Sözlükler ile bilgilikler arasında – bencileyin – bir gezintiye çıkarsanız; Osmanlıcanın tanımında kimi eksiklerin, yanlışların bulunduğunu göreceksiniz: İlkin Osmanlıca yerine Osmanlı Türkçesi, denebiliyor.¹ İkincileyin tüm tanımlarda Osmanlıcanın Arapça, Farsça ile Türkçe karışımı olduğu, belirtilmiş. Üçüncü olaraksa Osmanlıca, genellikle Türkçenin bir “biçim”i ile/ya da “dönem”i olarak ele alınmakta.² Şimdi bu uygunsuzluklara birer birer değineyim:

Osmanlıca, Türkçe değildir. Bundan ötürü, Osmanlı Türkçesi sözü, oldukça yaygın bir “yanlış”. Evet, Osmanlıcada Türkçe sözcükler, vardır. Dahası, Osmanlıcanın sözdizimi, büyük ölçüde Türkçenin sözdizimidir. Ayrıca Osmanlıca, köken bakımından Türk olan Osmanlıların yaratıp sonuna değin kullandıkları bir dildir. Ancak, bütün bunlar, Osmanlıcayı Türkçe saymamıza yetmez. Osmanlı yazınını anımsayalım: Gerek düzyazıda, gerek koşukta – kimi kez − % 80 oranında yad sözcüklerle karşılaşırız. Başkaca Osmanlıca sözdizimi; Arapçadan, Farsçadan epey etkilenmiştir. Örneğin bu dilde tümlemeler, Arapça ya da Farsça tümleme kuralına uygun bir biçimde oluşturulmuş; gene Arapça ile Farsça bağlaçlar yoluyla Türkçenin sözdizimine aykırı yapılar kurulmuştur. Burada söylediklerime çarpıcı bir örnek olmak üzere ünlü Osmanlı yazıncısı Namık Kemal’den şu dizekleri – Doğan Aksan aracılığıyla − aktarmam, yararlı bulunacaktır:

“Egerçi siret zarif olunca suret latif olmasa da nakâyıstan madut olmamak lazım gelir. Fakat âsâr-ı edebiyyeyi belagat-i müedda; fesahat-i eda ihtiyacından vareste edemez. Zira bir telif ki hüsn-i ifadeden mahrum olur, havi olduğu hakâyık, çiredesti-i intihal ile maharet-i kalemiyye eshabının yemini sırasına pek kolay intikal edebileceği içün mahfazasız cevher hükmündedir.”³

Görüldüğü üzere yukarıdaki örüde kullanılmış olan elli sözcükten yalnızca on üçü, öz Türkçedir. Buysa, yaklaşık olarak % 70 oranında yad sözcük anlamına gelir. Farsça bağlaçlar ile tümlemelerse, caba. Durum böyleyken – Osmanlıca; arı duru, doğru düzgün Türkçeymişçesine – Osmanlı Türkçesi, demenin bir artdüşünce ürünü, demek “yanıltmaca” olduğu açıktır. Şu, bir gerçek: Orta düzeyde Arapça ile Farsça bilmeksizin Osmanlıcayı büsbütün anlamak, olanaksızdır.⁴ (Doğallıkla koşukta anlamak – özellikle devrik tümcelerden dolayı − daha çok güçleşir.). Bundan ötürü, Osmanlıca ya da Osmanlı dili, demek gerekiyor; yoksa Osmanlı Türkçesi değil.

Osmanlıcanın Arapçadan, Farsçadan, Türkçeden oluşma bulunduğu da, doğru değil. Şundan ötürü: Osmanlıca, kimine – örneğin Orhan Hançerlioğlu’na – göre on altı; kimine – örneğin Yusuf Çotuksöken’e – göre yirmi beş dilden oluşmuştur. Kuşkusuz bu dillerden Arapça, Farsça ile Türkçe, başta gelir. Ne ki, Fransızca, İtalyanca, Yunanca ib. öğelerin sayısı, az değildir. Bu nedenle, Osmanlıca deyince geniş düşünüp Osmanlının kullanmış olduğu; bir bölümü, bugün bile kullanılan bütün “yad” sözcükleri anlamak gerek. (Osmanlı, ilişki kurduğu tüm uluslardan sözcük almıştır. Bunu unutmamalı.)

Yukarıdaki açıklamalardan yola çıkarak şunu, erinçle söyleyebilirim: Osmanlıca, Türkçenin bir biçimi de değildir; bir dönemi/evresi de… Tahsin Yücel’in anlattığı üzere Türkçeyle yan yana; daha doğrusu, karşı karşıya yaşamış bir dil, söz konusu. Bu dil, süresini doldurunca, “ölü” durumuna düşmüştür. Şimdi bile kullanılan Osmanlıca sözcükler, Osmanlıcanın yaşayadurduğunu göstermez. Onlar – Püsküllüoğlu’nun deyişiyle – ölümcül sözcüklerdir; Türkçenin özleşmesini durduramaz. Nitekim Dil Devrimiyle başlamış süreçte sayısız yad sözcük, yerlerini öz Türkçe karşılıklara bırakmıştır. Türkçenin doğal akağı, bu; öyle kalacak, kalmalı.

Son olarak Osmanlıcanın doğru bir tanımını yapmam gerekiyor. Demek söylediklerimi, derleyip toparlayarak özetlemeliyim. Osmanlıca: 13. ile 20. yüzyıllar arasında Anadolu’da, Osmanlı Generkinin⁵ yayıldığı bütün ülkelerde kullanılmış olan; başta Arapça, Farsça ile Türkçe bulunmak üzere birçok dilden sözcük almış; Arapça ile Farsça kurallarını dahi içeren; yazın ile yönetim alanlarında geçer olmuş “yapay” dil.

Buracıkta şöyle kesinleyeyim: Osmanlıca, geride kaldı. Bundan ötürü, örübilimciler⁶ ile yazın geçmişbilimcilerini ilgilendirir. Biz, Türkçeye bakalım; dilimizi geliştirip özleştirerek varsıllaştırmaya çalışalım anlayacağınız. Bu yazıysa, Osmanlıca konusundaki “baş bulanıklığı”nı biraz olsun giderirse, bana ne ongun! Ben, “Umut kalacağına emek kalsın.” deyip yazdım. Denemem, böyle son bulsun.

KAYNAKÇA

1. Aksan, Doğan; Türkçenin Bağımsızlık Savaşımı, Bilgi Yayınevi, 1. baskı, 2007, Ankara.

2. Ana-Britanika, Ana Yayımcılığı, 1994, İstanbul.

3. Ateş, K.; Çotuksöken, Y.; Dizman İ.; Kul, E.; Kutlu, A.; Küçükceylan, N.; Özel, S.; Yaşayan, S.; Türkçe Sözlük, Dil Derneği Yayınları, 2. baskı, 2005, Ankara.

4. Çotuksöken, Yusuf; Türkçe Üzerine, 1: Denemeler ve Eleştiriler; Papatya Yayımcılığı, 1. baskı, 2002, İstanbul.

5. Doğan, Ahmet; Osmanlıca-Türkçe Sözlük, Akçağ Yayınları, 1995, Ankara.

6. Gözaydın, N.; Parlatır, İ.; Zülfikar, H.; Okul Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları, 1994, Ankara.

7. Hançerlioğlu, Orhan; Türk Dili Sözlüğü, Remzi Kitabevi, 3. baskı, 2000, İstanbul.

8. Püsküllüoğlu, Ali; Arkadaş Türkçe Sözlük, Arkadaş Yayınevi, 3. baskı, 2000, Ankara.

9. Vikipedi, www.tr.wikipedia.org

10. Yücel, Tahsin; Dil Devrimi ve Sonuçları, Can Yayınları, 4. baskı, 2007, İstanbul.

dipçe:                

Dikkat ederseniz yukarıda bütün tasfiyecilik akımları dedim. Bunu biraz açalım. Malum ki, Türkiye’de dil konusu açıldığında birbirinden ak ile kara kadar ayrık iki kutup vardır. Birisi yeni kelimelere düşman, eskiye âşıktır. Mehmet Akif Ersoy, Namık Kemal, Şinasi gibi dönemin ciddi ediplerinin şikâyetlerine rağmen Cumhuriyet öncesi Türkçesinin tüm arızalardan uzak, mükemmel bir dil olduğunu savunurlar. Öteki ulam ise yüzyıllar boyu işlene incele edebîleşmiş koskoca bir imparatorluk dilini yadsıyıp kökten keserler. Böylece, bir anda yepyeni bir dil yaratma sevdasına düşerler. Konuştukları ve yazdıkları Türkçe ekseriyetle tadını tuzunu yitirmiş soğuk bir yemeğe benzer. Bu ulamın mensuplarına “tasfiyeci” der karşı gruptakiler. Amma velakin, ben salt Öztürkçeciler için bu tabirin kullanılmasını yanlış sayıyorum. “Tasfiye” sözcüğünün etimolojik anlamı “arıtma, saflaştırma”dır. Fikrimce, nasıl eski kelimeleri def etmek tasfiyecilikse, yenileri dilden çıkarma çabaları da artık basbayağı tasfiyeciliktir. Madem tasfiyecilik milletin uzun yıllar konuştuğu sözcükleri atarak büyük bir boşluğa, eski lisanı anlayamamaya neden oluyor; öyleyse, onyıllar önce türetilip bugün binyıllık kelimeymiş gibi yadırganmaz konuma gelen sözcükleri atmak da aynı etkiyi yaratacaktır. Örneğin, biz yıllarca “özgürlük” demişiz; kitaplarda, dergilerde, gazetelerde milyonlarca defa kullanmışız; meydanlarda bu kelimelerle bağırmışız. Şimdi kalkıp bu kelimeyi kovmak hangi akla hizmet eder?

Osmanlıcacıların uydurmacılık suçlaması da tam bir kara mizahtır. Misalen “ulus” kelimesi. Ne kullanmalıyız? “Millet”. Lügatlerimize başvuruyoruz. Bakın Kamus-ı Türkî’nin yazarı Şemseddin Sami ne diyor:

“Lisanımızda bu lügat sehven ümmet, ve ümmet lügati millet yerine kullanılıp, mesela ‘milel-i İslamiyye’ ve ‘Türk milleti’ ve bilakis ‘ümmet-i İslamiyye’ diyenler vardır; halbuki doğrusu ‘millet-i İslamiyye’ ve ‘ümem-i İslamiyye’ ve ‘Türk ümmeti’ demektir; zira millet-i İslamiyye bir, ve ümem-i İslamiyye yani din-i İslama tabi insan ise çoktur. Tashihan istimali elzemdir.”

