Bundan ötürü, örneğin bir otun tanıtmalığını okurken ya da bir sağaltmanın konuşmasını dinlerken; o konuda uzman değilsek, kullanılan dili anlamakta güçlük çekiyoruz. (Değme dilde terimlerin büsbütün anlaşılması, belirli bir öğrenim görmeyi gerektirir. Benim burada sözünü ettiğim sorun, hiçbir çağrışım güçleri bulunmayan yad sözcüklerden yararlanıladurmasıdır.). Oysa bir sayrının ya da sayrı yakınının – uzman olmasa bile − söz konusu sayrılığa ilişkin terimleri, en azından çağrışımsal olarak kavrayabilmesi, demek belleğindeki bilgilerle ilişkilendirebilmesi gerektir. Doğrusu, genelde dilimizi özleştirmenin, özelde sağaltmanlık terimcesini Türkçeleştirmenin anagerekçesi, bu. Özleştirmeye “ussal” nedenlerle karşı çıkılamaz anlayacağınız.

Tin sağaltmanlığına gelince; son yıllarda tin sağaltmanlarıyla kaynaşma baskısında kalmam, beni bu anabilim dalının terimcesini – hiç değilse kendimi ilgilendirdiği denli çok – özleştirmeye yöneltti. Evet, bu alandaki çoğu Fransızca olan yad terimlere duyarsız bulunamazdım. Ne de olsa – kendi çapımda – bir özleştirmendim. Özleştirmenlikse, ilk ağızda kişinin kendi yaşamıyla ilintili sözcükleri Türkçeleştirmesini, gerektirir(di). Aşağıda sunduğum dizelge, işte, bu gerektirimin bir sonucu olup yalnızca “kişisel türetiler”imi, içermektedir. Demek başkalarınca doğrusu özleştirilmiş bulunan tin sağaltmanlığı terimlerini, bu dizelgeye almadım. Kuşkusuz bunların hepsi, birer öneri niteliğindedir: Onanabilir de, onanmayabilir de. Yeğ karşılıklarıysa – önerici, kim olursa olsun – benimsemeye davrantılıyım. Uzatmayayım; alın, benden size bir tutam Türkçe tin sağaltmanlığı terimi:

Akımla sarsma: Elektroşok

Aşırı etkin: Hiperaktif

Aşırı-etkinlik: Hiperaktivite

Bunaltıgiderici: Anksiyolitik

Çıldırıgiderici: Antipsikotik

Çıldırısal: Psikotik

Çılgın: Manyak

Çılgın-çökkün: Manik-depresif²

Çökeğen/çökkünleştirici: Depresif

Çökkünlük: Depresyon

Çökkünlükgiderici: Antidepresan

Gücenti: Kompülsiyon

İkiuçlu: Bipolar

Küme sağaltımı: Grup terapisi

Takınaklı: Obsesif

Takınaklı-gücentili: Obsesif-kompülsif

Tin argınlığı: Psikasteni

Tin sağaltımcısı: Psikoterapist

Tin sağaltımı: Psikoterapi

Tin sağaltmanı: Psikiyatr

Tin sağaltmanlığı: Psikiyatri

Tin sayrılığı: Psikopati

Tin sayrısı: Psikopat

Toplum korkusu: Sosyal fobi

Toplumdan-korkan: Sosyal fobik

Usuyarık: Şizofren

Usyarılımsal: Şizofrenik ile şizoit

Usyarılımsal-duygulanımsal: Şizoafektif

Uyanıklık: Dikkat

Yılgı keşiği:³ Panik atak

Görüldüğü üzere tin sağaltmanlığı terimcesi, tinbiliminkiyle örtüşüyor. Yukarıdaki dizelge, bu alanda sık sık kullanılan terimlerden bir bölümünü, kapsamakta. Bunların çoğu, yad biçimleriyle ilboy diline dahi geçmiştir. (Söz konusu terimlerin ilboyca genellikle yanlış kullanılmasıysa, ayrıca ele alınmalı.). Diyeceğim, Türk tin sağaltmanlığındaki; dahası, Türk sağlıkbilimindeki Fransızcacılığa hepten karşıyım. Son dönemdeki İngilizceciliğe de… Sorunun çözülmesi için gene dilsel bilgi, bilinç, saygı, sevgi ib.ni kazan(dır)ma gerekli. Yoksa Türk sağaltmanlarının çoğunluğunda görülen dilsevmezlik/Türkçe yağılığı, varlığını sürdüregidecek; sağlıkbilim terimcesi, yadlığını – büyük ölçüde – koruyacaktır. Bu durum, kimilerinin yararına olsa da sağlıkbilimsel olanaklardan yararlanagelen yığınlar ile Türkçe için dokuncalıdır. Öyleyse, sağlıkbilimde de özleştirmecilik gütmekten kaçınmamalıyız. Sağaltmanların dilinden tanıtmalıklarınkine varasıya “anlaşılırlık” hepimizin özlemi olsa gerek. Bu özlemi, en azından bundan kelli gidermeye çalışmalı.

