de denir (12). İtalyanca penna sözü tüy anlamına gelen Latince penna sözünden kaynaklanır (46). Çalgıçların kuş tüyünden yapılmasına ya da biçimce kuş tüyünü andırmalarına dayalı bir adlandırma olmalıdır.

Çalgıca Yunancada plektron, Latincede plectrum denir (46). Latincesi Yunancadan bozmadır. Plektron sözü Yunancada özleyin tokmak anlamına gelir (46). Latince plectrum sözü dirgerlik dilinde tokmak biçiminde çeşitli oluşumların adlandırılmasında kullanılan bir dilgibilim (anatomi) terimidir. Bunların en önemlilerinden biri kulakta yer alan tokmak biçiminde bir kemikçiktir. Bu kemikçik ülkemizde daha çok çekiç adıyla bilinir. Latincede daha çok malleus adıyla bilinir (43). Biz, çekiç sözünün Farsça bir alıntı olduğu kanısını taşıdığımızdan tokmak demeyi yeğliyoruz (43). Latincede plectrum adıyla anılan bir başka önemli oluşum küçük dildir. Plectrum, bu örgenin az bilinen bir adı olup, daha çok uvula adıyla anılır (43). Yunanca plektronun Latinceleşmiş başka bir biçimi olan plectron sözü dirgerlik dilinde kimi dirikılların (basil) dölbirimlenme (sporlanma) sırasında aldıkları tokmaksı biçimi tanımlar. Karşılığı sözlüğümüzde yine tokmak olarak verilmiştir (43).

Yatuğan çalgıçları değişik biçimlerde olur; buna bağlı olarak değişik adlar alırlar. Örneğin kalun (kanun) parmağa takılan, tırnak biçiminde bir çalgıçla çalınır. Buna tırnak denir. Tatlıyatuk (Santur) ise tokmak biçiminde çalgıçlarla çalınır. Bunlara da tokmak denir (42).

Yaylı çalgılar keman yayı adı verilen özel bir yayla çalınır. Özleyin keman sözü Farsçada yay anlamına gelir (11). Önceleri keman yayı anlamında kullanılmış, kemancıya kemanî denmiş, zamanla kemanînin kökü olan keman sözünün çalgının adı olduğu sanılarak ülkemizde bugünkü anlamında kullanılmaya başlamıştır (11). Keman yayı anlamında kullanılan başka bir Farsça alıntı kemanedir. Özleyin yaycık anlamına gelir. Çalgıbilimde yaylı kopuz (kemençe) anlamında da kullanılır (43). Özellikle uzun yaylı kopuzlara kemane denir (43). Keman yayının Türkçe karşılıkları kopuz yayı ile kopuz okudur (43). Halk dilimizde gıvgıç ile sürgeç sözleri de bu anlamda kullanılır (5).

Sesleriyle yarım sesleri sıralı bir düzen içerisinde olan çalgılara diyatonik, yarım seslerin biribirini izlediği çalgılaraysa kromatik denir (11). Bunların karşılıkları yalın (11) ile alacadır (11, 26, 34). Bunlar sırasıyla Fransızca diatonique ile chromatiqueten bozmadır (11). Fransızca diatonique Latince diatonicus üzerinden Yunanca diatonikosa, chromatique de Latince chromaticus üzerinden Yunanca chromatikosa gider (46). İngilizceleri diatonic ile chromatictir (46). Bu nitemler çalgıların yanı sıra diziler (gam) için de kullanılır. Dizilerde düz nitemi yalına yeğlenir (11, 34). Kromatik nitemi ak ışığı çözümleyen mercekleri de tanımlar (43). Nitemin bu mırındışı anlamının dilimizdeki karşılıkları önkser (43) ile renkserdir (35). Türkçe kökten önkser nitemini Farsça renk sözünü içeren ikincisine yeğliyoruz.

Körüğü açılınca başka, kapatılınca başka ses çıkaran körüklü çalgılar Almancada wechseltönig nitemiyle anılır (47). Türkçe doğal karşılığı almaşık seslidir (45).

Do’dan do’ya sekiz sesten oluşan ses dizisine mırın dilinde oktav denir (16). Bu, Fransızca octavedan bozmadır (1). O da Latincede sekizinci anlamına gelen octavustan bozmadır (46). Almancası Oktave, İtalyancası ottavadır (11). Gazimihal, karşılığını sekizli olarak vermiştir (11). Tuğlacı bu sözü 8 kişice çalınmak üzere bestelenmiş yapıt anlamına gelen oktetin karşılığı olarak göstermektedir (34). Çalgıbilimci Gazimihal’in yaklaşımına katılıyor, bu sözün oktet anlamında da kullanılıp kullanılmaması ya da oktete başka bir karşılık bulunması işini mırıncılara bırakıyoruz. Oktav sözü kılıç oyununda Türkçe karşılığı sekizinci çelgi olan bir kavramın adıdır (30).

Dizeğin başına konan ime anahtar denir (16). Bu söz Rumca anoichtariden bozmadır (9, 32). Bu kavramın Almancası Schlüßel, Fransızcası clé ile clef, İngilizcesi key, İtalyancası chiave, Latincesi clavistir. Halk dilimizde anahtar anlamında kullanılan, aç- kökünden çok sayıda sözcükten biri olan açgıç sözünün (5) bu anlamda kullanılabileceğini düşünüyoruz. Çalgıbilimdeyse anahtar sözü, daha çok parmak anahtarı olarak adlandırılan kavramın kısa adıdır. Bu, ağaç üflemeli çalgıların titrem (perde) deliklerini açıp kapatan, bakır üflemelilerinse kapaçlarını (perde) ya da tokaçlarını (piston) indirip kaldıran küçük kaldıraçların adıdır (38). Üflemeli çalgılar üzerine yazdığımız bir yazımızda bu adları açgıç, parmak açgıcı biçiminde vermiştik (38). İngilizcesi finger key ile key (46), Fransızcası clédir (11).

Belli bir kurala göre yaratılan ses dizisine melodi denir. Bu söz Fransızca mélodieden bozmadır (1). Fransızca mélodie Latince melodiadan, o da Yunanca melôidiadan bozmadır (46). İngilizcesi melodydir (46). Türkçesi ezgidir (1, 16). Osmanlıcaya da giren Arapçası nağmedir (1, 16, 24). Arapça hevadan bozma hava sözü de bu anlamda yaygın olarak kullanılır (1, 16, 24) (Sürecek).

Türk Dili Dergisi Mayıs – Haziran 2010; 23 (138): 35 – 38

Bu arada gençliğimizden beri körüklü kopuz çaldığımızı, Ankara Körler Okulu batı mırını (müziği) öğretmeni, uz körüklü kopuzcu Şahin İşiner’in yakınında bulunmuş olduğumuzu, Kafkas ezgilerinin uz çalıcısı Hacımurat Dağıstanlı’nın yakın arkadaşımız olduğunu, kazan körüklü kopuzumuzun onun armağanı olduğunu belirtmek isteriz. İşiner özleyin yan kavalcıydı; ancak burmadüdükle (saksofon) körüklü kopuzu da özdeş uzlukta çalardı. İki gözü de görmezdi. İnançlı bir Atatürkçüydü. Ünlü akıncı Turhan Bey’in soyundandı. Altmışlı yetmişli yıllarda Ankara’daki bütün halk oyunları topluluklarının körüklü kopuzuyla yan kavalını İşiner çalardı. 1981 yılında öldükten sonra Türk halk mırınının bu ustasını tanıtan bir yazı yazmıştık (30). İşiner’in oğlu Ergün Devlet Halk Oyunları Topluluğu sanatçısıdır. Oyunculuğunun yanı sıra o da babası gibi körüklü kopuzla yan kaval çalar. Adı geçen topluluğun kurulmasını basın yoluyla ilk önerenlerden biri olduğumuzu da belirtmek isteriz (29). İşiner’den sonra onun yerini Dağıstanlı aldı. Onun alanı Kafkas mırınıyla sınırlıydı. Ankara, Düzce, İzmit, İstanbul ile Yalova’daki Kafkas halk oyunları topluluklarının hem öğreticiliğini yapar, hem de körüklü kopuz çalardı. Milliyet gazetesinin 1983 yılında düzenlediği halk oyunları yarışmasında onun çalıştırdığı Düzce Üstokulu (Lisesi) Kafkas Halk Oyunları Topluluğu Türkiye birincisi olmuştu. Çok yönlü bir yetenek olan Dağıstanlı bu yarışmada adı geçen topluluğu yetiştirip onun körüklü kopuzunu çalmakla kalmamış, çizmelerini de babasının işyerinde kendisi üretmişti. Özleyin adı geçen üstokulda düşünbilim (felsefe) öğretmeniydi. İstanbul Üniversitesi Yazın Fakültesi Tinbilim (Psikoloji) Bölümü çıkışlıydı. 1989 yılında Amerika’nın Patterson kentine yerleşti. Bir süre oradaki Türk derneklerinde de öğreticilikle çalgıcılık yaptı. 2008 yılında Türkiye’ye döndü.

Klavikord, piyano geliştirilmeden önce gözde olan bir düncel telli dizilemli çalgıdır. Adı Fransızca clavicordedan bozmadır (1). O da Latince clavichordiumdan bozmadır (40). İngilizce adı clavichorddur (40). Bu sözlerin anlamı olan telli dizilem sözü çalgının Türkçe doğal karşılığıdır.