Bir de “Lügat-i Naci”nin müellifi Muallim Naci’ye kulak verelim:

“Bir memlekette doğan yahut tavattun eden ve aynı hükûmetin idaresi tahtında yaşayan efradın heyet-i mecmuası demek olan ‘nation’ mukabilinde istimal etmemek evladır. Ona mukabil ‘kavim, ümmet’ kelimeleri kullanılabilir.”

Sadece bu mu? Osmanlı döneminde de uydurma kelime bol… Şemseddin Sami uydurma “nezaket” sözcüğü için ne demiş:

“Farsça ‘nazik’ sıfatının Arabî zum olunmasıyla masdar-ı Arabî suretinde teşkil olunmuş galat-ı fahiş bir lügattir.”

Daha onlarca örnek verilebilir.

Ey Tasfiyeciler, sizlere sesleniyorum!

Osmanlıcacılar, sürekli kendinizle çelişiyorsunuz. Uydurma diye “anıt” sözcüğünü yeriyorsunuz, ancak ona karşı savunduğunuz “abide” kelimesi de uydurulup 1910 dolayında kullanıma sokulmuştur. Öyleyse, “anıt”ın yanına “abide”yi de mi gömelim? Yahut ikinci eleştirme noktanız da geçmişle ilişkinin kopması. Haklısınız, lakin bunu “cevap”ı yüceltip “yanıt”ı yererek yapamazsınız. Zira, “yanıt” bizim en kadim sözcüklerimizdendir. Hatta, Türkçe için “cevap”tan bile eskidir denilebilir. MÖ 2-3. Yüzyılda yaşamış Mete bizim atamız, 1453’te İstanbul’u fetheden II. Mehmet atamız; ama 11. Yüzyılda yaşamış, üstelik dev bir eser kaleme almış Yusuf Has Hacib atamız değil mi? Bugün unutulmuş “yanmak (dönmek)” fiilinden “gene, yine, yankı, yansımak” gibi kelimelerle eşkökenli olan “yanıt”, Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’inde tam 172 kez geçiyor. Onlardan rastgele birini yazıyorum:

yanut birdi odgurmuş aydı bu söz 

ukuşka yakın ol aya könglü tüz

(Odgurmuş yanıt verdi ve dedi ki: Bu söz akla yakındır ey temiz kalpli)

Madem bugün dilin kısırlaştırıldığını savunuyorsunuz, yeni kelimeleri insanların dağarcığından çıkartıp niçin daha da az kelimeli bir dil oluşturmaya çabalıyorsunuz. Bırakın bu çelişkili tutumları. Çoğu doğru olsa da birtakım yanlış türetilişli yeni kelimeler olabilir. Bunlar artık, tıpkı Osmanlı aydınlarının türettikleri gibi, dilimizin parçası olmuş durumdadır. Bunları mazeret göstererek türetim düşmanlığı yapmayalım. “Doğru şekilde türetelim” diyerek çalışmalara katkı sağlayalım, eskiyi de daima muhafaza etmek koşuluyla.

Öztürkçeciler, eğer savınız Türkçe’nin kadim ve büyük bir dil olduğu yönündeyse, geçmişi inkâr edemezsiniz. Binyıldır bu millet İslam ile haşır neşir; dolayısıyla Arapça ve Farsça sözcüklerle kuşaklar boyunca alakadar. Onlardan vazgeçmek demek, bazı tarihçilere göre dünyanın Roma’dan sonra ikinci büyük imparatorluğunun, görkemli, edebî, ananevî, sanatsal mirasını reddetmek demektir. Bunun sonucunda kendimizi 50-100 senelik ülkelerle aynı kategoriye kendi ellerimizle yerleştirmiş oluruz. Böyle, dünyada tek tük ulusa nasip olacak dev bir mirası bunmak, yani beğenmemek, izahı imkânsız, akla şifa bir harekettir kanısındayım. Batı kültürü ümmetinin temel dilleri olan Latince ve Yunancaya göbekten bağlıdır. Bu ana dillerden neşet etmemiş sözcük sayısı gayet azdır. Buna mukabil, Türkçe kendi köklerinden gelmiş onbinlerce  kelime barındırmakla bu batılı dillerden ayrılmaktadır. Arapça ve Farsça ise dilimizin zenginliğine zenginlik katan, geçmişle ve öbür Türk lehçeleri ile bağımızı kuran temel unsurlardan biridir. Onlar vazgeçilemezdir. Kendileri dilden çıkma eğiliminde olsa dahi bizim izin vermememiz gerekir. Kaşgarlı Mahmut ile Yunus Emre ile Fuzuli ile Namık Kemal ile Attila İlhan ile bütünleşelim. Tarihimizle bugünümüz yekvücut olsun. Ayrıca, gelişme ve evrim de kazanılmışı muhafaza etmek koşuluyla sürgit devam etsin.

Antrparantez, Atatürk’ün “Dil Devrimi” yolunda ne şekilde tutum değiştirdiğini görmezlikten gelmeyin. Bunun tek tanığı Falih Rıfkı Atay değildir. Atatürk’ün nasıl bir dil arzuladığı ve bu dilin Öztürkçecilerin dili olmadığı aşikârdır. Merak buyuran, Atatürk’ün en son yazılarından biri belki sonuncusu olan vasiyetnamesini bir zahmet okuyup orada öz Türkçesinin de bulunduğu sözcükleri neden kullanmadığını bir düşünsünler.

Ey Türkçeseverler!

Bir dil bir sözlük düşünün ki ikiye ayrılmış ve her bir grup sözlüğün bir yarısına kilit vurulmuş. Kendi konuşurları arasında dahi farklanan dil, nasıl olur da mahdut sözvarlığı ile edebiyata, felsefeye, bilime ve sanata zemin oluşturabilir. Kurtuluş değilse bile, dilimizin inkişafının süratlenmesi için tasfiyecilik boynuzlarını törpülemek, bu sivrilikleri Türkçe’nin yasak konmamış engin denizinin seviyesiyle hemzemin kılmak başkoşuldur. Aksi takdirde, o malum uçlu değnekten daha çok çekeceğimiz var demektir.  

Şubat 2012

SÖZLÜKÇÜK

ulam: grup, kategori, makule (TDK Türkçe Sözlük) / ulam ulam: sıra sıra  “Ulam ulam olmuş yatar yazılar / Ceylan kovar gök boncuklu tazılar -Karacaoğlan”

sürgit: ilelebet (TDK Türkçe Sözlük)

bunmak: beğenmemek, azımsamak, küçümsemek “buldukça bunar” (TDK Türkçe Sözlük)

Batur ALPTÜRK

baturalpturk@hotmail.com

Genelde özleştirmecilik, özelde Türk özleştirmeciliği, kimilerince “boş” bir çaba sayılabilmektedir. Oysa gerek Türkçenin özleşme sürecinde aldığı azımsanamayacak yol, gerek sağgörülü dilcilerce anlatılagelenler; gerekse kişinin gözlemle, doğru uslamlamayla varabileceği gerçekler; özleştirmeciliğin bilimsel dayantısını da, kılgısal yararını da, ortaya koyar. Bundan ötürü, bu denemede özleştirmeciliğin gerekçesini – kendi düşündüklerimin, gözlemlediklerimin, okuduklarımın; dahası, yazdıklarımın ışığında – açıklamaya çalışacağım. İşe bilişsel/düşünsel nedenlerle başlayayım:

Bilindiği üzere dil ile düşünce arasında dolaysız bir bağıntı, vardır: Sözcüklerle düşünür, konuşur, yazarız. Demek düşünülerimiz, dilde anlatım bulur. Bu bakımdan açık, anlaşılır, giderek üretken bir dilin gerekliliği, yadsınamaz. İşte, özleştirmecilik, bu uğurda gösterilen etkinliktir. Düzgülü¹ koşullar içinde yad kavramlarla düşünmenin güçlüğünü, kimi kez olanaksızlığını, hepimiz – şu ya da bu biçimde – öğrenmişizdir. Örneğin bir uzambilim² terimi olarak Arapça müselles sözcüğü, Arapça bilmeyen bir Türk (anadili Türkçe olan, günlük yaşamında Türkçeyi kullanan kimse) için çağrışımsız mı çağrışımsızdır. Buna karşılık, öz Türkçe “üçgen” sözcüğü, uzambilimden hiç mi hiç anlamayan bir Türke bile bir nenler çağrıştırır. Öyleyse, çağrışımsallık, özleştirmeciliğin anagerekçesidir. Bu nedenle Dil Devrimi sırasında, sonrasında genellikle çağrışımsal yeni sözcükler, bunlarınsa en çağrışımsal olanları, tutunmuştur. (Ataç’ın Ar. kelime karşılığında önerip kullandığı “tilcik” biriminin tutunamayıp M.C. Anday’ın türetisi olan “sözcük” öğesinin tutunuvermiş olmasını, buna bağlamalı.)

Türkçenin esenliği, özleştirmeciliğin başka bir gerekçesi olarak gösterilebilir. Demek dilsel yanlışlar, özellikle sesletim ile yazım yanlışları yapma olasılığı, yad sözcükler kullanıldığında büyümektedir. Bu konuda çarpıcı bir örnek, Osmanlıca ikametgâhilmühaberi sözüdür. Gerçekten anılmış sözü, yükseköğrenimli Türkler bile, çoğun yanlış sesletip yazıyorlar. Gelgelelim bu sözün öz Türkçe karşılığı olan “konut belgesi”ni yanlış kullanmak – handiyse – olanaksızdır. Bundan dolayı, yad sözcüklerin doğru kullanılmasını sağlamaya çabalamak yerine öz Türkçeyi yaygınlaştırmaya uğraşmak gerek. Yoksa Türkün dilinin dönmediği ya da yazağının³ kıvıramadığı yad sözcükler, yanlış kullanılmaya yargılıdır. Yad sözcük kullanma özentisinin yol açadurduğu türlü anlatım bozukluklarıysa, caba.

