İstanbul, Türkiye
bilgi@turkcesivarken.com

Yazar: Süreyya ÜLKER

Kemandan Viyolaya Gıygı

Yaylı çalgı denince usumuza öncelikle keman gelir. Batıdan gelip, ilkel bir yaylı çalgı olan kemençenin büyük ölçüde yerini alan bu çalgının geçmişimizde kökü olmadığından eski kaynaklarda geçen bir Türkçe adı yoktur. Keman sözü Farsça olup özleyin yay anlamına gelir. Tokat’taki Karaçay göçmenleri kemana da kemençeye de kılkobuz demektedirler (4). Buradaki kıl sözü tel anlamında olup,…
Devamı

Küğ mü Mırın Mı? II

Mırınla ilgili önemli bir kavram şarkıdır. Uyumlu, ezgili insan sesleri dizisi olarak tanımlanır (16). Genel kanı Arapçada doğu anlamına gelen şark sözünün türevi olan şarkî niteminden bozma olduğu yolundadır (1). Gazimihal ise bu sözün Türkçe çağırmak eyleminden türeyen çağırgı sözünden bozma olduğu kanısındadır (11). Eski Türkçede bu anlamda kullanılan yır sözü (6) günümüze ır biçiminde…
Devamı

Borgudan Trompete Boru

Türkçe sözlükte boru sözü “1) Bir yerden başka bir yere sıvı, gaz gibi akışkanları iletmeye yarayan çeşitli uzunluk ve çapta olabilen boş silindir. 2) Perdesiz, pes ses veren, basit üflemeli çalgı” biçiminde tanımlanmıştır (13). Boru sözü eski Türkçede borga (24), borgu (24), borguy (6) biçimlerinde, sözcüğün bugünkü ikinci anlamını karşılamak üzere geçmektedir. Bir de Divan’ın…
Devamı

Flüt mü Kaval mı?

İlkokula giden oğlum flüt öğrencesi alıyordu.Flütünden söz ettikçe ben de bunun Türkçesinin kaval olduğunu söylüyordum. Öğretmeni flütle kavalın ayrı çalgılar olduğunu söylemiş. Bunun üzerine konuyu araştırma gereğini duydum. Flüt sözü Fransızca flûte’ten bozma (1, 27). Fransızca flûte’un kökeniyse Latince flabeolum’a dayanıyor (46). Sözcüğün İtalyancası flauto olup, bu söz de dilimize flavta biçiminde girmiş. Sözcüğün İngilizcesi…
Devamı

Küğ mü Mırın Mı? I

Fransızca musiqueten bozma müzik sözü ünlü mırınbilimci (müzikolog) Oransay’ca Divan’da geçen küğ sözüyle karşılanmıştır (19). Bilgisunarda yaptığımız araştırmada Türkçe yanlısı kimi mırın ağellerinin bu sözü bu anlamda kullandıklarını gördük. Fransızca musique Latince musicadan, Latince musica Yunanca mousikeden, o da esin ecesi anlamına gelen Mousa’dan bozmadır (43, 46). Almancada Musik (26), İngilizcede music (24) biçimindedir. Yunanca…
Devamı

Perdeden Tuşa Dokunak II

Küçük körüklü kopuza konsertina denir. Adı İtalyanca concertinadan bozmadır (44). Almanca biçimi Konzertina, İngilizcesi İtalyancada olduğu gibi concertina’dır. Çalgıyı 1834’te Alman Carl Friedrich Uhlig geliştirmiş, ancak buluş ülevini (patent) almamış. Daha sonra İngiliz Charles Wheatstone, Uhlig’in buluşunu bilmeksizin 1844’te yeniden geliştirip, bunun buluş ülevini almış. Wheatstone, çalgının adını İtalyanca concertina koymuş. Çalgı, benzeri olan el…
Devamı

Perdeden Tuşa Dokunak I

Farsça perde sözünün çalgıbilimde çeşitli anlamları vardır. Terimin ana anlamı sesin yükseklik ya da alçaklık derecesidir. Terimin bu anlamı bugün daha çok dilimize Fransızca üzerinden giren ton sözüyle (1) dile getirilmektedir. Fransızca ton Latincede gerim anlamına gelen tonustan, o da Yunanca tonostan bozmadır (40). Sözcüğün Sanskritçe biçiminin tana olması (40) Hint-Avrupa dillerinin ortak bir verisi…
Devamı

Tabldan Davula Tüngür III

Tüngür kavramının kapsamına girmeyen vurmalı çalgılar gong, kastanyet, kaşık, zil, zilli maşa, zilli teftir. Bu çalgılardan kaşık dışındakilerin adları Türkçe değildir. Gong, bir maden tokmakla çalınan, madenden yapılmış bir ağırşaktan oluşan bir çalgıdır. Gong sözü Malayca bir yansıma sözdür (50). Bu yansımanın Türkçedeki karşılığı danktır. Dolayısıyla adının dank biçiminde özleştirilmesi gerekir. Bu çalgının Çince adı…
Devamı

Tabldan Davula Tüngür II

Gövdesi kasnak yerine kazandan oluşan tüngürlere kazanlı tüngür denmektedir (25). Bunlara Almancada Keßelpauke (35), İngilizcede kettledrum (50) denir. Bunların bir bölümü iki kazanlıdır. Bunlara da çift kazanlı tüngür denir (25). Bunun adı ikizkazan tüngür biçiminde özleştirilebilir. Fransızcada kazanlı tüngür anlamına gelen timbale sözü timbal biçiminde dilimize de girmiştir (1, 13, 23). Bu söz Orta Fransızca…
Devamı

Tabldan Davula Tüngür I

Davul sözü geniş anlamda kasnaklı vurmalı çalgıların genel adıdır. Dar anlamdaysa geniş kasnaklı, kazansız vurmalı çalgıdır. En geniş anlamıylaysa davul sözü bateri, davul takımı sözlerinin eşanlamlısı olarak vurmalı çalgı takımı anlamındadır. Davul sözünün genellikle Arapça tabl sözünden bozma olduğu kabul edilir (1). Dilimizde oldukça eski bir alıntıdır. Divan’da tovıl biçiminde geçer (7). Çalgıbilimci Gazimihal bu…
Devamı