______________________________

Tahsin Yücel’in dil bakımından en çok üstünde durulan yönü, kullandığı yeni sözcükler olagelmiştir. Demek Yücel, öz-Türkçeci olarak ün salmış. Peki, bu yargı, doğru mudur? Pek sayılmaz. Şundan ötürü: O, enikonu tutunmuş öz Türkçe sözcükler dışında azrak yeni sözcük kullanmıştır. Yazarın kişisel türetileriyse, yok gibidir. Nitekim Yücel, son genöyküsü olan Sonuncu’da – kendimin yaptığı sayıma göre − yaklaşık olarak % 80 oranında öz Türkçe öğeye yer vermiş. Ayrıca bütün yapıtlarında “ve” bağlacını, bol bol kullanmış. Bunlarsa, onu öz-Türkçeci değil; öz Türkçeye eğilimli ya da sıcak bakan bir yazıncı saymamız gerektiğini, gösterir. (Yücel’in Dil Devrimi ve Sonuçları-adlı yapıtında; dahası, kimi savyazılarında Türk özleştirmeciliğini savunmuş olması, bu gerçeği değiştirmez: Dilde önem taşıyan; kuramdan çok, “uygulama”dır. Günümüzde öz-Türkçeci sayılmak için yazı dilinde en azından % 95 öz Türkçe sözcük oranını, yakalayıp korumak gerekiyor.)

Tahsin Yücel, başka bir dil özelliği olarak yöresel atasözlerinden, deyimlerden, sözcüklerden… çok az yararlanmıştır. Bu yararlanmaysa, onun gençlik anlatılarından öteye geçmemiş. (Yücel, doğup büyüdüğü Elbistan’a özgü sayılabilecek birtakım dilsel kullanımları, örneğin ilk öykülerinde yansıtmakla yetinmiştir anlayacağınız.). Onun olgunluk ile yaşlılık ürünleri, “genel dil” üzerinde kuruludur. Bunuysa, erken yaşta İstanbul’da yerleşip Elbistan’dan kopmuş bulunmasıyla açıklamak, olanaklı. Ne olursa olsun; ben, bu denli çok yapıt kotarıp yayımlamış bir yazıncının yöresel dile – bir Yaşar Kemal ölçüsünde olmasa bile − daha çok yer vermesini, beklerdim.

Öbür yandan Tahsin Yücel, genelde dil yanlışlarından, özelde anlatım bozukluklarından büsbütün arınmış değildir. Demek onun örülerinde örneğin yazım yanlışlarından geçilmez. (Yazar, aşağı yukarı bütün Türk aydınları gibi kişisel yazımı, onamıştır. Üstelik onun yazımsal olarak Fransızcadan esinlendiği ya da etkilendiği, açıktır.). Ayrıca betiklerinde deyim yanlışları, gereksiz sözcükler (sözcük savurganlığı), tümleç eksikliği ib. gibi dilsel bozarlarla sık sık karşılaşılabiliyor. Bundan ötürü, anlatımının savrukça olduğu, söylenebilir. Oysa özdeş yazar, başka genöykücülerin, örneğin Orhan Pamuk’un dilini, kıyasıya yermiştir. Buysa, “karşıtlamlı”¹ bir durum, yaratmış. Kısacası Yücel, kendi deyişiyle yandan-çarklı bir dil kullanmaktan kurtulamamıştır.