Bu bağlamda güzelduyusal nedenin de sözü edilebilir. Demek Türkçenin öz güzelliği, özleşmeyle kendisini göstermektedir. Türkçeyi hiç bilmeyen ellerin Türkçe bir konuşmaya ya da söyleşime kulak kabarttıklarında, işittiklerini söyledikleri “ezgi” büyük ölçüde ses uyumundan kaynaklanır. Ses uyumuysa, en belirgin biçimde öz Türkçe sözcüklerle ayrımsanmaktadır. Doğallıkla burada ellerden çok, biz Türklerin Türkçeden aldığımız güzelduyusal tat, önem taşıyor. Birey, beğendiğine özenle bakar. Türkçeyi beğenmek içinse gizil⁴ güzelliğinin ortaya çıkarılması gerek. Bunu, ancak özleştirmeciliğin sağlayacağını söylemek, aşırı değil mi?

Kuşkusuz yukarıda belirtilmiş nedenlerden az önemli olmamak üzere özleştirmeciliğin “ulusal ekin” açısından yararına değinmek gerekiyor: Dil, ekinin taşıyıcısı olduğu denli çok, yaratıcısıdır. Bundan ötürü, ulusal ekinimizin varsıllaşmasını istiyorsak; özleştirmecilik doğrultusunda çaba harcamamız, demek Atatürk’ün öngördüğü gibi Türkçeyi, “yad diller boyunduruğu”ndan kurtarmamız, başkoşuldur. Varsıl bir ekin ortamında kişilerin yaşamlarının boyutlanıp daha nitelikli bir duruma geleceği, apaçık. Evet, bu, ulusçuluk gütmeyi gerektirir. Ancak, burada saldırganca olmayan; eşdeyişle başka dillere, giderek ekinlere yaşama ülevi tanıyan bir ulusçuluk, söz konusu. Çokekinliliğin⁵ değil, ulusal ekinde budunsal ayrımlılıkları barındırmanın; yeryüzü ölçeğindeyse ekinsel yayılmacılık gütmemekliğin sözünü ediyorum: bütün ekinlerin, bu arada dillerin⁶ birlikte – daha doğrusu, yan yana − var olması. Özlemim budur.

Buraya değin bilişsel/düşünsel nedenler, Türkçenin esenliği, güzelduyu ile ulusal ekin, söz konusu edildi. Uzun-boylu düşünülürse, başka gerekçeler, bulunabilir. Ne ki, yukarıdaki nedenler, özleştirmeciliğin gereğini, yararını aydınlık bir biçimde ortaya koymaktadır. Kuşkusuz özleştirme karşıtçılarının, Türkçenin bağımsızlık savaşımına katılmalarını sağlamak, o denli kolay değil. Ayrıca yığınlar, dili kullanadurmasına karşın bu savaşımda etkin olarak yer al(a)maz. Demek iş, gene dilsever aydınların başlarına düşüyor. (Doğrusu, “dilsevmez” aydın tasarımlanamaz: Aydının ayırmaçlarından⁷ biri, dilseverliktir.). Türk özleştirmeciliği, bilimden dayanak alan, ilboyca − büyük ölçüde − benimsenmiş kutlu bir çığırdır. Bundan ötürü, gerçek aydınlarımız, Türkçenin bağımsızlık ülküsünü yaşama geçirmeye çalışagelmiş; bundan kelliyse çalışagidecekler. Öyleyse, öz Türkçe yoldaşlarına ne ongun! (Gönül, öz-Türkçecilerin çoğalmalarını ister; o ayrı. Gene de, ilkin kendi ödevimizi yapmalı; sonra başkalarından bir nenler ummalıyız. Doğallıkla umacaksak…)

___________________________________

Daha çok “Kubbealtı Lügati” adıyla anılan “Misalli Büyük Türkçe Sözlük” 2005 yılında yayımlandı. Ancak, sözlük, ağızdan kelimenin çıkıvermesi gibi yayımlanıvermedi elbette. Kubbealtı Vakfı’nın çatısı altında Faruk Nafiz Çamlıbel, Orhan Seyfi Orhon, Tahsin Banguoğlu gibi değerli isimlerden oluşan 12 kişilik danışma kurulu ile 1972 senesinde sözlük çalışmaları başlatıldı. 1976’ya dek geçen sürede, 13-20. asırlar arasında yazılmış yüzlerce eser tarandı. Fakat, sözlük çalışmalarının göründüğü kadar kolay olmadığı tecrübeyle anlaşıldı. Birçok insan bu işi yürütemeyerek ayrıldı. Çalışmaların dağsı yükü İlhan Ayverdi’nin üzerine kaldı.

İlhan Ayverdi, 1926 yılında Manisa-Akhisar’da doğmuş, liseyi İzmir Karataş Lisesi’nde, üniversiteyi İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı bölümünde okuduktan sonra aynı branşta öğretmenlik yapmıştır. Yüksek mimar Ekrem Hakkı Ayverdi onun kocası, ünlü romancı Sâmiha Ayverdi ise onun görümcesidir. 1970 senesinde kurulan Kubbealtı Vakfı’nın adını koyan İlhan Ayverdi, Türk ilim hayatında kapsamlı bir sözlük hazırlayan ilk kadın olarak literatüre girmiştir.

İlhan Ayverdi’nin ilginç bir yönü, görgülü, bilgili, çağdaş insanlar yetiştirmeyi şiar edinmiş Rifaîlik dergâhının müntesibi olması. Kendisi bu dergâhın 1925 yılına dek şeyhi olan Kenan Rifaî’nin müritlerindendi. Kenan Rifaî ki Galatasaray Lisesi mezunu, öğretmen, Fransızca Türkçe ve resim dersleri veren, Fransızca’dan tercümeler yapan, bestelenmiş ilahileri ve divan tarzı şiirleri olan, dergâhını kültür akademisi doğrultusunda geliştirmeyi ideal edinmiş bir kişi. İddiaya göre, Atatürk, zamanında ona millî eğitim bakanlığını teklif etmiş ama o “ben din insanıyım” diye kabul etmemiş. Kenan Rifaî’nin vâris olarak seçtiği, İlhan Ayverdi’nin görümcesi, hocası ve çok sevdiği dostu Sâmiha Ayverdi bir sözünde şöyle demiş:

“Rifaî, Kadirî, Mevlevî diye ayrı ayrı isimler altında aynı ruha, aynı gayeye, aynı yürek yanığına sahip olan derviş için tekke, müşterek terbiyenin, müşterek görgünün, müşterek felsefenin pişirilip kotarıldığı yerdir.”

Şu var ki, bu tekkede, dergâhta kullanılan güzel Türkçe, İlhan Ayverdi’nin bu olgunluğa ulaşmasında baş etmenlerden birisi sayılmalıdır.

Biraz da sözlüğün içeriğinden bahsedelim:

Lügati elime aldığımda ona iki bakımdan hayran kalmıştım:

1. Her sözcükle ilgili bol bol örneklerin gösterilmesi

2. Eski kelimelere genişçe yer vermesi

TDK dâhil hiçbir Türkçe sözlükte yukarıda saydıklarımı bir arada görememiştim. Sözgelimi, Kubbealtı Lügati, 400 müellifin 1000’e yakın yapıtının taranmasıyla elde edilmiş 100.000 misal içeriyor. Kıyasen, TDK’nin 2011 baskılı sözlüğünde ise yalnızca 34.664 örnek cümle mevcut. 1932’den beri işleyen ve koskoca bir kadroya sahip TDK, küçük sivil bir kurum, üstelik sonradan bütün sorumluluğu üstlenmiş bir kişinin yanında, amiyane tabirle, solda sıfır kalmış. Her zaman söylerim, örnek cümle bir kelimeyi kullandırma açısından en lüzumlu cihettir. Sözlüğün ikinci yönüne gelirsek, bu konuda herhangi bir sayımlama yok. Fakat, sözlüğün önsözünde şöyle bir tümce var:

“Bu sözlük sadece yaşayan Türkçemizi değil, tarihî seyri içinde Türk dilinin kazanmış olduğu zenginlikleri de gözler önüne sermek, Türk çocuklarına geçmişleriyle bağ kurmalarında ve milletlerin tarihinde daha dün demek olan 100-150 senelik metinleri okuyup anlayabilmelerinde yardımcı olmak amacıyla hazırlanmıştır.”

Hakikaten 100-150 yıl daha dündür büyük bir millet için. Ancak, ne yazık ki biz daha kurucumuz Atatürk’ün Nutuk’unu, ulusumuzun en önemli şiiri İstiklal Marşı’nı anlamamak, öğrenmemek ve öğretmemekte inat ediyoruz. Sanki Türkçe 50 yıl önce doğmuş gibi, eskileri koruyarak yenileri kazanma yolu en uygunuyken, dilimizi tepetaklak edip kuşaklar arasında bile anlaşılmaz bir dil yaratarak sapkın bir yola girmişiz. Kubbealtı Vakfı da Türkçe’nin bu hazin macerasından rahatsızlık duyarak sözlük hazırlama işine girişmiş. Ne sevindiricidir ki, bu anlayışla yola çıkıp başka bir aşırılığa kaçma hatasına düşmeyerek yaşayan Türkçe’yi bütünüyle ele almışlar. Eşdeyişle, sözlükte Türkçe nehrinin eskiden gelen sözcüklerinden başka yaşayan Türkçe kelimelere ve yeni türetilen kelimelere de yer verilmiş. Sözlükte yanlış türetilmiş ve tutunmuş kelimeler varken yanlış türetilip tutunmamış kelimeler bulunmuyor. Doğru türetiler ise büyük oranda mevcut.

Genel bilançoyu söyleyecek olursak, lügat 61.000 maddebaşı ve bunlardan türetilmiş 35.000 deyim ile 96.000 açıklamalı maddeye sahip. Şunu da belirtmek gerekir ki maddebaşını artırma konusunda özel bir çabaya girilmediği bildirilerek, örneğin fiillerin “-me” ekiyle isimleştirilen biçimleri özel anlam kazanmadıysa dâhil edilmemiş. Sonuç olarak, bu sayıları TDK ile bire bir karşılaştırmamak lazım. Çünkü, TDK bu tür türevlendirmeler bakımından Kubbealtı Lügati’nden çok çok fazla. Buna karşın, Kubbealtı Lügati, eski kelimelere geniş yer vermesinin yardımıyla TDK’nin önünde.