Klavsen, genellikle piyanoya benzer bir telli dizilemli çalgıdır. Tellerinin açıkta olması, genellikle iki dizilemli olmasıyla piyanodan ayrılır (40). Eski biçimleri dizilemsiz olup, telleri çekilerek çalınırmış (5). Klavsen sözü Fransızca clavecinden bozmadır. O da Latince clavicymbalumdan bozmadır (40). İtalyanca adları arpicorda ile cembalodur (40). Almanca adı olan Klavizymbel de clavicymbalum’dan bozmadır (3). İngilizce adı olan harpsichord ise İtalyanca arpicorda’dan bozmadır (40). Dilimizde çembalo (1), çimbalo (26) adlarıyla da anılır. Bunlar, İtalyanca cembalo’dan bozmadır (1, 26). İtalyanca cembalo sözü özleyin çarpana (zil) anlamına gelir (37); tatlıyatuk (santur) anlamında da kullanılır (35). İtalyanca adlarından arpicorda, çalgının eğrikopuz (harp) gibi kırık düzende (arpej) çalındığını, telli bir çalgı olduğunu vurgular. Latince adı olan clavicymbalum’un çevirisi olan dizilemli çarpana Türkçe doğal karşılığı olup, klavyeli zil anlamına gelir.

Telli dizilemli çalgıların en gelişmişi olan piyanonun adı İtalyanca pianodan bozmadır (1). İtalyanca piano sözü de sevecen anlamına gelen Latince piusun (36) türevidir. Piyano sözü mırın dilinde bir çalgı adı olmasının yanı sıra bir ezginin alçak sesle “usul usul” ya da “usulcacık” çalınmasını tanımlar. Mırıncılar, terimin bu anlamını İtalyanca özgün biçimi olan piano biçiminde yazarak çalgı anlamındaki piyanodan ayırmayı yeğlerler (5). Terimin Türkçe doğal karşılığı usuldur. Doğu mırınında kullanılıp yöntem anlamına gelen Arapça kökenli usul ile karıştırılmaması gerekir. Usul sözünün piyanonun çalgıbilimsel anlamını da karşılayabileceği kanısındayız (36). Dirgerlik dilinde piyano sözü piyano perküsyonu teriminde geçer. Piyano çalarcasına ince vuruşlarla gerçekleştirilen sayrı bakısını tanımlar. Sözlüğümüzde karşılığı usul çalarcasına vurma olarak verilmiştir (36). Bu vurma yöntemine Murphy perküsyonu da denir (36). Usul dediğimiz çalgıya Almancada Klavier denir (21). Fransızcada dizilem anlamına gelen clavier sözünden bozmadır. Bu arada yarlıgamalı anneannemiz İhsan Halkacı’nın usul öğretmeni olduğunu da belirtmek isteriz. Kendisi Karamanoğullarının İç İli Ocağı’ndan olup, ünlü yer bilgini Prof. Faik Sabri Duran’ın kız kardeşi, ünlü boyar Elif Naci’nin anneannesinin yeğeni (erkek kardeşinin kızı) idi. Ziya Santur, Pelin Halkacı Akın gibi ünlü çalgıcılar çıkaran Halkacı çoluğunun geliniydi.

Org, borulu dizilemli bir çalgı olup kilise mırınında önemli yeri olan bir çalgıdır. Adı Fransızca orguedan bozmadır (1). Fransızca orgue Latince organumdan, o da Yunanca organondan bozmadır (40). Gerek Yunanca organon, gerek Latince organum o dillerde orgun yanı sıra çalgı anlamına da gelirler. Dirgerlikteyse örgen (organ) anlamına gelirler (36). Yunanca organon Farsçaya erganun biçiminde geçmiş, bu söz Osmanlıcaya da girmiştir (19). Org, çağdaş batı dillerinde Latince organum’dan bozma adlarla anılır. Almanca Orgel (3) ile İngilizce organ (40) buna örnektir. Almancada org borusuna org düdüğü anlamına gelmek üzere Orgelpfeife denir (3). Bu söz Alman halk dilinde org anlamında da kullanılır. Yunanca organon sözü Arapçaya argul biçiminde iki borulu bir çeşit kavalın adı olarak girmiştir (6, 32). Bu söz Filistin Arapçasında yargul biçimindedir (2). Hatay’da argıl, argun adlarıyla anılan, borularından biri deliksiz olan bu koşa kavalın adının eşideliksiz biçiminde özleştirilmesini önermiştik (32).

Farsçada orga nîşe de denir (23). Farsça nîşe’nin Türkçe karşılığı eski kaynaklarda koltuk sipsisi olarak verilmiştir (23). Gazimihal, bu sözün tulum anlamında kullanılmış olabileceğini belirtiyorsa da (6), biz bu sözün orgun uygun bir karşılığı olduğu kanısındayız.

Dizilemli bir çalgı olmayıp, bir döndürmeli çalgı olan laternaya Almancada döndürmeli koltuk sipsisi anlamına gelmek üzere Drehorgel denir (21). Bu çalgıya latarna da denir (21). Latarna, laterna sözleri İtalyanca lanternadan bozmadır (1). İtalyanca lanterna Latincede fener anlamına gelen lanternadan, o da Yunancada meşalelik anlamına gelen lampterden bozmadır (40). Bu çalgıya Almancada kopuz kutusu anlamına gelmek üzere Leierkasten de denir (21). Kolu döndürülünce ezgi çalan kutu biçiminde bir çalgıdır. Kopuz kutusu sözünün uygun bir karşılığı olduğu kanısındayız. Döndürmeli koltuk sipsisi de güzel bir eşanlamlı seçenektir.

KAYNAKÇA

1. Ağakay MA. Türkçe sözlük. 2. bası. TDK. Ankara, 2005.
2. http://www.al-bab.com/arab/music/instruments.htm
3. Brockhaus FA. Der Sprach Brockhaus. 9. Aufl. Wiesbaden, 1984.
4. Ediger E, Dündar T, Güyagüler T. Madencilik terimleri kılavuzu. TDK. Ankara, 1979.
5. Gazimihal MR. Musıki sözlüğü. MEB. İstanbul, 1961.
6. Gazimihal MR. Türk nefesli (ötkü) çalgıları. Kültür Bak. Ankara, 1975.
7. Gencan TN, Ediskun H, Dürder B, Gökşen EN. Yazın terimleri sözlüğü. TDK. Ankara, 1974.
8. Göğüş B. Anlatım terimleri sözlüğü. Ankara, 1998.
9. Göğüş B, Oğuzkan F, Önertoy O, Ünlü M, Koçak S. Yazın terimleri sözlüğü. Dil Derneği. Ankara, 1998.
10. Hengirmen M. Dilbilgisi ve dilbilim terimleri sözlüğü. Engin. Ankara, 1999.
11. Köksal A. Bilişim terimleri sözlüğü. TDK. Ankara, 1981.
12. Kutlu A, Yaşayan S, Ateş K, Dizman İ, Kul E, Özel S, Çotuksöken Y, Küçükceylan N. Türkçe sözlük. 2. bası. Dil Derneği. Ankara, 2005.
13. Kuyumcu İ, Beşorak Y. Otomobil ve motor bilgisi terimleri sözlüğü. TDK. Ankara, 1980.
14. Mıhçıoğlu C. Sözcüklerin öyküsü. Kültür Bak. Ankara, 1996.
15. Nutku Ö. Gösterim terimleri sözlüğü. İnkılâp. İstanbul, 1998.
16. Orta öğretim terimleri kılavuzu. TDK. Ankara, 1963.
17. Ögel B. Türk kültür tarihine giriş 9. 3. bası. Kültür Bak. Ankara, 2000.
18. Özleştirme kılavuzu. TDK. Ankara, 1978.
19. Redhouse. Türkçe/Osmanlıca-İngilizce sözlük. 17. bası. Sev. İstanbul, 1999.
20. Saraç T. Fransızca-Türkçe büyük sözlük. TDK. Ankara, 1976.
21. Steuerwald K. Türkçe-Almanca sözlük. ABC. İstanbul, 1983.
22. Osmanlıcadan Türkçeye söz karşılıkları tarama dergisi. TDTC. İstanbul, 1934.
23. XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla tarama sözlüğü. TDK. Ankara, 1963-77.
24. Tavkul U. Karaçay-Malkar Türkçesi sözlüğü. TDK. Ankara, 2000.
25. Tayla S. Kılıçoyunu terimleri sözlüğü. TDK. Ankara, 1970.
26. Tietze A. Tarihi ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. Birinci cilt A-E. Österreichische Akademie der Wißenschaften. Simurg. İstanbul, 2002.
27. Tuğlacı P. Okyanus 20. yüzyıl ansiklopedik Türkçe sözlük. Pars, 1971.
28. Türkay K, Koçak S, Ünal S. Uygulayım terimleri sözlüğü. 2. bası. TDK. Ankara, 1980.
29. Ülker S. Türk halk dansları balesi kurulmalıdır. Köy-Kent Aralık 1974; 1(3): 2.
30. Ülker S. Müzisyen folklorcu İşiner’in ardından. Türk Folkloru Şubat 1982; 3(31): 23-24.
31. Ülker S. Akla kara. Türk Dili Dergisi Eylül-Ekim 1997; 11(62): 7-9.
32. Ülker S. Flüt mü kaval mı? Türk Dili Dergisi Kasım-Aralık 2007; 21(123): 19-25.
33. Ülker S. Borgudan trompete boru. Türk Dili Dergisi Ocak-Şubat 2008; 21(124): 32-37.
34. Ülker S. Tımbırdayan tellerin dili. Türk Dili Dergisi Mayıs-Haziran 2008; 21 (126): 18-21.
35. Ülker S. Psalterion’dan santura yatuğan. Türk Dili Dergisi Mart-Nisan 2009; 22 (131: 24-26.
36. Ülker S. Ülker tıp terimleri sözlüğü. Latince-Türkçe, Türkçe-Latince. 4. bası. İstanbul, 2009.
37. Ülker S. Tabldan davula tüngür. Türk Dili Dergisi Temmuz – Ağustos 2009; 23 (133): 31 – 33; Eylül – Ekim 2009; 23 (134): 31 – 33; Kasım – Aralık 2009; 23 (135): 26 – 28.
38. Vardar B, Güz N, Öztokat E, Rifat M, Senemoğlu O, Sözer E. Dilbilim ve dilbilgisi terimleri sözlüğü. TDK. Ankara, 1980.
39. Vardar B, Güz N, Öztokat E, Senemoğlu O, Sözer E. Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. ABC. İstanbul, 1988.
40. Webster’s third new international dictionary of the English language unabridged. Könemann. Cologne, 1993.
41. http://de.wikipedia.org/wiki/Akkordeon, 22 Jun 2007.
42. http://de.wikipedia.org/wiki/Bandoneon , 25 Jun 2007.
43. http://de.wikipedia.org/wiki/Handzuginstrument , 25 Jun 2007.
44. http://de.wikipedia.org/wiki/Konzertina, 25 Jun 2007.