Tahsin Yücel’in yazıncılığına gelince; biçemini – yerinde kullandığı öz Türkçe sözcükler, ayrık tutulursa – beğenmediğim, okurca anlaşılmış olsa gerek. (Onda doğa betimlerine düşgelmenin çok güç olması, bendeki bu beğenmezliği pekiştirmiştir.). Ancak, yazın biçimden oluşma değildir. Demek bir de, içerik bileşenini, göz önüne almak gerekir. Bundan dolayı, Yücel’in onca çok betikte ne anlattığı ya da anlatmak istediği, sorulabilir. Ben, kendi payıma bu soruyu, şöyle yanıtlayabilirim: Yazarın izdemlerinden² biri, belki en önemlisi, Türk aydınının ağlatısal yalnızlığıdır. Başka bir izdem olarak tüketim toplumu bireyinin açmazı; daha doğrusu çıkmazı, söz konusu edilebilir. Bunlar, kurmaca yapıtlarda, demek genöykülerde, öykülerde göze çarpar. Araştırma-inceleme ile/ya da deneme ulamına sokulabilecek betiklerdeyse Dil Devriminden yapısalcılığa, göstergebilimden yazınsal çözümlemeye varasıya türlü başlıklar altında bir yazıncının ekinsel birikimi, ortaya konmuştur. Doğallıkla Yücel, Fransız dili ile yazını bilmeni/uzmanı bir göstergebilimci olması nedeniyle çoğun Fransız yazarlarının yapıtlarına eğilmiş; yaşamı, bir “göstergeler dizgesi” olarak algılamıştır. Başkaca gerek budunbilimde, gerek dilbilimde, gerekse göstergebilimde yapısalcı yöntemi, benimsemiştir. Bu arada gündemdeki sorunlara hep uzmanlık alanı olan dil ile yazın açılarından yaklaşmış. Örneğin Sonuncu’da yaptığı gibi aşırmacılık olgusunu, yazınsallaştırmış.

Tahsin Yücel, gerçekten bir “alay” ile “yergi” ustasıdır. Bu konulardaki uzluğu, onun kurmaca yapıtlarına gerçekdışı bir kalık vermiş olsa da onların okur üzerindeki etkisini artırmıştır. Yazarın istediğiyse, tüm budur. Bundan ötürü, Yücel beni, değme betiğiyle dilsel olarak umut kırıklığına uğratırken; yazınsal olarak sarsalamakta. Kuşkusuz kendisi, ülkemizin yetiştirdiği sayılı gerçek aydından biridir. Üstelik onun Türk yazınına sağladığı katkı, yadsınamaz. Gelgelelim gönül, Türkçeye daha çok kulluk etmesini isterdi. Gene de, dili – uğraşıdaşlarınınkiyle³ karşılaştırıldığında – arı duru, doğru düzgün görünüyor. En azından dilkıyar/yozlaştırmacı olmadığı, söylenebilir. Evet, söz uçar; yazı kalır. Bir yazarı, yazdıklarıyla değerlendirmek gerektir; yoksa yaz(a)madıklarıyla değil. Yücel’inse bütün yapıtları, ortada. O, doğurgan bir yazar olarak yepyeni yapıtlar verecektir umarım. Ne ki, onun dilsel anlayışı ile yazınsal tutumu, bu yaştan sonra değişmeyeceğinden; olumlu ile olumsuz yanları, özdeş kalacaktır. Dahası – karşıdevrimciler, ne derlerse desinler – onun öz Türkçeye yakınlık duyması, bir artı sayılacak; gelecek kuşaklarca da okunmasını sağlayacaktır. Bence Tahsin Yücel, öz Türkçeye başvurduğu; bir de, yurdumuzun ekinsel sorunlarını, dile getirdiği ölçüde başarılıdır.

_____________________________

Bir toplum ne deñli yozlaşıyor ve özünden sapıyorsa dili de o deñli yozlaşıp özünden yāzar. Bu yozlaşmaya ve özünden sapmaya karşı duranlar, konuştukları dile bu yüzden hâkim olmaya çalışır ve tümcelerine özen gösterir. Bu özünde, doğal bir karşı duruştur.

Tüm karşı duruşlarda olduğu gibi, dilde béliren bu karşı duruşuñ da öncüleri bulunur. Bu öncüler, doğrudan dille ilgilenir. Bu nedenle dil akımı önderlerine iyi bakıñ, topluma da önderlik etmişlerdir!

Ancak sorulması beklenen soru şudur: “Dil, mâdem yozlaşmanıñ nedeni değil de soñucu ise; ne diye ona özen göstermeye çalışıyoruz? Doğrudan toplumda çözüm arasak olmaz mı?”

Yanıt yalıñdır. Dildeki değişimi yéterince añlarsak toplumda görülen değişimi de añlayabiliriz démektir. Dahası, dildeki değişimi tersine çevirirsek ya da değişime yön vérebilirsek toplumda da beñzer bir değişiklik için büyük bir alıştırma yapmış oluruz. Ancak, işiñ çarpıcı yanı burası değildir.