Öte yandan, Kubbealtı Lügati’ne yönelteceğim birkaç eleştiri noktam var:

• Bulunması Gereken Sözcükler: “Savlamak, düşünsel, içselleştirmek, alıntılamak, insansız, dinleti, avunç” gibi birtakım yaşayan sözcüklerin namevcut olması sözlüğün esnekliğini ve kapsayıcılığını bir miktar azaltmış. “Koşa (çift), nen (şey), sıngın (kırık, yenik), erinç (huzur), anık (hazır)” gibi Eski Türkçe’de sıkça kullanılan Türkçe menşeli sözcükler lügatte maalesef yok. Lügatteki Arapça-Farsça kökenli eski sözcüklerin bulunması istikametindeki hassasiyet Türkçe kökenli eski kelimeler konusunda ne yazık ki eksik kalmış. Tarama Sözlüğü’nden yararlanıldığı önsözde belirtilirken niçin o sözlüğün bu kadar gerisinde kalındığı meçhul. Aynı dönemdeki eserlerin tarandığı göz önüne alındığında Tarama Sözlüğü içindeki her söz Lügat’te bulunmalıydı. Yine de, “erte (sabah), ağdık (bozuk, kusurlu), saz (sarı renk), arkırı (çapraz), şol (şu)” gibi sevindirici sözcükler de var.

• Etimoloji: “Kılavuz, ümük, ılıman, kavkı” gibi sözcükler yad kökenli gösterilmiş. “Sapan, öykünmek, bağnaz, bayındır” gibi sözcüklerin kökeni belirsiz olarak belirtilmiş. Hatta, bazı fikirler alıntılanarak yabancı olabileceği yönünde ibareler koyulmuş. İlginçtir, “sıra, örnek, ören” gibi tartışmalı, üstelik yabancı kökenli olduklarına dair kanaatin daha egemen olduğu kelimelerin kökeninin ise Türkçe olduğu açıklanmış.

“Görev, işlev, türev” gibi “-v” eki ile türetilen sözcüklerin; “yargıtay, sayıştay” gibi “-tay” ekiyle oluşturulan sözcüklerin, Kırgız, Çağatay, Moğol vb. kökenli olduğu belirtilmektense “yanlış türetme” olarak yaftalanması beni rahatsız etti. Amma velakin, en tartışmalı “-sal/sel” eki meselesi ise sınırlı sözcükte görülen ekin işlekleştirilmesi olarak ifade edilmiş.

• Fikir Belirtilen Sözcükler: Sözlüğün içinde şöyle bir ibare var:

“Sözlük genellikle fikir yürütmez, tespit eder.” Ancak, “evrensel, saygın, okul, aşama, ayrıcalık, egemenlik” gibi kelimelere seçilen misaller doğrudan olmasa da dolaylı olarak fikir bildirimi hükmünde. Doğrusu, bu tutumu hoş karşılamadım. “Evrensel” maddesindeki misal şöyle:

“Evrensel hangi Türkçe kökten türetilmiştir, sakın üniversal’dan olmasın? Çünkü ikisinin de anlamı aynı kapıya çıkıyor da (Ahmet Kabaklı).

 Bu tür misallerin, okura kelimeyi kullandırması açısından hiçbir yararı yoktur. Gereksiz, yalnızca kelimenin niteliği hakkında olumsuz fikir bildirmek için bir çaba olarak görülmektedir.

 Sonuç olarak, her ne kadar sözlükteki noksanları, kusurları, öznel kanaat doğrultusunda getirilen eleştirileri belirtsek de bahsettiğimiz lügat, Türk sözlükçülüğünde başköşeye yerleşecek liyakattedir. Dahası, 34 yıllık müthiş bir gayretin altında imzası bulunan İlhan Ayverdi, övgülerin en güzeline layıktır. Şundan dolayı ki, sözlük yazmak bir ölümlü için kazançlı bir iş değildir. Türkçe’ye yarışır bir sözlük için fazla olmayan 34 yıl, bir insan için yarım ömürdür. Nitekim, 2005’te Kubbealtı Lügati yayımlandıktan 4 yıl sonra 2009’da, İlhan Ayverdi ebedî âleme göçmüştür. Özünü Türkçe’ye adamış bir insan, eserini yayımlayıp semeresini almaya başlayacakken vefat etti. O nedenle, kaliteli sözlük yazmak ancak halis niyetlerle, gönüllülükle olur. Kendi cebini düşünen insan sözlük yazmaz. İlhan Ayverdi de bize ve Türkçe’ye bu kıymetli, tatminkâr, çoğu yönden koskoca TDK’den bile gelişkin sözlüğü armağan edip dünyadan göçtü.  Söz ettiğimiz aksaklıklar onun şanını denizde damla ve güneşte zerre kadar azaltmıyor. Onun bu aziz hatırası karşısında kendisini saygıyla ve şükranla yâd ediyorum. Toprağı bol olup rahmet denizine gark olsun.

Şubat 2012

SÖZLÜKÇÜK

sayımlama: istatistik (TDK Türkçe Sözlük)

öz: kendi -zamir olarak- (TDK Türkçe Sözlük) “Nem var ki laf edem özümden / Mahveyle beni benim gözümden – Fuzuli”

Batur ALPTÜRK

baturalpturk@hotmail.com

 
      Güreş, yüzyıllardır Türkleriñ çocukluktan oynayageldiği bir oyun olup eñ eğlenceli güç gösterilerinden biridir. Düz bir yarışma olmayıp yörelere ma çağlara göre türlülük gösterir. Ancak, ortak bir noktası vardır: karşılıklı gür olmak.

 
      Gür olmak dedim, çünkü güreş veya güreşmek sözcüklerindeki sırasıyla eylemlik eki -ş ile işteş çatı eki -ş- kaldırılırsa geriye kalan parça olan güre- sözcüğü, özünde gür “bol ve güçlü olan” sözcüğüne addan eylem yapıcı +A- eki getirilerek oluşmuştur. Buradaki güre- sözcüğü bugün “(hayvan) çiftleşmek” olarak yaşıyor çünkü gür sözcüğünüñ değişli bir añlamı da “bol, verimli olan”. Eski Türkçede ise kür sözcüğü “yiğit, kabadayı” añlamındadır. Démeli özünde bu sözcükler, güçle ilgilidir.

 
      Bu türden güç kavramını içeren Anadolu’daki ağızlarımızdan dérlemiş olduğumuz güre sözcüğümüz de bulunuyor ^{[Derleme Sözlüğü, 1932]}. Bu sözcük “kuvvetli, dinç” añlamındadır, yazı dilimizde ise “çiftleşmek isteyen hayvan” gibi değişli añlamları da bulunuyor ki gür ile ilgisi böylece iki añlamdan da görülebilir. Bu sözcük de güre- eylemine -g eki gelerek oluşmuş ancak bu ek, Türkiye Türkçesinde önceki ünlüye kaynaşarak yitmiştir.

 
      Tüm bu sözcükleriñ bağlı olduğu gür sözcüğünüñ gürlemek dédiğimizdeki gür (2) ile ilgisi yoktur, çünkü bu gür (2) sözcüğü yansıma bir sestir gürültü, gürül gürül gibi sözcükler bundan türer. Başından béri söz ettiğim gür sözcüğü ise añlamca güç ile ilgidir. Acaba biçimce/kökence de ilgili mi?

 
      Türkiye Türkçesindeki güç sözcüğü, Eski Türkçe kǖç biçiminden gelir. Bu sözcük uzun /ü/ sesiyledir çünkü uzun ünlüleri koruyan Türkmencede güyç olarak, uzun ünlüleriñ izini barındıran Yakutçada küüs olarak ma yiñe uzun ünlüleriñ izini barındıran Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesinde ek aldığında güc+ olarak^[1] bulunur ^{[Tekin, 1995: 189-191]}. Kısacası kesin olarak biliyoruz ki güç sözcüğü uzun /ü/ ile olan bir *kǖ- kökünden gelebilir. Öte yandan eğer gür sözcüğü de uzun /ü/ ile olan bir köke dayanıyorsa bu iki sözcüğüñ köken bağını açıklamak için ilk adım atılmış olur, değilse iki ayrı kök kurmak géreklidir.

 
      Çoğu kaynakta gür için bir uzun ünlü söz konusu edilmemiştir. Ancak, biliyoruz ki Ana Türkçenin uzun ünlüleri Çuvaşçada ikiz ünlü olmuşlardır ^{[Ligeti, 1938: 195] [Tekin, 1995: 123]}. Örneğin Ana Türkçe kǖn “gün, güneş” sözcüğü Çuvaşçada küen “gün” biçimine gelmiştir, aynı biçimde Ana Türkçe kǖz “güz, soñbahar” sözcüğü Çuvaşçada küer olmuştur. Tam da bu noktada gür sözcüğünüñ Çuvaşçasına baktığımızda küerüe sözcüğünü buluruz ^{[Fedotov, 1996: 3, 94-95, 100-104]}. Démeli, ünlü ikizleşmesi tam da diğer uzun ünlülü sözcüklerdeki gibi gérçekleşmiş!

 
      Uzun ünlüleri ya da izlerini bulabileceğimiz Türkmencede, Moğolcada ma Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesinde bu sözcüğüñ uzun ünlü olduğuna ilişkin bir kanıt bulamayışımız, bence sürekli bir ses olan /r/ ünsüzünden kaynaklanıyor. Yakutça kür biçiminiñ de Moğolca gür biçiminden geçmiş olması üzerinde durmak gérekir^[2]. Bu durumda elimizde, Çuvaşçadan ötürü, Eski Türkçe kür “gür” sözcüğünüñ Ana Türkçe *kǖr biçiminden geldiğine ilişkin güçlü ipuçları bulunuyor. Böylelikle kǖç “güç” ile kǖr “gür” sözcükleriniñ ortak bir kökü olabilecek Ana Türkçe *kǖ- sözcüğünü kurabiliriz.

 
      Türkçe güç ile gür sözcükleriniñ ortak kökü olabilecek Ana Türkçede bir *kǖ- sözcüğü için göze ilk *kǖ- “korumak” sözcüğü çarpıyor ^{[Tekin, 1995]}. Bu sözcük, Ana Türkçe kǖt- ile kǖd- “gütmek” sözcükleriniñ kuramsal köküdür. Biçim olarak uygun olsa da gérçekten éş kök mü, yoksa tümüyle ayrı ancak sesteş bir kök mü bunu bilmemiz için biraz daha kurcalamamız gérekiyor.