Türk Dili Dergisi Mart –Nisan 2010; 23 (137): 21 – 23

Ton sözü TDK’nin yazın terimleri sözlüğünde sesin söze, dizeye kattığı değişik duyguyla anlam değeri olarak tanımlanmış, karşılığı ayrınç olarak verilmiştir (7). Ton sözü önkbilimde (kromatik) bir rengin koyuluk ya da açıklık derecesini tanımlamaktadır. Türkçe ayrınç sözünün, tonun bu anlamının da uygun bir karşılığı olduğunu Türkçe renk adları konusunda dergimizde yazdığımız bir yazımızda belirtmiştik (31). Ton sözünün sesbilimsel anlamının karşılığı TDK’ce 1978 yılında yayımlanan özleştirme kılavuzunda titrem olarak verilmiştir (18). Bu söz daha sonra bu anlamda çeşitli sözlüklere girmiştir (10, 36, 38, 39). Dil Derneği’nin yazın terimleri sözlüğüyle Göğüş’ün anlatım terimleri sözlüğünde tonun sesle ilgili bütün anlamları titrem sözüyle karşılanmış, ayrınç sözüne yer verilmemiştir (8, 9). Dolayısıyla ayrınç sözü artık önkbilimle sınırlı bir terimdir.

Bir ağırlık birimini tanımlayan ton sözü Fransızca tonnedan bozma ayrı bir sözcüktür (1). Fransızca tonne da fıçı anlamına gelen Orta Latince tonna ya da tunnadan bozmadır (3, 27, 40). Sözlüğümüzde halk dilimizde fıçı anlamında kullanılan batlak sözünü ağırlık birimi anlamındaki tonun karşılığı olarak önermiştik (36).

Perde sözü çalgıbilimde titrem dışında kimi bakır üflemeli çalgıların titremini değiştiren döner supapları; ağaç üflemeli çalgıların, üzerine parmakla basılınca her biri değişik titremde ses çıkaran delikleri; telli çalgıların titrem aralıklarını gösteren bağları; klavyeli çalgıların, dokunulunca, her biri değişik titremde ses çıkaran birimlerini tanımlar.

Kimi bakır üflemeli çalgıların titremini değiştiren döner supap anlamındaki perdeye Almancada, supap anlamına gelmek üzere Ventil (21); İngilizcede valve ya da ventil (40) denir. Bu tür bakır üflemeli çalgılara perdeli bakır üflemeli çalgı denir. Kimi bakır üflemeli çalgılarınsa titremi inip kalkan bir piston aracılığıyla değişir. Bunlara da pistonlu bakır üflemeli çalgı denir. Fransızcadan bozma supap sözünün karşılıkları kapaç (4, 13, 28, 36) ile devrilir kapaktır (28, 36). Fransızca pistonun karşılığıysa tokaçtır (13). Dolayısıyla bu çalgıların adları kapaçlı bakır üflemeli çalgı ile tokaçlı bakır üflemeli çalgı biçiminde özleştirilmelidir. Nitekim bakır üflemeli çalgıları ele aldığımız yazımızda bu anlamdaki perdeden kapaç, pistondan tokaç olarak söz etmiştik (33).

Ağaç üflemeli çalgıların, her biri değişik titremde ses çıkaran deliklerini tanımlayan perdeye perde deliği de denir. Bu kavrama Almancada hava deliği anlamına gelmek üzere Luftloch (21), İngilizcede vent (40) denir. Türkçe doğal karşılığı titrem deliğidir.

Telli çalgıların titrem aralıklarını gösteren bağ anlamındaki perdeye perde bağı da denir. Bağlama adlı telli çalgının adı perde bağları içermesine dayalıdır (34). Bu çalgı, perde bağı olmayan kolca kopuza perde bağları bağlanmasıyla ortaya çıkmıştır (34). Perde bağına Almancada Bund (21), İngilizcede fret (40) denir. Türkçe doğal karşılığı titrem bağıdır. Nitekim telli çalgıları ele aldığımız yazımızda bu anlamdaki perdeden titrem bağı olarak söz etmiştik (34).

Klavyeli çalgıların, her biri değişik titremde ses çıkaran birimlerini tanımlayan perdeye tuş da denir. Bu, Fransızca touchetan bozmadır (1). Fransızca touche sözü dokunmak anlamına gelen toucher eyleminin türevidir (20). Fransızca toucher de Latin halk dilinde vurmak anlamına gelen toccare eyleminden bozmadır (40). Bu kavramın Almancası Taste (21), İngilizcesi açgıç (anahtar) anlamına gelen keydir (40).

Gazimihal, tuş sözünü dokunak (5, 11), diş (5, 20, 21) sözleriyle karşılamıştır. Mıhçıoğlu ise dokunaç demiştir (14); ancak bu söz kimi omurgasızların başında bulunup, dokunmaya yarayan oynar uzantıyı tanımlayan tentakülün karşılığıdır (16, 36). Dolayısıyla Gazimihal’in önerilerini uygun buluyoruz.

Tuş sözü boyamda fırça vuruş biçimi anlamına gelmektedir (20). Tuğlacı, bu anlamının karşılığını çalış biçiminde vermiştir (27). Kılıç oyununda kılıcın ucunun yarıştaşa değmesini tanımlar (1, 12). Tayla, bu anlamının karşılığını dürtüş biçiminde vermiştir (25). Güreşte sırtın yere gelmesini ya da getirilmesini tanımlar (12). Bu anlamının doğal karşılıkları sırtını yere getirme, sırtı yere gelmedir.

Bir çalgının ya da başka bir aracın bir dizi dokunaktan oluşan bölümüne klavye denir. Bu söz Fransızca clavierden bozmadır (1). Fransızca clavier Latincede açgıç (anahtar) anlamına gelen clavisten bozmadır (40). Klavyeye Almancada Klaviatur ya da Tastatur denir (5, 21). İkincisi daha çok yazıncak (daktilo), bilgisayar gibi çalgıdışı araçlarda kullanılır (21). Fransızcada clavier’nin yanı sıra claviature de denir (5). Bu söz genellikle yalnızca org adı verilen çalgıda kullanılır (5). İngilizcede claviature ya da açgıç tahtası anlamına gelmek üzere keyboard denir (40).

Gazimihal, klavyenin karşılığı olarak dokunaklık, elçin, perdelik sözlerini önermiştir (14). Mıhçıoğlu ise dizilem denmesini önermiştir (14). Farsça perde sözünü içeren perdelik sözünden kesinlikle kaçınılması gerektiğini düşünüyor, Mıhçıoğlu’nun önerisini benimsiyoruz.

Perde sözü genel dilde pencereye ya da bir açıklığın önüne gerilen örtü anlamındadır. Gazimihal’e göre perde sözü Farsçada makam anlamındadır. Öbür anlamlarını Türkçede yüklenmiştir. Genel dildeki anlamını da bakır üflemeli çalgı kapacı anlamındaki perdeden değişmeceli olarak yüklenmiştir (5). Genel dildeki perdenin Türkçe kökten karşılıkları gergi (1, 22, 23, 36), dutuk (23, 36), kaplav (22, 36), tutuktur (22, 23, 36). Perde sözü genel dilde ayrıca iki boşluğu biribirinden ayıran oluşumları tanımlayan bölme anlamına da gelir. Görmükteyse (Tiyatro) bir görmük yapıtının bölümünü tanımlar (9, 15).

Dokunaklardan oluşan dizilemi olan çalgılara dizilemli çalgı ya da dokunaklı çalgı denir. Dizilemli çalgılar körüklü, telli, borulu ya da üflemeli olabilirler. Körüklü çalgılar akordeon genel adıyla anılır. Başlıca telli dizilemli çalgılar klavikord, klavsen ile piyanodur. Borulu dizilemli çalgıya org denir. Üflemeli dizilemli çalgıya da ağız usulu (melodika) denir. Bunu üflemeli çalgılar arasında ele almıştık.

Geniş anlamda körüklü çalgıların genel adı olan akordeon, dar anlamda körüklü çalgıların en gelişkin ölçünlü biçiminin adıdır. Akordeon sözü Fransızca accordéondan bozmadır (1). Sözlüklerimize akordiyon biçiminde de girmiştir (1). Almanca adı gemici piyanosu anlamına gelmek üzere Schifferklavierdir (21). Körüklü çalgı anlamındaki akordeona Almancada Handzuginstrument de denir (43).

Türklerin düncel telli çalgısının adı olan kopuz sözünün türevleri bugün çeşitli Türk boylarınca akordeon anlamında kullanılmaktadır. Türklüğün en önemli çalgısı olan kopuza burada çalgı anlamı yüklenmektedir. Gazimihal, kopuz denen çalgının ortadan kalkacağı çağlarda kopuz adının çalgı anlamında yaşamasının doğal olduğunu belirtmektedir. Karaçay-Malkar Türkçesinde yalınç bir körüklü çalgı olan mızıkaya tüz kobuz denirken akordeona ters kobuz denir (24). Radloff, Güney Sibirya’da yaşayan Teleüt Türklerinin akordeona kat komus dediklerini bildirmiştir (17). Ögel’e göre buradaki kat sözü körüğün katlı oluşunu simgeliyor olabilir (17). Gazimihal, akordeona Kafkas’ta kâğıt kopuz dendiğini bildirmektedir (6).

Bu veriler ışığında akordeona körüklü kopuz denebileceği kanısındayız. Almanca Schifferklavier’in çevirisi olan gemici piyanosu da gemici usulu biçiminde özleştirilerek ikinci bir seçenek olarak sunulabilir. Piyanonun Türkçesi olarak sunduğumuz usul sözünü aşağıda piyanoyu ele alırken açıklayacağız. Akordeonun geniş anlamının doğal karşılığının körüklü çalgı olduğu açıktır. Gemici usuluyla körüklü kopuz bu sözün eşanlamlıları olacaktır.

Akordeon sözü dirgerlik dilinde bir sargı bezinin körük gibi katlanmasıyla oluşturulan burun baskurutunu (tampon) tanımlayan akordeon sisteminde geçmektedir. Karşılığı sözlüğümüzde körük dizgesi olarak verilmiştir (36). Körüklü kopuz çoluğunun ana çalgısı olan körüklü kopuz dışında kalan başlıca körüklü çalgı çeşitleri bandoneon, el armonikası, garmon ile konsertinadır.

İtalyanca armonicadan bozma armonika sözü en geniş anlamıyla körüklü çalgı demektir. Daha dar anlamda, körüklü çalgıların anası olan körüklü kopuzu tanımlar. En dar anlamdaysa el armonikasını tanımlar. Bu kavram Almancada Harmonika ya da Ziehharmonika (21), Fransızca ile İngilizcede harmonica (40) biçiminde adlandırılır. Sözcüğün anlamı ülkelere göre de değişir. Örneğin Almanca Harmonika sözü Almanya’da el armonikası, Avusturya’da körüklü kopuz anlamında kullanılır (41). İtalyanca armonica uyum anlamına gelen armonianın türevi olup, o da Latince harmoniadan bozmadır (40). Dilimizde armonik biçiminde de söylenir. Almanca Ziehharmonika sözü körüklü armonika anlamında olup, adı geçen çalgıyı Mundharmonika denen ağız kopuzundan ayırmak için kullanılır.

El armonikası yalınç bir körüklü çalgıdır. Dokunakları körük açılırken başka, kapanırken başka ses çıkarırlar. Yani almaşık seslidir (wechseltönig). Almancada bu çalgıya Handharmonika denir (21). Bu, yine çalgıyı ağız kopuzu anlamına gelen Mundharmonika’dan ayırmaya yönelik bir adlandırmadır.

El armonikasına dilimizde mızıka da denir. Bu, mırın (müzik) anlamına gelen İtalyanca musicadan bozmadır (1). Mızıka sözü dilimizde çalgı, çalgı takımı anlamlarında da kullanılır. Kırgızlar bu çalgıya kol zurnası, kimi Türk boylarıysa el zurnası derler (6). Körüklü kopuza ters kobuz diyen Karaçay-Malkar Türkleri bu çalgıya tüz kobuz derler (24). Türkçe doğal karşılığı el kopuzudur. Küçük el kopuzuna bandoneon denir. Bandonyon biçiminde de yazılabilir. Alman Heinrich Band eliyle geliştirilmiştir (42). Adını ondan alır. Almanca özgün adı Bandoniondur (42). İspanyolcaya bandoneón biçiminde geçmiştir (40). Bandoneon biçimi buradan bozmadır (40). İngilizcede her iki biçim de kullanılır (40). Adı el kopuzcuğu biçiminde özleştirilebilir. Daha çok Güney Amerika’da kullanılır.

Garmon, Rusya’nın Tula kentinde geliştirilen bir körüklü kopuz çeşididir. Bu yüzden tula akordeonu olarak da anılır (41). Rusya’dan eski sovyet cumhuriyetlerine de yayılmıştır. Avrasya halk ezgilerinin çalınmasına elverişli, tok sesli bir körüklü kopuzdur. Dokunakları serttir. Yarım sesleri vermeyen yalınç biçimlerinin yanı sıra bunları da veren gelişkin biçimleri de vardır. Garmon sözü Almanca Harmonadan bozma Rusça bir sözdür (41). Rusya’nın en ünlü garmon yapınağı (fabrika) Tataristan’ın başkenti Kazan’dadır. Buna dayanarak adının kazan körüklü kopuzu biçiminde özleştirilebileceği kanısındayız (Sürecek).

Türk Dili Dergisi Ocak – Şubat 2010; 23 (136): 34 – 36

Kastanyet, parmaklara takılan iki zilden oluşan bir çalgı olup, bu ziller biribirine vurularak çalınır. Sözcük, Fransızca castagnetteden bozmadır (1). Sözcüğün kökeni kestane anlamına gelen Latince castaneaya dayanır (50). Dilimizde çalpara adıyla anılır. Halk dilinde çarpana biçimi de görülür (6). Eren, Eyuboğlu ile Redhouse’a göre dört bölüm anlamına gelen Farsça çarpâreden bozmadır (10, 11, 30). Tietze’ye göreyse Türkçe çarparadan bozmadır (39). Ögel de, Tietze bu görüşünü belirttiği sözlüğünü yayımlamadan yıllarca önce bu çalgıdan çarpara biçiminde söz ediyordu (25). Tietze’nin görüşüne katılıyor, çalparayı Türkçe kökten bir söz olarak değerlendiriyoruz. Çalparanın kaynağı olan çarpara sözü de bu anlamda hem kimi kökleşik sözlüklerde (30), hem halk dilinde (6) yer almaktadır.

Redhouse ile Tuğlacı çağana, çağanak sözlerini de çalpara anlamında göstermektedirler (30, 40). Redhouse’a göre çağana Farsça bir alıntıdır; çağanak da onun bir başkantısıdır (30). Tuğlacı ise çağana sözünün Türkçe çağırmaktan geldiğini, çağanak’ınsa Farsça çeğaneden bozma olduğunu belirtmektedir (39). Çeğane sözü Farsçada kemençe demektir (37). Tietze adı geçen sözlere böyle bir anlam yüklememekte, çağana sözünün Farsça çeğane’den bozma olduğunu, bu sözün daha çok çeng-ü çağana ya da çalgı çağana deyimlerinde kullanıldığını belirtmektedir (39). Türkçe sözlükte çengüçegane çalgılı eğlenti demektir (1). Çeng-ü çeğane Farsçada zille kemençe anlamına gelmektedir. Bu deyim dilimizde çeng-i çağana üzerinden çalgı çağanak’a dönüşmüştür (1). “Çalgılı, neşeli, gürültülü bir biçimde” anlamına gelmektedir (1). Eski kaynaklarda çağnamak haykırmak anlamındadır (37). Çağanak sözünün bu eylemin türevi olduğu anlaşılmaktadır. Halk dilimizde çağanak sözü çalgı anlamında da kullanılmaktadır (33). Bu verilerden zille kemençe anlamına gelen Farsça çeng-ü çeğane’nin Türkçede çalgıyla haykırış anlamına gelen Türkçe çalgı çağanak’a dönüştüğü anlaşılmaktadır. Kısacası çağana Farsça çeğane’den bozmadır. Çağanaksa Türkçe çağnamanın türevidir; ancak ikisi de çalpara anlamı taşımaz.

Ağaçtan yapılmış çalparaya şakşak denmektedir (6, 35). Bu söz genel dilde hokkabazların ellerinde şaklattıkları ağaç maşanın adı olan bir yansıma sözdür (1, 23). Sözcüğün çalgıbilimsel anlamı Redhouse’ca bir çeşit büyük çalpara olarak tanımlanmıştır (30). Derleme sözlüğüyle Steuerwald ise sözcüğün bu anlamına ağaçtan yapıldığını belirterek açıklık getirmişlerdir. Ağaç çalpara sözü şakşak sözünün çalgıbilimsel anlamının doğal bir eşanlamlısıdır. Kuzeybatı Kafkas’ta eskiden kullanılan bir çeşit şakşak incir ağacından yapılmış, ağızları kürek biçiminde 12 puldan oluşmaktaydı. Bu pullar, saplarından geçirilen bir iple biribirilerine tutturulmuştu. Çalgı, el çırpma sesine benzer bir ses vermekteydi. Bu çalgıya Abazacada ayinkaga (32), Çerkezcede faç’ıç (32), Karaçay-Malkar Türkçesinde hars kalak (22, 38), Osetçede kartsganak (32) denmektedir. Karaçaycada hars el çırpma anlamındadır. Bu söz, Divan’da kars biçiminde geçmektedir (7). Clauson’a göre yansımadır (4). Türkçeden Farsçaya bir çeşit giysi anlamında geçen bu söz, Doerfer’e göre Çince bir alıntıdır (8). Kalak sözüyse Karaçaycayla Kumukçada kürek anlamındadır (29, 38). Räsänen’e göre Türkçedir (29). Bu verilerden Karaçayca hars kalağın hars küreği anlamına geldiği, Osetçe kartsganak’ın da ondan bozma olduğu anlaşılmaktadır. Türkçe şakşak sözünün bu çalgıyı çok güzel tanımladığı kanısındayız. Bugün bu çalgı yerine biribirine ya da bir ağaç sıraya vurulan iki tahta kullanılmaktadır. Özleyin bu ilkel çalgının, yukarıda tanımladığımız düncel çalgının kaynağı olduğu bildirilmektedir (32). Çalgının bu yalınç biçimleri de Kuzeybatı Kafkas dillerinde yukarıda verdiğimiz adlarla anılmaktadır (32, 38). Türkiye’de yaşayan Karaçay göçmenleri Türkiye Türkçesi konuşurken, hars kalak sözünü hars tahtası biçiminde çevirerek kullanırlar (Yalova Çiftlikköy’den kişisel derleme).