 
      Yiñe de benim yorumum, kǖç “güç” ma kǖr “gür” sözcükleriniñ kǖt-/kǖd- “gütmek” sözcüğüyle eñ azından añlam olarak bağdaştığı yönünde, çünkü gütmek/korumak için güçlü olmañız da géreklidir. Bu durumda Eski Türkler kǖç “güç” dédiklerinde “koruma yéteneği” ma kǖr dédiklerinde “korur, koruyan” démek istemiş olabilirler.

 
      Kalanda, şimdiye dek yüzyıllar boyunca Türk ekininde güçlü olmanıñ koruma sorumluluğu da getirdiğini çok iyi biliyoruz. Örneğin, eñ kolay örnek olarak, Osmanlı kağanlığı döneminde ele geçirilen yérlerde bulunan kamuya bu añlayışla bakılmıştı: biz sizi koruyalım/güdelim çünkü biz güçlüyüz, siz de bize vérgi vériñ. Bunuñ dışında Orkun Yazıtlarına ^{[Ork., 735]} ma Kutadgu Bilig bétiğine ^{[Hacib, 1069]} bakıldığında da beñzer açılımlar görülmektedir. Géñel olarak da böyle bir toplum añlayışımız olduğu hepimizce bilinmektedir.

 
      Güç ile ilgili sözcüklere değinmeyi başka bir yazıda sürdüreceğim.

Dipçe.

Kaynakça.

[Derleme Sözlüğü, 1932] Derleme Sözlüğü, Türk Dil Kurumu yayınları, Ankara, 1932.

[Tekin, 1995] T. Tekin, Türk Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler, Simurg yayınları, İstanbul, 1995.

[Doerfer, 1963] G. Doerfer, Türkischehe und mongolische Elemente im Neupersischen, Wiesbaden, 1963.

[Ligeti, 1938] L. Ligeti, Les voyelles longues en turc, JA, 1938.

[Fedotov, 1996] М. Р. Федотов, Этимологический словарь чувашского языка [Çuvaşçanıñ Kökenbilim Sözlüğü], Çeboksari, 1996.

[Ork., 735] Orkun Yazıtları, 735. Baskı: T. Tekin, Orhon Yazıtları, Türk Dil Kurumu yayınları, Ankara, 2008.

[Y. H. Hacib, 1069] Y. H. Hacib, Kutadgu Bilig. Baskı: R. R. Arat, Kutadgu Bilig II (Çeviri), Türk Dil Kurumu yayınları, Ankara, 1974.

TDK Türkçe Sözlük’ün 11. baskısının 2011 yılında çıkacağı öngörülüyordu. 2010’un son aylarında gazetelerdeki haberlerle ne kadar meraklansam da sözlüğü elime alabilmek için 2012 yılının şubat ayını beklemek zorunda kaldım. Yayımın gecikmesine karşılık sözlüğün ucuz fiyatı övgüye değer.

TDK Türkçe Sözlük incelendiğinde, sözlüğün bir önceki baskısına kıyasla ciddi oranda artan söz miktarı ilgi çekici. Dilerseniz, ilkin TDK’nin şimdiye dek çıkardığı sözlüklere bir bakalım:

Birinci baskı (1945): 25.574 maddebaşı + 6530 maddeiçi = 32.104 madde

İkinci baskı (1955): 25.516 maddebaşı + 10.222 maddeiçi = 35.738 madde

Üçüncü baskı (1959): 27.033 maddebaşı + 10.788 maddeiçi = 37.921 madde

Dördüncü baskı (1966): 27.013 maddebaşı + 10.656 maddeiçi = 37.669 madde

Beşinci baskı (1969): 27.753 maddebaşı + 10.717 maddeiçi = 38.470 madde

Altıncı baskı (1974): 31.693 maddebaşı + 13.485 maddeiçi = 45.178 madde

Yedinci baskı (1983): 40.836 maddebaşı + 18.891 maddeiçi = 59.727 madde

Sekizinci baskı (1988): 46.825 maddebaşı + 16.496 maddeiçi = 63.321 madde

Dokuzuncu baskı (1998): 60.152 maddebaşı + 13.555 maddeiçi = 73.707 madde

Onuncu baskı (2005): 63.818 maddebaşı + 13.589 maddeiçi = 77.407 madde

11. baskıya eklenen yeni söz sayısı 14.885. Bu sayı bir önceki baskıda 3.700 idi. 15 bine yakın söz artışının bazı sebepleri var. Bunlardan bir tanesi “-bilmek” ile hemen hemen her eylemin birleşik fiil hâlinin sözlüğe katılması. Başkaca, “-vermek” ile oluşturulan birleşik fiillerin sayısı da artırılmış. Tabii bunların bir de “-me” ile isimleştirilmiş biçimleri mevcut. Sözgelişi, önceki baskıya ilaveten “ısınmak” kökünden “ısınabilme, ısınabilmek, ısınıverme, ısınıvermek, ısındırabilme, ısındırabilmek, ısı tedavisi, günısı, ısıl işlem, küresel ısınma” sözleri eklenmiş.

Bunlardan özge, “güvenli, güzide” gibi sözcükler varken belki göz ardı ediş dolayısıyla sözlüğe yazılmamış “güvenlilik, güzidelik” gibi birtakım sözcüklerin türevleri de eklenmiş.

Kimi içmaddelere de ciddi olarak el atılmış. Sözgelimi, 10. baskıda “güzel”in içmaddesinde yalnızca “güzel olmak, güzelim” olmak üzere 2 söz varken, 11. baskıda aynı kelimenin içmaddesine 7 söz daha ilave edilerek 9 içmaddeye yükseltilmiş. Atasözü ve deyim açısından sözlüğün zenginleştirilmesi en sevinilesi hususlardan birisi.

İlk kez bu baskıda il ve ilçe adları sözlüğe dâhil edilmiş. 900 dolayında ilçe ve 81×3=243 (çünkü iller Ankara, Ankaralı, Ankaralılık şeklinde üçerli eklenmiş) olmak üzere 1100-1200 sözcük kazandırılmış lügate.

TDK Türkçe Sözlük’ün 11. Baskısı 77.005 maddebaşı ve 15.287 maddeiçi olmak üzere 92.292 söz içeriyor. 34.664 örnek cümleyle maddeler aydınlatılmaya çalışılmış ki bu sayı yetersiz. Sözlükte 53.451 isim, 12.666 sıfat, 3.312 zarf, 88 zamir, 40 edat, 299 ünlem, 50 bağlaç, 9.912 fiil bulunuyor. Toplam 79.818. Bu sayı ile maddebaşının uyuşmaması bazı sözcüklerin birden fazla sözcük türüne ait olmasından kaynaklanıyor.

Yeri gelmişken bir kavramdan bahsetmem gerek. Son birkaç baskıda “sözvarlığı” diye bir kavram kullanılıyor ki meğer bildiğimiz anlamda değilmiş. Maddebaşı ile maddeiçini toplayınca elde edilen sayı “sözvarlığı” diye anılırdı. Lakin, bu baskıda toplam 92 bin madde varken 122 bin de sözvarlığı bulunmaktaymış. Maddebaşı yahut maddeiçi olmayan hangi kelime var ki sayıyı 30 bin kadar artırmış? Sözlüğün bu konuda açıklaması şöyle: “söz, terim, deyim, ek ve anlamdan oluşan 122.423 sözvarlığı”. Söz, terim, deyim zaten ya maddebaşıdır ya da maddeiçidir. Ekler sonda bulunuyor ki hepsini toplasan 1.000 etmez. Geriye “anlam” diye bir şey kalıyor ki ne benim böyle bir kavram hakkında bilgim var ne de sözlükte izah edilmiş. Şöyle bir mantık yürüttüğümde de sonuç alamadım: Eski sözlükte sözvarlığı 104.481. Bu baskıda 14.885 yeni söz ve 17.961 yeni anlam varmış. Yeni sözvarlığı bu sayıların toplamı nispetinde artmış olmalı. Ama, bunları toplayınca da sonuç 137.327 çıkıyor. Yani doğru olmuyor. Kısacası, ben bu yeni sözvarlığı kavramından hiçbir şey anlamadım. Zaten TDK’de de çelişkiler, tutarsızlıklar var. TDK’nin 1998’de yayımlanan dokuzuncu baskısının önsözünden bir cümleyi aynen naklediyorum:

“Elinizde bulunan 9. baskı Türkçe Sözlük’ün sözvarlığı ise 60.000 madde başında ve 14.000 madde içinde olmak üzere 75.000 civarında bir sayıya ulaşmış bulunmaktadır.”

Şimdi de yeni sözlüğün önsözünde 9. baskı hakkında yazılanları görelim:

  “…Sunuş yazısında sözlerin yazımı açısından 1996 yılında yayımlanan İmla Kılavuzu ile büyük ölçüde uyumun sağlandığı belirtilen dokuzuncu baskı Türkçe Sözlük’te söz, terim, deyim, ek ve anlamdan oluşan 98.107 sözvarlığı bulunmaktadır. Bu sözvarlığını 60.152 maddebaşı, 13.555 maddeiçi söz oluşturmaktadır.”

İşte görüyorsunuz ki TDK kendi içinde bile net değil. Bu noktada TDK eleştiriyi hak ediyor mu? Bence hak ediyor. Yıllardır kullanılagelen anlamlar bir günde değiştirilmemeli. Hele ki böyle muğlak, ne olduğu bilinmeyen anlamlara çekilmesi büyük yanlış.

Tekrar sözlüğün içeriğine dönecek olursak, bazı kelimelere verilen yeni anlamların hoşuna gittiğini söylemeliyim:

vaybabamcı: Kalabalıkta hızla çarptığı kişiye kazayla çarptığını söyleyip özür dilerken karşısındakinin cüzdanını çekip alan kimse.

pislikçi: Ağza alınan bir miktar sarı leblebiyi çiğneyerek birinin üstüne püskürtüp üzerinde pislik olduğu bahanesiyle cebindeki paraları çalan kimse.