Büyük bir maden çanak biçimindeki çalgıya dilimizde zil denmektedir. İki zilin biribirine vurulmasıyla çalınır. Bunun dışında zil sözü çalgıbilimde çalpara teki, zilli tefin pulları, zilli maşaya takılan küçük eklentileri de tanımlamaktadır. Genel dildeyse çalmak üzere kurulmuş düzeneği tanımlamaktadır. Zilin çalgıbilimsel anlamları Farsçada çeng sözüyle karşılanmaktadır (4). Bu söz ayrıca eğrikopuz (harp) , kopuz (ud) anlamlarına da gelmektedir (4, 45). Farsça çeng sözü eğrikopuzla zil anlamlarında sanc biçiminde Arapçaya da geçmiştir (26). Farsçada zile zeng de denmektedir (37). Gerek çeng, gerek zeng sözleri Osmanlıcaya da girmiştir (30).

Çalgıbilimsel anlamda zilin Yunanca adı kymbalondur (50). Bu söz Latincede cymbalum, İtalyancada cembalo, İngilizcede cymbal olmuştur (50). İtalyanca cembalo ayrıca klavsen, tatlıyatuk (santur) anlamlarına da gelmektedir (46). Zile Almancada çanak anlamına gelmek üzere Becken denmektedir (35). Gazimihal, bu çalgıya Almancada eskiden türk çanağı (o türk sahanı diyor) anlamına gelmek üzere türkischer Teller (Teller özleyin tabak demektir. Burada çanak sözü daha uygun bir karşılıktır) dendiğini belirtmektedir (13). Bu, adı geçen çalgının tuğ (mehter) takımlarından batıya geçtiğini göstermektedir. Batı dillerinde çalgı çoğul olarak anılmaktadır. Örneğin İngilizcede cymbals, Almancada türkische Teller denmektedir (13). Almanca Becken hem tekil, hem çoğul olduğundan değişmemektedir. Bu, biribirine vurularak çalınan iki zilin iki bölümlü tek bir çalgı olduğunu vurgulamaya dayalı bir yaklaşımdır.

Zil sözü Eyuboğlu’na göre çıngırak anlamına gelen Farsça zel sözünden bozmadır (11). Zel de Sanskritçede zil anlamına gelen jalliden bozmadır (11). Ahmet Vefik Paşa’ya göre de Farsça bir alıntıdır (14, 48). Gazimihal’e göre Farsçada araç anlamına gelen zir (13) sözünden bozma olabileceği gibi yansıma da olabilir (14). Bizce bu söz yansıma olsa dahi Türkçenin yapısına uygun bir yansıma değildir. Çünkü Türkçede zil sesi zır biçiminde yansıtılır.

Eski Türkçede çang biçiminde geçen (4, 10) çan sözüyle Farsçada zil, Çincede dank anlamına gelen çeng sözleri arasındaki ses benzerliği, bu sözler arasında bir kökteşlik aranmasına yol açmıştır (4). Clauson’a göre bunların hepsi birer yansımadır; ancak Karahanlı Türkçesinde zil anlamında kullanılan çang sözü kesinlikle Farsça çeng’den bozmadır (4). Eren, bugün kullandığımız anlamdaki çan sözünün Türkçe olduğunu belirtmiş, bu sözü zil anlamına gelen çeng ile birleştirmemiştir (10). Räsänen’e göreyse çan, Farsça çeng’den bozmadır (29). Bu veriler ışığında çanı Türkçe, çeng’i Farsça sayıyoruz.

Halk dilimizde büyük zile (maden çanak) çarpana denmektedir (6). Bu söz çalpara, zilli maşa, zilli tef anlamlarına da gelmektedir (6). Kısacası bütün zilli çalgıların ortak adıdır. Bu sözün, zilin genel dilde çalmak için kurulmuş düzenek anlamını da başarılı bir biçimde karşılayabileceği kanısındayız.

Halk dilimizde küçük zile tıkır denmektedir (6). Küçük zille çalparayı oluşturan iki zilden her biri, zilli maşaya takılan zillerden her biri, zilli tefe takılan pullardan her birini anlıyoruz. Kısacası tıkır başlı başına bir çalgı olmayıp, çeşitli zilli çalgıların zil niteliğindeki bölümlerinin adıdır. Zil sözünün genel dilimizle uyumlu, köklü bir alıntı olduğunu yadsımadığımızı da belirtmek isteriz.

Zilli maşa, bir maşaya takılmış tıkırlardan oluşan bir çalgıdır. Farsçadan bozma maşanın karşılığı tutaçtır (24, 28, 40, 47). Dolayısıyla bu terim tıkırlı tutaç biçiminde özleştirilebilir. Yukarıda belirttiğimiz üzere bu çalgıya halk dilimizde çarpana da denmektedir (6).

Zilli tef, üzerine pullar takılı dumrudur (25). Pullu tef olarak da bilinir (25). Pullu dumru, tıkırlı dumru biçimlerinde özleştirilebilir. Yukarıda belirttiğimiz üzere bu çalgıya halk dilimizde çarpana da denmektedir (6). Tef ziline tef pulu da denmektedir. Farsça adı zeng-i deftir (25, 37). Eski kaynaklarda adı dumru pulu biçiminde geçmektedir (37). Bu, tef pulunun karşılığıdır. Tef zilinin karşılığı olarak dumru tıkırı sözü de ikinci bir seçenek olarak sunulabilir.

KAYNAKÇA

1)Ağakay MA. Türkçe sözlük. 10. bası. TDK. Ankara, 2005.
2)http://al-bab.com/arab/music/instruments.htm
3)Caferoğlu A. Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. TDK. İstanbul, 1968.
4)Clauson G. An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish. University Press. Oxfor, 1972.
5)http://www.dragandautovski.com.mk/instr.htm
6)Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü. TDK. Ankara, 1963-82.
7)Divanü lûgat-it Türk dizini. TDK. Ankara, 1972.
8)Doerfer G. Türkische und mongolische Elemente im neupersichen. Wiesbaden, 1963-67.
9)Ediger E, Dündar T, Güyagüler T. Madencilik terimleri kılavuzu. TDK. Ankara, 1979.
10)Eren H. Türk dilinin etimolojik sözlüğü. Ankara, 1999.
11)Eyuboğlu İZ. Türk dilinin etimoloji sözlüğü. 2. bası. Sosyal Yayınlar. İstanbul, 1991.
12)Gafarov S. Müzik enstrümanlarında totemleşme olgusu ve Türklerin gözdesi düz flütü. http://muzikbilim.com/4e_2005/gafarov_s.html
13)Gazimihal MR. Musıki sözlüğü. MEB. İstanbul, 1961.
14)Gazimihal MR. Türk vurmalı çalgıları (Türk depki çalgıları). Kültür Bak. Ankara, 1975.
15)Gazimihal MR. Ülkelerde kopuz ve tezeneli çalgılarımız. Kültür Bak. Ankara, 1975.
16)Gazimihal MR. Türk nefesli (ötkü) çalgıları. Kültür Bak. Ankara, 1975.
17)Hanna H. Preservation of the endangered cultural assets of the traditional Egyptian storytellers heritage and its instruments and tools. http://curl.haxx.se/mail/lib-2007-06/0090.html , 11 Jun 2007.
18)Işıtman N. Yumrukoyunu terimleri sözlüğü. TDK. Ankara, 1968.
19)Kakuk Z, Baski İ. Kasantatarisches Wörterverzeichnis Aufgrund der Sammlung von Ignác Kúnos. TDK. Ankara, 1999.
20)Karahasanoğlu Ata S. http://www.turkuler.com/thm/mey.asp
21)Kerkay E. Hungarian folk instruments. Part one. http://www.passiondiscs.co.uk/articles/hungarian_folk_instruments1.htm
22)Ketencoğlu M. Kuzey Kafkasya. Bölgesel müzikal genellemeler. Röportajlar/Yazılar. http://www.muammerketencoglu.com/roportajlar.php?id=yaz21
23)Kutlu A, Yaşayan S, Ateş K, Dizman İ, Kul E, Özel S, Çotuksöken Y, Küçükceylan N. Türkçe sözlük. 2. bası. Dil Derneği. Ankara, 2005.
24)Orta öğretim terimleri kılavuzu. TDK. Ankara, 1963.
25)Ögel B. Türk kültür tarihine giriş 8. 3. bası. Kültür Bak. Ankara, 2000.
26)Ögel S. Türk kültür tarihine giriş 9. 3. bası. Kültür Bak. Ankara, 2000.
27)Özkan Melaşvili A. Gürcüstan. İstanbul, 1968.
28)Öztürk O, Yörükoğlu A, Gülmezoğlu E, Örs Y, Özdemir E, Göçen E. Hekimlik terimleri kılavuzu. 2. bası. TDK. Ankara, 1980.
29)Räsänen M. Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. Lexica Societatis Fenno-Ugricae. Helsinki, 1969.
30)Redhouse. Türkçe/Osmanlıca-İngilizce sözlük. 17. bası. Sev. İstanbul, 1999.
31)Saraç T. Fransızca-Türkçe büyük sözlük. TDK. Ankara, 1976.
32)Sıj Erdoğan R. Çerkes müziği ve çalgıları. http://www.grupyorum.net/tavir/goruntu.php?makale_id=723&Formtavir_Sorting=2…
33)Türkiye’de halk ağzından söz derleme dergisi. TDK. İstanbul, 1939-42.
34)Steingass F. A comprehensive Persian-English dictionary including the Arabic words and phrases to be met with in Persian literature. 3. ed. London, 1947.
35)Steuerwald K. Türkçe-Almanca sözlük. ABC. İstanbul, 1983.
36)Süleymanoğlu Yenisoy H. Tarih boyunca Slav-Türk dil ilişkileri. TDK. Ankara, 1998.
37)XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla tarama sözlüğü. TDK. Ankara, 1963-77.
38)Tavkul U. Karaçay-Malkar Türkçesi sözlüğü. TDK. Ankara, 2000.
39)Tietze A. Tarihi ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. Birinci cilt A-E. Österreichische Akademie der Wißenschaften. Simurg. İstanbul, 2002.
40)Tuğlacı P. Okyanus 20. yüzyıl ansikopedik Türkçe sözlük. Pars, 1971.
41)Tuncay F, Karatzas A. Türkçe-Yunanca sözlük. Doğu Dil ve Kültürleri Merkezi. Atina, 2000.
42)Ülker S. Flüt mü kaval mı? Türk Dili Dergisi Kasım-Aralık 2007; 21(123): 19-25.
43)Ülker S. Zurnadan obuaya gürdüdük. Türk Dili Dergisi Mart-Nisan 2008; 21(125): 32-36.
44)Ülker S. Tımbırdayan tellerin dili. Türk Dili Dergisi Mayıs-Haziran 2008; 21 (126): 18-21.
45)Ülker S. Kubuzdan lavtaya kopuz. Türk Dili Dergisi Kasım-Aralık 2008; 22 (129): 22-24.
46)Ülker S. Psalterion’dan santura yatuğan. Türk Dili Dergisi Mart-Nisan 2009; 22 (131): 24-26.
47)Ülker S. Ülker tıp terimleri sözlüğü. Latince-Türkçe, Türkçe-Latince. 4. bası. İstanbul, 2009.
48)Ahmet Vefik Paşa. Lehce-i Osmanî. Haz. Toparlı R. TDK. Ankara, 2000.
49)http://www.virtualmuseum.ca/Exhibitions/Instruments/Anglais/IIadb_c_txt03_en.html
50)Webster’s third new international dictionary of the English language unabrdiged. Könemann. Cologne, 1993.
51)http://en.wikipedia.org/wiki/Music_of_Serbia , 21 Jan 2008.
52)http://tr.wikipedia.org/wiki/Bendir , 16 Haziran 2007.

Türk Dili Dergisi Kasım – Aralık 2009; 23 (135): 26 – 28

Büyük kazanlı tüngürlere kös denir (25). Bu söz Farsça kûstan bozmadır (1, 25, 30). Sözcüğün Farsça özgün biçimi de Osmanlıcada kullanılmıştır (30). Yukarıda bu çalgının kasnaklı eşdeğerine Türkiye Türkçesiyle Kırım Türkçesinde balaban dendiğini belirtmiş, bu sözün Farsçada tüngür anlamına gelen bâlâbândan mı bozma olduğu, yoksa Türkçeden mi Farsçaya geçtiğinin tartışmalı bir konu olduğunu belirtmiştik.

Balaban sözü Azerbaycan ile Türkeli’nde oda düdüğü (mey) adı verilen yumuşak sesli gürdüdüğün (zurna) adıdır (43). 1435’te ölen ünlü Türk çalgıbilimcisi Meragalı Abdülkadir İbni Gaibî Farsça yapıtında bu çalgının Farsça adlarını nayçe-i bâlâbân ile nay-ı bâlâbân olarak vermiştir (16, 20, 43). Bâlâbân Farsçada yüksek sesli anlamına gelmekte, bir çalgıbilim terimi olarak tüngür anlamına gelmektedir. Dolayısıyla bu söz tüngür eşliğinde çalınan ney ya da neyçe anlamlarına gelmektedir (43). Oda düdüğü anlamındaki balabana balaman da deniyor (25, 43). Sözcüğün bu biçimi Doğu Anadolu’da da kullanılıyor (6). İlk bakışta bunların, Meragalı Abdülkadir’in nayçe-i bâlâbân’ı ile nay-ı bâlâbân’ından bozma oldukları izlenimi uyanıyor. Balabanla balaman sözleri iri, büyük, şişman, gürbüz anlamlarına da geliyorlar. Balaban ayrıca atmaca, doğan anlamlarına da geliyor. Tietze ile Räsänen’e göre balaban sözünün Türkiye Türkçesindeki bütün anlamları Farsça bâlâbân’dan bozma (29, 39, 43). Balaman sözünün Türkçede yavru anlamına gelen bala sözüyle olan ses, anlam yakınlığını ayrıca düşündürücü bulduğumuzu gürdüdük konusunda yazdığımız yazıda belirtmiştik. Büyük tüngür anlamındaki balabanın Türkçe mi Farsça mı olduğu konusundaki tartışmanın ayrıntılarını yukarıda tüngür anlamındaki baraban sözünü irdelerken sunmuş olduğumuzdan burada yinelemeyeceğiz.

Kösün Arapçasını İbni Batuta büyük tüngür anlamına gelmek üzere tabl-el kebîr olarak vermiştir (25). İbni

Batuta bu çalgıyı İlhanlı sarayında tanımıştır (25).

Eski Türkçede köse küvrüg denmekteydi (4, 7, 25). Bu söz Türkçeden Moğolcaya kö’ürge biçiminde geçmiştir (25). İlhanlılar çağında Moğolcadan Farsçaya köhürge biçiminde geçmiştir (25). İlhanlı hakanlık kösüne köhürge-i hassa denmekteydi (25). Tuğlacı, eski Türkçe küvrüg’ün bugünkü biçimini köbürge olarak vermiştir (40). Sözcüğün en uygun Türkçe karşılığının bu olduğu kanısındayız. Özleyin kıllardan oluşan sancak anlamına gelen tuğ sözü Karahanlılarca hakanlık tüngürü ya da köbürgesi anlamında da kullanılmıştır (7, 25).

Tuğ (Mehter) takımlarıyla tekkelerde çalınan bir çeşit küçük ikizkazan tüngüre kudüm denmektedir (1). Bu, Arapça kudûmdan bozmadır. Sözcük Osmanlıcaya kudum biçiminde de girmiştir (30). Bir de geliş anlamına gelen bir Arapça kökenli Osmanlıca kudum sözü vardır. Redhouse bunu, bir çalgı adı olan kudumdan ayırmıştır; ancak kudüm denen çalgının, gelen konukları karşılama törenlerinde çalınması dolayısıyla bu adı almış olabileceğini düşünüyoruz. Bu törenlere Osmanlıcada kudumiye denmekteydi (30). Kudümün adının ikizkazan tüngürcük biçiminde özleştirilebileceğini düşünüyoruz.

Koltuk tüngürü Kafkas’ta koltuğa kıstırılarak çalınan iki ağızlı bir tüngür çeşididir. Genel dilde haykırış anlamına gelen Arapça nara sözü bu çalgının Azerbaycan’daki adıdır. Gürcücede davuldan bozma doli adıyla anılır (27). Çeçencede gaval adıyla çalınır (22). Bu söz Azerbaycan’da tef anlamında kullanılır (12, 42). Oradan geçtiği anlaşılmaktadır.

Tamtam, dilimizde Afrika yerlilerinin çaldığı tüngür anlamındadır (1, 23). Dilimize Fransızcadan geçmiştir. Fransızcada elle çalınan tüngür anlamındadır (31). Kökeni Hintçeye dayanır. Hintçede iki ağzı ortasından dar olan uzun bir tüngürün adıdır (50). İngilizcede tam-tam biçimi bulunmakla birlikte daha çok tom-tom biçiminde Hintçedeki özgün anlamında kullanılır (50). Ayrıca daha çok gong adıyla bilinen tokmaklı zilin de adıdır (1, 23). Tamtam sözünün Hintçe bir yansıma olduğu anlaşılmaktadır. Bu yüzden olsa gerek sözlüklerimizde yad kökenli olduğu belirtilmemiştir (1, 23). Yansıma sözler de dillere göre değişmektedir. Nitekim tamtam biçimi İngilizcenin yapısına pek uygun bulunmamış olmalı ki tom-tom biçimine dönüşmüştür. Bu yansımanın Türkçenin yapısına uygun biçimi domdomdur. Nitekim halk dilimizde domdom tüngür anlamındadır (6). Üstokul (Lise) öğrencisiyken sıraların üzerine elimizle vurarak tüngür çalardık. Sınıf arkadaşlarımız okulu bitirdikten on yıl sonra buluşmamız konusunda sözleştiğimiz bir belgeye bizden domdomcu diye söz eden tümceler yazmışlardı. Bu sözü kimseden öğrenmemişlerdi; ancak Türkçenin yapısı onlara bu sözü söyletmişti. Dolayısıyla Hintçe tamtamın Türkçe doğal karşılığının domdom olduğu kanısındayız.