Etimoloji hususunda da bazı değişiklikler var. Öncekinde Farsça olarak gösterilen “talan” sözcüğü bu baskıda Türkçe gösterilmiş. Ancak, pek çok dilcinin Türkçe “yağı (düşman)” ile eşkökenli gösterdiği “yağma” hâlâ Farsça’dan gelmiş gösteriliyor. “Bora” sözcüğü de İtalyanca’dan gelmiş sözlüğe göre. Bilmiyorum, belki de bu kökenlemeler doğrudur. Ben sadece gözüme çarpan birkaç noktayı paylaşmak istedim. 92.292 söz içeren lügatin alıntı kelime istatistiklerine bakalım:

Geriye kalan dillerden gelenler tek haneli rakamlarda. Toplam 15-16 bin yabancı kökenli sözcüğümüz var. Dikkatinizi çekerim ki bunlar köken değil, alıntılanan dil. Sözgelimi, “rasyonel, grafik” gibi Fransızca kökenli bilenen kelimeler esasen kökence Latince ve Yunanca’ya ait. Fransızca bu dillerden kelimeyi alıntılayıp kendine mal etmiş, tıpkı Türkçe’nin Fransızca’dan alıp kendileştirmesi gibi. Başka bir deyişle, “rasyonel, grafik vb.” sözcükler ne kadar Türkçe ise o kadar Fransızca’dır.

Bir noktaya temas etmeden geçemeyeceğim. Sayımlamada Soğdca’dan 2 sözcük bize geçmiş olarak gösteriliyor. Lakin, sözlükte “kent, tamu, uçmak” kelimeleri zaten Soğdca 3 kelime ediyor. Binnetice, burada ciddi bir yanlışlık var.

Sözlüğün sonuna eklenen bilgiler iyi düşünülmüş. Türkçe’nin ayrıntılıca açıklanmış özellikleri, Türkçe’nin kullandığı alfabeler, Mors alfabesi, yazım kuralları, noktalama işaretleri, yapım ve çekim ekleri, dilekçe özgeçmiş e-posta yazma konusunda talimatlar, birim çevrimleri, Romen rakamları, takvimler ve takvimler arası çevrimler, Güneş sistemi, Dünya, Türkiye ve ülke bilgileri (bayrakları, konumları, başkentleri vs.), ulusal ve uluslararası kurum adlarının kısaltmaları, sözlükteki örneklerin kaynakları, kaynakça gibi aşağı yukarı 100 sayfa tutan yararlı bilgiler bulunuyor. Böylece, sözlüğün başvuru kaynağı olma niteliği pekiştirilmiş.

1932’den bu yana faal olan TDK, şimdiye dek aslî görevi olduğu hâlde bir etimoloji hazırlayamadı. Türkçe sözcüklerin hangi devirlerde kullanıldığını örneklerle gösteren mufassal bir Tarihsel Türkçe Sözlük de 80 senedir yayımlanamamıştır. Maalesef, tüm enerjisini Türkçe’deki yabancı kökenli sözcükleri nasıl kesip atacağına hasretmiş kurum yetkilileri, hem dünyada 220 milyon konuşuruyla dünya dilleri arasında 5. sırada bulunan bir lisanın en teşkilatlı ve en etkili müessesesi olan Türk Dil Kurumu’na, hem de 1983’e değin 50 bin sözvarlığına ulaşamamış bir dil yaratarak Türkçe’ye yazık etmiştir. Günümüzün TDK’si daha ılımlı bir yol izleyerek birtakım hataları da düzeltmektedir. Buradan TDK’nin bir vaadini de duyurmak istiyorum. Sabık başkan Şükrü Haluk Akalın, 2013 yılı sonunda TDK tarafından etimoloji sözlüğünün çıkacağını vadetmişti. Dilerim ki bu vaat yerine gelir. Buna karşılık, Tarihsel Türkçe Sözlük hakkında net bir salık yok.

Sonuç olarak, bir önceki baskıdan bu yana günde ortalama 6-7 kelime eklenerek TDK tarihinde rekor oranla varsıllaştırılan yeni baskı her yönüyle kaliteli ve gerçekten satın alınması gereken bir kaynak. Ayrıca, bu kalitenin bu denli ucuza satılması da TDK’nin halkı bilgilendirmeyi önceleyen takdir edilesi tavrını ortaya koyuyor. Bu sözlük elbette, tıpkı her sözlük gibi, mükemmel değil. Bence en büyük eksikliği, örnek konusundaki yetersizliği ve fazla güncel kalması. Kapsama çizgisini en az 100 yıl öncesine kadar götürmeli (Örneğin, Nutuk’un sözcüklerinin birçoğu sözlükte yok).  Bakalım, olasılıkla 6-7 sene sonra  yayımlanacak yeni baskısında bunlar değişecek mi? Yeni baskıda 100.000 sözün yakalanması dileğiyle bu sözlük için Türk Dil Kurumu’na teşekkürlerimi sunuyorum. Diğer taraftan, önümüzdeki yıllarda TDK’nin seleflerinden miras edindiği ataleti üzerinden atıp yapısının da akademiye dönüştürülüp profesyonel insanların eliyle etkin bir rol oynamasını, büyük projelerin altına imza atmasını temenni ediyorum.

Şubat 2012

SÖZLÜKÇÜK

özge: başka  (TDK Türkçe Sözlük)  “Güzel sever diye isnat ederler / Benim haktan özge sevdiğim mi var?” -Karacaoğlan

salık: haber (TDK Türkçe Sözlük)   “Bilirsin ey Süleyman-ı zamane / Salık ver varam ol şah-ı cihane” -Fazilet

varsıl: zengin (TDK Türkçe Sözlük)

Batur ALPTÜRK

baturalpturk@hotmail.com

Bundan ötürü, örneğin bir otun tanıtmalığını okurken ya da bir sağaltmanın konuşmasını dinlerken; o konuda uzman değilsek, kullanılan dili anlamakta güçlük çekiyoruz. (Değme dilde terimlerin büsbütün anlaşılması, belirli bir öğrenim görmeyi gerektirir. Benim burada sözünü ettiğim sorun, hiçbir çağrışım güçleri bulunmayan yad sözcüklerden yararlanıladurmasıdır.). Oysa bir sayrının ya da sayrı yakınının – uzman olmasa bile − söz konusu sayrılığa ilişkin terimleri, en azından çağrışımsal olarak kavrayabilmesi, demek belleğindeki bilgilerle ilişkilendirebilmesi gerektir. Doğrusu, genelde dilimizi özleştirmenin, özelde sağaltmanlık terimcesini Türkçeleştirmenin anagerekçesi, bu. Özleştirmeye “ussal” nedenlerle karşı çıkılamaz anlayacağınız.

Tin sağaltmanlığına gelince; son yıllarda tin sağaltmanlarıyla kaynaşma baskısında kalmam, beni bu anabilim dalının terimcesini – hiç değilse kendimi ilgilendirdiği denli çok – özleştirmeye yöneltti. Evet, bu alandaki çoğu Fransızca olan yad terimlere duyarsız bulunamazdım. Ne de olsa – kendi çapımda – bir özleştirmendim. Özleştirmenlikse, ilk ağızda kişinin kendi yaşamıyla ilintili sözcükleri Türkçeleştirmesini, gerektirir(di). Aşağıda sunduğum dizelge, işte, bu gerektirimin bir sonucu olup yalnızca “kişisel türetiler”imi, içermektedir. Demek başkalarınca doğrusu özleştirilmiş bulunan tin sağaltmanlığı terimlerini, bu dizelgeye almadım. Kuşkusuz bunların hepsi, birer öneri niteliğindedir: Onanabilir de, onanmayabilir de. Yeğ karşılıklarıysa – önerici, kim olursa olsun – benimsemeye davrantılıyım. Uzatmayayım; alın, benden size bir tutam Türkçe tin sağaltmanlığı terimi:

Akımla sarsma: Elektroşok

Aşırı etkin: Hiperaktif

Aşırı-etkinlik: Hiperaktivite

Bunaltıgiderici: Anksiyolitik

Çıldırıgiderici: Antipsikotik

Çıldırısal: Psikotik

Çılgın: Manyak

Çılgın-çökkün: Manik-depresif²

Çökeğen/çökkünleştirici: Depresif

Çökkünlük: Depresyon

Çökkünlükgiderici: Antidepresan

Gücenti: Kompülsiyon

İkiuçlu: Bipolar

Küme sağaltımı: Grup terapisi

Takınaklı: Obsesif

Takınaklı-gücentili: Obsesif-kompülsif

Tin argınlığı: Psikasteni

Tin sağaltımcısı: Psikoterapist

Tin sağaltımı: Psikoterapi

Tin sağaltmanı: Psikiyatr

Tin sağaltmanlığı: Psikiyatri

Tin sayrılığı: Psikopati

Tin sayrısı: Psikopat

Toplum korkusu: Sosyal fobi

Toplumdan-korkan: Sosyal fobik

Usuyarık: Şizofren

Usyarılımsal: Şizofrenik ile şizoit

Usyarılımsal-duygulanımsal: Şizoafektif

Uyanıklık: Dikkat

Yılgı keşiği:³ Panik atak

Görüldüğü üzere tin sağaltmanlığı terimcesi, tinbiliminkiyle örtüşüyor. Yukarıdaki dizelge, bu alanda sık sık kullanılan terimlerden bir bölümünü, kapsamakta. Bunların çoğu, yad biçimleriyle ilboy diline dahi geçmiştir. (Söz konusu terimlerin ilboyca genellikle yanlış kullanılmasıysa, ayrıca ele alınmalı.). Diyeceğim, Türk tin sağaltmanlığındaki; dahası, Türk sağlıkbilimindeki Fransızcacılığa hepten karşıyım. Son dönemdeki İngilizceciliğe de… Sorunun çözülmesi için gene dilsel bilgi, bilinç, saygı, sevgi ib.ni kazan(dır)ma gerekli. Yoksa Türk sağaltmanlarının çoğunluğunda görülen dilsevmezlik/Türkçe yağılığı, varlığını sürdüregidecek; sağlıkbilim terimcesi, yadlığını – büyük ölçüde – koruyacaktır. Bu durum, kimilerinin yararına olsa da sağlıkbilimsel olanaklardan yararlanagelen yığınlar ile Türkçe için dokuncalıdır. Öyleyse, sağlıkbilimde de özleştirmecilik gütmekten kaçınmamalıyız. Sağaltmanların dilinden tanıtmalıklarınkine varasıya “anlaşılırlık” hepimizin özlemi olsa gerek. Bu özlemi, en azından bundan kelli gidermeye çalışmalı.