Bir ağzı açık, ince kasnaklı tüngüre tef denmektedir. Genellikle üzerine pul ya da zil takılarak şıkırdatılır. Eski Türklerin tüngür adını verdikleri şaman davulu da özleyin tef biçiminde bir çalgıydı (25); ancak kökleşik tüngürler gibi tokmakla çalınıyordu. Tef sözü Farsça deften bozmadır (1). Def biçimi de dilimizde kullanılmaktadır. Tefin Arapçası dairedir. Bu söz de dilimize bu anlamda dayra biçiminde girmiştir (39). İspanyolcada, çöğür adlı telli çalgının, kökü Yunanca pandoura’ya dayanan adından bozma pandero adıyla anılır (13). Bu söz Fas Arapçasına bendir biçiminde geçmiştir (52). Bu bendir sözü de 1980 sonrasında dilimize girmiştir (52). Dilimizde, özellikle karagöz oyununda tef anlamında kullanılan pandili sözü de Yunanca pandoura’dan bozma Rumca bir alıntıdır (30).

Mısır Arapçasında tefe Farsça bir alıntı olan defin yanı sıra rik ile tar adları da verilir (17). Bunların arasında ince ayrımlar da vardır. Mısır’ın varsıl bir tef ekincine iye olduğu anlaşılmaktadır. Buradaki tar sözünün Farsçada tel anlamına gelen tardan bozma olabileceği kanısındayız (43).

Fransızcada tefe tambourin denmektedir (31, 50). Yukarıda bu sözün Fransızcada tımbırdak anlamına geldiğini de görmüştük. Yukarıda da belirttiğimiz üzere bu söz Arapça tanbûrdan bozmadır (50). Tımbırdağa tambourin diyen İngilizler tef anlamındaki tamburini tambourine biçiminde yazarak ayırırlar (50). Fransızlar tefe bask tüngürü anlamına gelmek üzere tambour de basque da derler (50). İtalyanlar da tamburo basko derler (13).Tefin eski Türkçe adı tümrügdür (4, 25). Atalay bu sözü günümüz Türkçesine dümrük biçiminde aktarmıştır (7). Bu söz Anadolu’da dumru biçimini almıştır (25, 37). Erzurum-Kars yöremizle Azerbaycan’da tefe gaval denmektedir (6, 12). Bu söz kavaldan bozma olup, adı geçen çalgının bir ağzının açık oluşunu betimlemektedir (42). Yukarıda da belirttiğimiz gibi bu söz Çeçenceye koltuk tüngürü anlamında geçmiştir (22).

Tefin en uygun Türkçe karşılığının dumru olduğu kanısındayız. Atalay’ın Divan çevirisinde sunduğu dümrük de ikinci bir seçenek olabilir. Azerbaycan’da kullanılan gaval sözünden esinlenerek kaval tüngür sözünü de üçüncü bir seçenek olarak öneriyoruz. Bu, kaval tüfek, kaval düdük gibi, adı geçen oluşumların içlerinin boş olduğunu anlatan örneklerle uyumlu bir öneridir.

İki özel sopayla çalınan küçük tüngüre trampet denmektedir (23). Bu, genellikle çalgı takımlarında kucağa asılarak çalınır. Boru takımları gibi trampet takımları vardır. Tuğ (Mehter) takımlarında bu çalgı vardı. Ögel tuğ takımlarında kullanılan bu çalgıdan davulcuk, kucak davulu olarak söz etmektedir (25). Gazimihal, batılıların eskiden trampete türk tüngürü dediklerini belirtmektedir (13). Tanzimat döneminde bu tüngür, İtalyanca adı olan tamburo biçiminde anılmaya başlamıştır (13). Arapçada tımbır anlamına gelen tanbûr sözünden bozma olan tamburo sözü İtalyancada geniş anlamda tüngür, dar anlamdaysa trampet anlamındadır (13). Bu sözün Fransızca eşdeğeri olan tambour da hem tüngür, hem trampet anlamındadır (31). İngilizcedeyse trampete side drum, snare drum denmektedir (50). Tanzimat döneminde trampete tamburo, boruya trombetta denmiş, ancak kısa bir süre sonra asker trombettaya boru, tamburoya tranpeta demeye başlamış, tranpeta da dönem içerisinde trampete dönüşmüştür (13). Gazimihal trampet sözünün, trampet takımlarının topluca çaldıkları bu çalgının çıkardığı sesin yansıması olduğu kanısındadır (13). Trampet takımlarının boru takımlarıyla birlikte bulunması bu yansıma sözü boru anlamındaki trombetta’ya yaklaştırmıştır (13). Gazimihal’in bu yaklaşımının etkisiyle olsa gerek, Tuğlacı trampet sözüne yad köken göstermemiştir (40). Kökleşik sözlüklerimizdeyse Fransızca boru anlamına gelen trompette sözünden bozma olduğu belirtilmektedir (1).

Halk dilimizde trampete lepirdek denmektedir (6, 14). Denizli’den derlenmiş bir veridir. Trampet sözünün yapıca Türkçe sayılamayacağı kanısındayız. Trompet sözüyle ilişkisi açıktır. Bir çalgı adının anlamının kayması, alıntılarda çokça görülen bir durumdur. Farsçada tüngür anlamına gelen bâlâbân Türkçede oda düdüğü anlamına gelen balabana, Arapçada tımbır anlamına gelen tanbûr İtalyancada tüngür anlamına gelen tamburoya, Latincede çöğür anlamına gelen pandura İspanyolcada tef anlamına gelen panderoya, Farsçada tel anlamına gelen tar Mısır Arapçasında tef anlamına gelen tara dönüşmüştür. Dolayısıyla trompet sözünün anlamı da kayarak trampete dönüşmüş olması Türkçe sayılmasını gerektirmez.

Öte yandan trampet sözüyle İngilizce ile Felemenkçede tüngür anlamına gelen drum, Almancada yine tüngür anlamına gelen Trommel sözleri arasındaki ses yakınlığı da ilginçtir. Webster’e göre bu sözler olasılıkla yansımadır (50). Dolayısıyla İtalyanca trombetta’nın, anlamı da kayarak trampete dönüşmesinde bu çalgının çıkardığı sesin etkisinin de yadsınamayacağı açıktır.

Trampetin en uygun karşılığının halk dilimizde kullanılan bir yansıma söz olan lepirdek olduğu kanısındayız. Çalgının düncel adları olan kucak davuluyla davulcuğun kucak tüngürü ile tüngürcük biçiminde lepirdeğin eşanlamlıları olarak sunulmasından yanayız (Sürecek).

Türk Dili Dergisi Eylül – Ekim 2009; 23 (134): 31 – 33

Eski Türkler şaman davuluna tüngür derlerdi (3, 29). Bu söz Altay Türklerince bugün de kullanılmaktadır (29). Bugün Altay Türkleri davula ayrıca çaluu da diyorlar (14). Bu söz tokmak anlamında da kullanılıyor (25). Radloff tüngür sözünün Moğolca bir alıntı olduğunu ileri sürmüştür (25). Ögel bu görüşe karşı çıkmakta, bu sözün, Moğolların gizli geçmişinde geçmediğini, Türkçedeyse tüngürdemek diye bir eylemin bulunduğunu bildirmektedir (25). Ögel bu sözü Anadolu’da tımbıra anlamında kullanılan dıngıra (6, 15, 26, 44) sözüyle de birleştirmektedir (25). Räsänen de Türkçe tüngür sözüne yad köken göstermemektedir (29). Bu verilerden bu sözün, davulun çıkardığı sese dayalı bir Türkçe yansıma olduğu anlaşılmaktadır.

Tüngürün dilimizdeki başka bir karşılığı barabandır. Bu söz Tatarca, Başkurtça ile Kırgızcada kullanılıyor. Rusça, Bulgarca, Sırpça gibi İslav dillerine de geçmiştir (20). Çuvaşçadaki biçimi parappandır (25). Bu sözü, yine tüngür anlamına gelen Farsça bâlâbân sözüyle birleştiren kaynaklar varsa da bu görüş genel kabul görmüş değildir. Farsça bâlâbân sözünün Türkiye Türkçesiyle Kırım Türkçesindeki eşseslisi olan balaban sözü büyük tüngür anlamına gelmektedir. Eyuboğlu, Räsänen ile Tietze balaban sözünü Farsça bir alıntı olarak sunmakla birlikte bu sözü baraban sözüyle birleştirmemişler, sözlüklerinde baraban sözüne yer vermemişlerdir (11, 29, 39). Redhouse ile Ahmet Vefik Paşa ise Türkçe balabanın bâlâbân biçiminde Farsçaya, baraban biçiminde Rusçaya geçtiğini savunmuşlardır (30, 48). Doerfer’in bu söze Farsçadaki Türkçe alıntılar arasında yer vermemesi bu görüşe katılmadığını göstermektedir (8).

Baraban sözünü Türkiye Türkçesinin sözlüğüne sokan Tuğlacı olmuş, o da balabanı Farsça bir alıntı olarak göstermesine karşın bunu barabanla birleştirmemiş, baraban sözüneyse Türkçe dışında bir kaynak göstermemiştir (40). Baraban sözünün eski Türkçe kaynaklarda yer almaması, balaban sözüyle arasındaki ses benzerliği bunun Farsça bir alıntı olabileceğini düşündüren verilerdir. Balaban sözünün yalnızca Türkiye ile Kırım’da büyük davul anlamında kullanılması, baraban sözünün Rusçanın yanı sıra Güney İslav dillerinde de yer alması böyle bir geçişin açıklanmasını güçleştirmektedir.