______________________________

Tahsin Yücel’in dil bakımından en çok üstünde durulan yönü, kullandığı yeni sözcükler olagelmiştir. Demek Yücel, öz-Türkçeci olarak ün salmış. Peki, bu yargı, doğru mudur? Pek sayılmaz. Şundan ötürü: O, enikonu tutunmuş öz Türkçe sözcükler dışında azrak yeni sözcük kullanmıştır. Yazarın kişisel türetileriyse, yok gibidir. Nitekim Yücel, son genöyküsü olan Sonuncu’da – kendimin yaptığı sayıma göre − yaklaşık olarak % 80 oranında öz Türkçe öğeye yer vermiş. Ayrıca bütün yapıtlarında “ve” bağlacını, bol bol kullanmış. Bunlarsa, onu öz-Türkçeci değil; öz Türkçeye eğilimli ya da sıcak bakan bir yazıncı saymamız gerektiğini, gösterir. (Yücel’in Dil Devrimi ve Sonuçları-adlı yapıtında; dahası, kimi savyazılarında Türk özleştirmeciliğini savunmuş olması, bu gerçeği değiştirmez: Dilde önem taşıyan; kuramdan çok, “uygulama”dır. Günümüzde öz-Türkçeci sayılmak için yazı dilinde en azından % 95 öz Türkçe sözcük oranını, yakalayıp korumak gerekiyor.)

Tahsin Yücel, başka bir dil özelliği olarak yöresel atasözlerinden, deyimlerden, sözcüklerden… çok az yararlanmıştır. Bu yararlanmaysa, onun gençlik anlatılarından öteye geçmemiş. (Yücel, doğup büyüdüğü Elbistan’a özgü sayılabilecek birtakım dilsel kullanımları, örneğin ilk öykülerinde yansıtmakla yetinmiştir anlayacağınız.). Onun olgunluk ile yaşlılık ürünleri, “genel dil” üzerinde kuruludur. Bunuysa, erken yaşta İstanbul’da yerleşip Elbistan’dan kopmuş bulunmasıyla açıklamak, olanaklı. Ne olursa olsun; ben, bu denli çok yapıt kotarıp yayımlamış bir yazıncının yöresel dile – bir Yaşar Kemal ölçüsünde olmasa bile − daha çok yer vermesini, beklerdim.

Öbür yandan Tahsin Yücel, genelde dil yanlışlarından, özelde anlatım bozukluklarından büsbütün arınmış değildir. Demek onun örülerinde örneğin yazım yanlışlarından geçilmez. (Yazar, aşağı yukarı bütün Türk aydınları gibi kişisel yazımı, onamıştır. Üstelik onun yazımsal olarak Fransızcadan esinlendiği ya da etkilendiği, açıktır.). Ayrıca betiklerinde deyim yanlışları, gereksiz sözcükler (sözcük savurganlığı), tümleç eksikliği ib. gibi dilsel bozarlarla sık sık karşılaşılabiliyor. Bundan ötürü, anlatımının savrukça olduğu, söylenebilir. Oysa özdeş yazar, başka genöykücülerin, örneğin Orhan Pamuk’un dilini, kıyasıya yermiştir. Buysa, “karşıtlamlı”¹ bir durum, yaratmış. Kısacası Yücel, kendi deyişiyle yandan-çarklı bir dil kullanmaktan kurtulamamıştır.

Tahsin Yücel’in yazıncılığına gelince; biçemini – yerinde kullandığı öz Türkçe sözcükler, ayrık tutulursa – beğenmediğim, okurca anlaşılmış olsa gerek. (Onda doğa betimlerine düşgelmenin çok güç olması, bendeki bu beğenmezliği pekiştirmiştir.). Ancak, yazın biçimden oluşma değildir. Demek bir de, içerik bileşenini, göz önüne almak gerekir. Bundan dolayı, Yücel’in onca çok betikte ne anlattığı ya da anlatmak istediği, sorulabilir. Ben, kendi payıma bu soruyu, şöyle yanıtlayabilirim: Yazarın izdemlerinden² biri, belki en önemlisi, Türk aydınının ağlatısal yalnızlığıdır. Başka bir izdem olarak tüketim toplumu bireyinin açmazı; daha doğrusu çıkmazı, söz konusu edilebilir. Bunlar, kurmaca yapıtlarda, demek genöykülerde, öykülerde göze çarpar. Araştırma-inceleme ile/ya da deneme ulamına sokulabilecek betiklerdeyse Dil Devriminden yapısalcılığa, göstergebilimden yazınsal çözümlemeye varasıya türlü başlıklar altında bir yazıncının ekinsel birikimi, ortaya konmuştur. Doğallıkla Yücel, Fransız dili ile yazını bilmeni/uzmanı bir göstergebilimci olması nedeniyle çoğun Fransız yazarlarının yapıtlarına eğilmiş; yaşamı, bir “göstergeler dizgesi” olarak algılamıştır. Başkaca gerek budunbilimde, gerek dilbilimde, gerekse göstergebilimde yapısalcı yöntemi, benimsemiştir. Bu arada gündemdeki sorunlara hep uzmanlık alanı olan dil ile yazın açılarından yaklaşmış. Örneğin Sonuncu’da yaptığı gibi aşırmacılık olgusunu, yazınsallaştırmış.

Tahsin Yücel, gerçekten bir “alay” ile “yergi” ustasıdır. Bu konulardaki uzluğu, onun kurmaca yapıtlarına gerçekdışı bir kalık vermiş olsa da onların okur üzerindeki etkisini artırmıştır. Yazarın istediğiyse, tüm budur. Bundan ötürü, Yücel beni, değme betiğiyle dilsel olarak umut kırıklığına uğratırken; yazınsal olarak sarsalamakta. Kuşkusuz kendisi, ülkemizin yetiştirdiği sayılı gerçek aydından biridir. Üstelik onun Türk yazınına sağladığı katkı, yadsınamaz. Gelgelelim gönül, Türkçeye daha çok kulluk etmesini isterdi. Gene de, dili – uğraşıdaşlarınınkiyle³ karşılaştırıldığında – arı duru, doğru düzgün görünüyor. En azından dilkıyar/yozlaştırmacı olmadığı, söylenebilir. Evet, söz uçar; yazı kalır. Bir yazarı, yazdıklarıyla değerlendirmek gerektir; yoksa yaz(a)madıklarıyla değil. Yücel’inse bütün yapıtları, ortada. O, doğurgan bir yazar olarak yepyeni yapıtlar verecektir umarım. Ne ki, onun dilsel anlayışı ile yazınsal tutumu, bu yaştan sonra değişmeyeceğinden; olumlu ile olumsuz yanları, özdeş kalacaktır. Dahası – karşıdevrimciler, ne derlerse desinler – onun öz Türkçeye yakınlık duyması, bir artı sayılacak; gelecek kuşaklarca da okunmasını sağlayacaktır. Bence Tahsin Yücel, öz Türkçeye başvurduğu; bir de, yurdumuzun ekinsel sorunlarını, dile getirdiği ölçüde başarılıdır.

_____________________________

Bir toplum ne deñli yozlaşıyor ve özünden sapıyorsa dili de o deñli yozlaşıp özünden yāzar. Bu yozlaşmaya ve özünden sapmaya karşı duranlar, konuştukları dile bu yüzden hâkim olmaya çalışır ve tümcelerine özen gösterir. Bu özünde, doğal bir karşı duruştur.

Tüm karşı duruşlarda olduğu gibi, dilde béliren bu karşı duruşuñ da öncüleri bulunur. Bu öncüler, doğrudan dille ilgilenir. Bu nedenle dil akımı önderlerine iyi bakıñ, topluma da önderlik etmişlerdir!

Ancak sorulması beklenen soru şudur: “Dil, mâdem yozlaşmanıñ nedeni değil de soñucu ise; ne diye ona özen göstermeye çalışıyoruz? Doğrudan toplumda çözüm arasak olmaz mı?”

Yanıt yalıñdır. Dildeki değişimi yéterince añlarsak toplumda görülen değişimi de añlayabiliriz démektir. Dahası, dildeki değişimi tersine çevirirsek ya da değişime yön vérebilirsek toplumda da beñzer bir değişiklik için büyük bir alıştırma yapmış oluruz. Ancak, işiñ çarpıcı yanı burası değildir.

Dile önem vérmekteki eñ çarpıcı yan, yukarıda söz ettiğim doğal karşı duruşuñ varlığıdır. Démek istediğim; karşı duruş, toplumuñ yozlaşmasına izleyici kalmak istemeyenleriñ doğal eylemi olduğundan, dile özen gösteren kişileriñ varlığı, toplumuñ yozlaşmaya karşı duruş özgücünü gösterir.

Dil, yiñe de, tümüyle toplumdaki yansıma değildir. Çünkü yansıma olma durumu yalñızca o kuşak içindir. Oysa dilde görülen değişim, soñraki kuşaklarıñ değişimcisidir, değişim ısısıdır. Çünkü değiştirilen dil, soñraki kuşağıñ değişimi için gérekli ortamı sağlayacaktır.

Dildeki değişimiñ toplumla olan ilgisi konusunu, burada böyle soyut tümcelerle yazmak yérine geçmişten örneklerle de besleyebilirdim, hem dünyanıñ hem de bu topraklarıñ yakın geçmişinde bolca örnek de vardır nitekim. Ancak, okuyucudan bu kez oturup diñlemesini değil, ilgi gösterip araştırmasını istiyorum.

Kimi bilgileri okumakla veya düşünmekle kalmayıp araştıranlar ve yazanlar, değişim zamanı geldiğinde izlemekle ve yorum yapmakla kalmayıp topluma etkiyenler olacaktır.