İslavcadan Türkçeye geçiş üzerindeyse pek durulmamıştır. Süleymanoğlu Yenisoy, Tatarcadaki İslavca alıntılar arasında baraban sözüne yer vermemektedir (36). Kazan Türkçesinin, Kúnos’un derlemelerine dayalı olarak Kakuk ile Baski eliyle düzenlenen söz dizininde baraban sözü yad bir kökene bağlanmamaktadır (19). Görüldüğü üzere genellikle Farsça bir alıntı olarak görülen balaban sözünün dahi Farsçaya Türkçeden geçtiği yolunda görüşler vardır.

Tüngürün Yunanca adı tympanondur (50). Bu söz yatırılarak çalınan sapsız telli çalgıyı tanımlayan yatuğan anlamına da gelir. Bu söz dumban biçiminde dilimize de tüngür anlamında geçmiştir (39). Bu, tüngürün vurmalı çalgı takımı anlamını taşımaz. Latinceye de tympanum biçiminde geçmiştir (50). Latince tympanum sözü dirgerlik dilinde cavitas tympanica adını taşıyan bir oluşumun eşanlamlısı olan bir dilgibilim (anatomi) terimidir. Adı geçen oluşumun karşılığı kulak tüngürüdür (47). Dirgerlik dilinde vurma sesinin tüngür sesi gibi ötmesi durumuna tympanicitas, bağırsaklarda ya da karın boşluğunda uçut (gaz) bulunmasına bağlı olarak karnın tüngür gibi şişmesi durumuna tympanites denir. Bunların karşılıkları sırasıyla tüngürsellik ile tüngürlemedir (47).Tympanites’in Osmanlıcası tabliyettir (47).

Tüngürün Fransızca adı tambour, İtalyancası tamburodur (50). İkisi de tımbır anlamına gelen Arapça tanbûr sözünden bozmadır. Fransızcada çeşitli araçların tüngür biçimindeki bölümlerine de tambour denmektedir (31). Sözcüğün bu anlamı tambur biçiminde Türkçeye de geçmiştir. Türkçesi kasnaktır (9, 44, 47).

Kasnaklı vurmalı çalgı anlamında tüngüre Almancada Trommel, İngilizcede drum denmektedir. Geniş kasnaklı vurmalı çalgı anlamında tüngüreyse Almancada Pauke denmektedir. Bu kavramın İngilizcede özgül bir adı yoktur. Çeşitli araçların tüngür biçiminde bölümü anlamında kasnağın Almancası Trommel, İngilizcesi drumdır (9).

Tüngüre Bulgarcada tupan (49), Makedoncayla Sırpçada tapan (5, 51) denmektedir. Gazimihal tapan sözünün Balkan Türklerince de tüngür anlamında kullanıldığını belirtmekte, bu sözü Anadolu’da yuvak anlamında kullanılan tapanla birleştirmektedir (14). Toprak sürgüsü anlamındaki tapan sözüne sözlüğünde yer veren Eren, kendisi Vidin doğumlu olmasına karşın bu sözü Bulgarca tupanla birleştirmemiştir (10). Bulgarca tupanın Yunanca tympanon’dan bozma olabileceğini, Makedonca ile Sırpça tapanınsa Bulgarca tupandan bozma olabileceğini düşünüyoruz. Derleme sözlüğünde davul anlamında tapan sözü geçmemektedir (6). Süleymanoğlu Yenisoy, tupan sözüne Türkçedeki İslavca alıntılar arasında yer vermemiştir (36).

Tüngüre Macarcada dob denmektedir (21). Gazimihal bu sözü Türkçe top sözüyle birleştirmekte, bunların yansıma olduğu kanısında olduğunu belirtmektedir (14). Macarca dob ile davul, tabl sözleri arasındaki ses yakınlığını da ilginç buluyoruz.

Vurmalı çalgı takımı anlamındaki tüngürün en bilinen adı bateridir. Davul takımı olarak da anılır. Bateri sözü Fransızca batterieden bozmadır. Almancası Schlagzeug, İngilizcesi battery, İtalyancası batteriadır. Gazimihal vurmalı çalgı anlamında depki çalgısı demeyi yeğlemektedir (14).

Geniş kasnaklı, kazansız vurmalı çalgı anlamındaki tüngürün kaba, cura, yassı olmak üzere 3 çeşidi vardır (14, 25). Kaba tüngüre meydan davulu da denir (25). Bu, alan tüngürü biçiminde özleştirilebilir. Geniş kasnaklı küçük tüngüre cura davul denir. Cura sözü çeşitli çalgıların küçük çeşitlerinin adlandırılmasında kullanılmaktadır. Sözcüğün Farsçada küçük nesne anlamına gelen curradan (34, 39) ya da erkek atmaca anlamına gelen Farsça curradan (10, 39) bozma olduğu sanılmaktadır (43, 44). Tietze cura zurna sözünde geçen curanın Arnavutça xhuradan bozma olduğunu ileri sürmüş (39), ancak Boretzky’e göre bu sözün Arnavutçaya Türkçeden geçtiğini belirtmiştir (39, 43, 44). Eren cura bağlamada geçen curanın kökeninin bilinmediğini Monchi-zadeh’nin Xurâsân adlı yapıtını kaynak göstererek belirtmiştir (10). Gazimihal cura zurnada geçen curanın Türkçede şarkı anlamına gelen yır sözünün türevi olabileceğini belirtmiştir (16). Bu konuyu gürdüdüğü ele aldığımız yazımızda irdeleyerek Gazimihal’in yaklaşımının olabildiğince çok sayıda çalgı adını Türkçe kökene bağlama çabası olarak yorumlanabileceğini; ancak Eren ile Tietze’nin verdikleri bilgilerden de gerek Türkçede kullanılan cura, gerekse bunun Farsça eşdeğeri olan curra sözlerinin çeşitli anlamları arasındaki bağıntının karmaşık olduğunun anlaşıldığını belirtmiştik (43). Bu çalgının Türkçe doğal karşılığı küçük tüngürdür.

Kasnaklı vurmalı çalgı anlamında tüngürün başlıca çeşitleri dümbelek, kazanlı tüngür, koltuk tüngürü, tamtam, tef, trampettir. Çanak biçiminde, tek ağızlı küçük tüngürlere dümbelek denmektedir (23). Bu söz Farsça tablekten bozmadır (25, 39). Farsça tablek de Arapça tabl sözünün sonuna –ek küçültme eki getirilerek oluşturulmuştur. Nitekim, çalgının Arapça adı da küçük davul anlamına gelen tabl-ı sagîrdir (25). Dümbelek sözü eski kaynaklarda deblek (25, 37), deplek (25, 37), dümbek (25, 30); halk dilinde debildek ile depildek (6, 25) biçimlerinde de geçmektedir. Kimi kaynaklar dümbeleğin Farsça özgün biçimini dûnbek (1) ya da dünbek (11, 30) olarak vermektedir. Dümbelek sözü ister tablekten, ister dünbekten bozma olsun, dümbek biçimi üzerinden dönüşmüş olmalıdır. Dümbek sözünün Türkçede Çağataycaya dek izlenmesi (25), dûnbeğin, Farsça tableğin Türkçe üzerinden Farsçaya dönen bir biçimi olabileceğini de düşündürmektedir; ancak Doerfer Farsçadaki Türkçe alıntılar arasında bu söze yer vermemiştir (8). Gerek eski kaynaklarda, gerek halk dilinde geçen öbür biçimler Ögel’e göre Türklerin Farsça tableği Türkçe tepmek eylemiyle kaynaştırmaları sonucu oluşmuştur (25). Tietze Meninski’yi kaynak göstererek Farsça tablek’in Türkçede ilk aldığı biçimin deblek olup dümbek, dümbelek biçimlerinin bunun başkantıları olduğunu belirtmekte, dünbek biçiminde Farsça bir sözden de söz etmemektedir (39).

Dümbeleğe Fransızca ile İngilizcede tambourin denmektedir (40, 50). Bu söz tüngür anlamına gelen Fransızca tambourdan bozmadır (50). O da tımbır anlamına gelen Arapça tanbûrdan bozmadır. Tambourin sözü Fransızcada tef anlamına da gelmektedir (31, 50). İngilizcedeyse tef anlamına gelen tamburin sözü tambourine biçiminde yazılarak dümbelek anlamına gelen tambourin’den ayrılmaktadır (50). Buradan yola çıkarak dümbeleğin adının tımbırdak biçiminde özleştirilebileceği kanısındayız. Dümbelek sözünün genel dilimizle uyumlu, köklü bir alıntı olduğunu yadsımadığımızı da belirtmek isteriz.

Gövdesi boğumlu bir çeşit Arap tımbırdağına darbuka denmektedir (23). Bu çalgıya Fas Arapçasında tariye denmektedir (2). Bu sözün, Mısır Arapçasında tef anlamına gelen tar sözünden, onun da Farsçada tel anlamına gelen tar sözünden bozma olduğu kanısındayız (44). Almancada darbukaya Handtrommel denmektedir (35). Bunun çevirisi olan el tüngürünün, bu çalgının dilimizdeki doğal karşılığı olduğu kanısındayız (Sürecek).

Türk Dili Dergisi Temmuz – Ağustos 2009; 23 (133): 31 – 33