Oktay DOĞANGÜN

]]> http://turkcesivarken.com/dile-ne-diye-ozen-gosterirler/feed/ 0 http://turkcesivarken.com/yaygin-yanlislar/ http://turkcesivarken.com/yaygin-yanlislar/#comments Fri, 09 Dec 2011 20:54:27 +0000 Gökhan Çağlayan http://turkcesivarken.com/?p=1833 Yaygın yanlış*, Dil Derneğinin Türkçe Sözlük’ünde şöyle tanımlanmış: “genelleştiği için yanlışlığı, önemsenmeksizin kullanılagelen sözcük, deyim ya da terim”. (Başka sözlüklerdeyse buna benzer tanımlar, var.). Bu yazıda dilimizin “yad” öğelerindeki yaygın yanlışları, bir kıyıya bırakıp öz Türkçede yapılan kimi yaygın yanlışları, ele alacağım. Bunlar, alabildiğine çok olduğundan; yalnızca en yaygın yanlışlardan örnekler üstünde duracağım. Hele başlayayım:

Yayım ile yayın sözcüklerinin karıştırıladurduğu, söylenir. Oysa başlangıçta böyle bir karıştırma, yapılıyorduysa da; şimdi yayım sözcüğü, yok sayılıp onun yerine yayın, kullanılıyor. Bu durumda “yayımcı” *yayıncı; “yayımcılık” *yayıncılık; yayımlamaksa, *yayınlamak oluyor. Gelgelelim yayım, Os. neşir sözcüğünün karşılığıdır; yayın(lar), Os. neşriyatı karşılar; yayımlamaksa, Os. neşretmek sözlükbirimine karşılık gelir. Demek yayım sözcüğü ile türevlerini, yok saymak; birtakım anlam inceliklerini ya da ayırtıları, dile getirememeyle sonuçlanır. Nitekim olan, tüm budur. (Yazar-çizer takımının bile bu yanlışları, yapagitmesiyse, düşündürücü mü düşündürücü.). Konuyu, toparlayacak olursam; Türkçede yayım sözcüğü de, vardır; yayın sözcüğü de… İki öğeyi, karıştırmamak (örneğin “genel yayım yönetmeni” yerine genel yayın yönetmeni, dememek); dahası, yayım ile türevlerini, yok saymamak gerektir: Yayıncı, yayıncılık, yayınlamak yanlış; yayımcı, yayımcılık, yayımlamak doğrudur. Hepsi bu.

Karşıtçı sözcüğü de, hepten yok sayılmakta. Onun yerine *karşıt, kullanılıyor. Karşıtçılık yerineyse *karşıtlık, deniyor. Ancak, karşıt, Os. zıt sözcüğünün karşılığıdır; karşıtçıysa, Os. aleyhtarı, karşılar. Buna göre karşıtlık, Os. zıddiyet; karşıtçılık, Os. aleyhtarlık anlamlarındadır. Bundan ötürü, örneğin, “Akın karşıtı, karadır.” denebilir de; “başakçacılık¹ karşıtları” denemez. Doğru kullanım, başakçacılık karşıtçılarıdır. (Başakçacılık karşıtı=Toplumculuk. Başakçacılık karşıtçısı=Toplumcu.). Demek gene bir yoksayma ile ona bağlı olarak kimi anlamsal ayırtıların anlatılamaması, söz konusu. Bu tür örnekler, kolayca çoğaltılabilir.

Bir de, gereksiz eklerle “biçimbozum”a uğratılan öz Türkçe sözcükler, var. Örneğin duyar, geçer, yeter sözcükleri yerine *duyarlı, *geçerli, *yeterli deniyor. Oysa – gene örneğin – “geçer belge” sözü, doğrudur; geçerli belgeyse, yaygın yanlış. Kendisi, bir önad olan geçer sözcüğüne bir önad yapma ekinin ulanmasına hiçbir gerek, yok anlayacağınız. (Dili, doğru düzgün kullanmak istiyorsak; ekleri, yerli yerinde kullanmayı, öğrenmeliyiz.²)

Ayrıca kimi öz Türkçe deyimler, yaygın bir biçimde yanlış kullanılıyor. Örneğin “alıcı gözüyle bakmak” yerine “alıcı gözle bakmak” ile “ardı, arası kesilmemek” yerine “ardı, arkası kesilmemek” gibi. Buradaki yanlışlar, önemsiz görülebilse de; deyimlerin anlamlarını − bir ölçüde − değiştirmektedir. Buysa, iletişimsel sorunlara yol açabilir.

Yaygın yanlışlar, öz Türkçe kişi adlarında dahi görülmektedir. Örneğin Kağan yerine *Kaan gibi. Oysa “kağan” sözcüğü, çok eski olup Göktürkçede “kagan” biçimindeydi. Buna karşın bugün ülkemizde *Kaan-adlı nice erkek, var. Gelin de yazıklanmayın! (Demek çocuklara öz Türkçe adlar koymak, yetmiyor; bu adları, biçimsizleştirmemek gerekiyor.)

Yok sayılmasa da; karıştırılmış, şimdi bile karıştırılan öz Türkçe sözcükler de, var. Bunların en çarpıcı örneği, türe ile tüze sözcükleridir. Başlangıçta – Dil Devriminin ilk yıllarında – yayımlanmış özleştirme kılavuzlarında, Türkçe sözlüklerde türe, Os. hukuk karşılığı olarak; tüzeyse, Os. adalet yerine önerilmişse de; sonradan – ne, olmuşsa olmuş! – türe, adalet; tüzeyse, hukuk anlamlarında kullanılmaya başlamıştır. Türe ile tüzenin “kökteş” sözcükler olduğu; söz konusu karışıklığa bunun yol açtığı, söylenebilirse de; yaygın yanlış, yaygın yanlıştır. Demek sözcükleri, özellikle öz Türkçe olanları, karıştırmamalı.

Ya “ülkü” sözcüğü ile türevlerinin başlarına gelmişlere ne, buyrulur?! Ülkü, Osmanlıcadaki ideal ile mefkûre sözcüklerinin öpöz Türkçe karşılığıdır. Ülkücüyse, gerçekte idealist,demektir; yoksa MHP’li anlamında değil. Buna benzer bir biçimde ülkücülük, idealizm³ anlamına gelir; yoksa MHP yandaşlığı, demek sayılmaz. Ne ki, ülkemizdeki yurtyönetimi, “bilimsel” bir dayantıya otur(tul)madığından; anılmış öz Türkçe sözcükler, ilkin anlam daralmasına, sonra anlam kaymasına uğratılmış; böylece ülkü ile türevlerinin – gerçek anlamlarıyla – tutunması, yazık ki, engellenmiştir! Bununla birlikte, ülkü, ülkücü, ülkücülük ib., pırıl pırıl sözcükler olup tutundurulmayı, beklemekte. Doğallıkla ideal, idealist, idealizm ib. yerlerine…

Burada sesletimsel yaygın yanlışlara değinmemde yarar, bulunuyor. Demek örneğin öz Türkçe “yarın” sözcüğü, çoğun *yârın ya da – daha kötüsü – *yârin biçiminde sesletiliyor. Bu yanlış konusunda Osmanlıcanın olumsuz etkisinin sözü, edilebilir. (Doğrusu, Osmanlıcanın “olumlu” etkisi, görülmemiştir!). Bununla birlikte, ölçünlü Türkey Türkçesinde uzun ünlü, öz Türkçe öğelerde var olmadığından; yarın sözcüğünün iki seslemindeki ünlüler, kısa okunmalı. Güzelim yarını, yanlış sesletimle karartmamalı anlayacağınız.

Yaygın sesletim yanlışlarına değinmişken; k’lerin “ka” diye okunmasına dokunmaksızın geçemeyeceğim. Gerçekten Türklerin çoğunluğu, k’leri, “ka” diye okuyaduruyor. Oysa Türk abecesindeki imcelerin okunuşları, Dil Devriminden de önce bir yasayla belirlenmişti: Bütün ünsüzler, sonlarına birer “e” getirilerek okunur. K/k’yse, “ayra” değildir; demek bu yasadan bağışık tutulamaz. (Kimi kez h’lerin “aş” ya da “ha”, r’lerin “er” diye; dahası, tüm imcelerin İngilizce uyarınca okunduğunun ayrımındayım. Gelgelelim onlar, şimdilik yaygın yanlışlar değil. [K’deki sorun, gene Osmanlıcadan ileri geliyor olabilir. Öyleyse, dilimizi, Osmanlıcanın bütün dokuncalı etkilerinden kurtarmamız gerek.])

Doğallıkla yaygın yanlışlara karşı bunca çok söz söylemiş beni, “doğrucu Davut” olmayla suçlayacak okurlar, var olabilirler. Ancak, ben, yalnızca – genelde yaşamsal, özelde dilsel – doğruların ardındayım. Demek aşırı doğruculuk, gütmüyorum. Doğrusu, kendi yaşamımda, dilimde dahi kimi yanlışlar – ister istemez − bulunur. (Yeryüzünde yanlışsız kişi, yoktur.). Dayatmacı da sayılmam. Benimki, bir tür yol-göstericiliktir. Göz göre göre yanlış, yapmamak gerek; eşdeyişle yanlışçı olmamalı. Benim demek istediğim, bu. Bir yaygın yanlışlar yağızyerinde⁴ yaşayageldiğimiz, ortada. (Öyle ki, yaygın yanlışlar; sözlüklerde, yazım kılavuzlarında yer almıştır.). Gelin, bu yağızyerde yaşayagitmeyelim. Yaşam niteliğimizi, iyileştirmeyi diliyorsak; işe dilimizden başlamalıyız: Dil güzelleştikçe; yaşam güzelleşir. Bunun tersi de, doğrudur. Bu denemede öz-Türkçesel yaygın yanlışların bir bölümünü, ele aldım. Gerçekte dilimizdeki yad öğelerle ilgili yaygın yanlışlar, çok daha artıktır. Bundan ötürü, öz Türkçenin yanlış kullanıldığı, ileri sürülemez. (Yad sözcüklerle yanlış yapma olasılığının daha büyük olduğu, bilinen bir gerçektir.). Sorun, öz Türkçede değil; öz Türkçeyi, kullananlarda anlayacağınız. Gene de, doğru doğrudur; yanlışsa yanlış. Bence bir yanlış, ne denli yaygın olursa olsun onu, yapmaktan kaçınmak gerek. Doğrunun yanlış, yanlışın doğru sayıldığı bir ortamda yaşadığımızın bilincindeyim. Bu, bizi yıldırmak, bir yana; doğruculuğumuzu bilemeli. Yanlışlarla savaşım, yeryüzünde hiçbir doğrucu kalmayasıya sürmeli. Yanlışların egemenliğini, tanımak kolaydır; onlarla savaşmaksa, çetin. Sizi bilmem; ben, güç yolu, yeğlemekteyim. Güç, ancak doğru yolu…

_______________________________