Dile önem vérmekteki eñ çarpıcı yan, yukarıda söz ettiğim doğal karşı duruşuñ varlığıdır. Démek istediğim; karşı duruş, toplumuñ yozlaşmasına izleyici kalmak istemeyenleriñ doğal eylemi olduğundan, dile özen gösteren kişileriñ varlığı, toplumuñ yozlaşmaya karşı duruş özgücünü gösterir.

Dil, yiñe de, tümüyle toplumdaki yansıma değildir. Çünkü yansıma olma durumu yalñızca o kuşak içindir. Oysa dilde görülen değişim, soñraki kuşaklarıñ değişimcisidir, değişim ısısıdır. Çünkü değiştirilen dil, soñraki kuşağıñ değişimi için gérekli ortamı sağlayacaktır.

Dildeki değişimiñ toplumla olan ilgisi konusunu, burada böyle soyut tümcelerle yazmak yérine geçmişten örneklerle de besleyebilirdim, hem dünyanıñ hem de bu topraklarıñ yakın geçmişinde bolca örnek de vardır nitekim. Ancak, okuyucudan bu kez oturup diñlemesini değil, ilgi gösterip araştırmasını istiyorum.

Kimi bilgileri okumakla veya düşünmekle kalmayıp araştıranlar ve yazanlar, değişim zamanı geldiğinde izlemekle ve yorum yapmakla kalmayıp topluma etkiyenler olacaktır.

Oktay DOĞANGÜN

]]> http://turkcesivarken.com/dile-ne-diye-ozen-gosterirler/feed/ 0 http://turkcesivarken.com/yaygin-yanlislar/ http://turkcesivarken.com/yaygin-yanlislar/#comments Fri, 09 Dec 2011 20:54:27 +0000 Gökhan Çağlayan http://turkcesivarken.com/?p=1833 Yaygın yanlış*, Dil Derneğinin Türkçe Sözlük’ünde şöyle tanımlanmış: “genelleştiği için yanlışlığı, önemsenmeksizin kullanılagelen sözcük, deyim ya da terim”. (Başka sözlüklerdeyse buna benzer tanımlar, var.). Bu yazıda dilimizin “yad” öğelerindeki yaygın yanlışları, bir kıyıya bırakıp öz Türkçede yapılan kimi yaygın yanlışları, ele alacağım. Bunlar, alabildiğine çok olduğundan; yalnızca en yaygın yanlışlardan örnekler üstünde duracağım. Hele başlayayım:

Yayım ile yayın sözcüklerinin karıştırıladurduğu, söylenir. Oysa başlangıçta böyle bir karıştırma, yapılıyorduysa da; şimdi yayım sözcüğü, yok sayılıp onun yerine yayın, kullanılıyor. Bu durumda “yayımcı” *yayıncı; “yayımcılık” *yayıncılık; yayımlamaksa, *yayınlamak oluyor. Gelgelelim yayım, Os. neşir sözcüğünün karşılığıdır; yayın(lar), Os. neşriyatı karşılar; yayımlamaksa, Os. neşretmek sözlükbirimine karşılık gelir. Demek yayım sözcüğü ile türevlerini, yok saymak; birtakım anlam inceliklerini ya da ayırtıları, dile getirememeyle sonuçlanır. Nitekim olan, tüm budur. (Yazar-çizer takımının bile bu yanlışları, yapagitmesiyse, düşündürücü mü düşündürücü.). Konuyu, toparlayacak olursam; Türkçede yayım sözcüğü de, vardır; yayın sözcüğü de… İki öğeyi, karıştırmamak (örneğin “genel yayım yönetmeni” yerine genel yayın yönetmeni, dememek); dahası, yayım ile türevlerini, yok saymamak gerektir: Yayıncı, yayıncılık, yayınlamak yanlış; yayımcı, yayımcılık, yayımlamak doğrudur. Hepsi bu.

Karşıtçı sözcüğü de, hepten yok sayılmakta. Onun yerine *karşıt, kullanılıyor. Karşıtçılık yerineyse *karşıtlık, deniyor. Ancak, karşıt, Os. zıt sözcüğünün karşılığıdır; karşıtçıysa, Os. aleyhtarı, karşılar. Buna göre karşıtlık, Os. zıddiyet; karşıtçılık, Os. aleyhtarlık anlamlarındadır. Bundan ötürü, örneğin, “Akın karşıtı, karadır.” denebilir de; “başakçacılık¹ karşıtları” denemez. Doğru kullanım, başakçacılık karşıtçılarıdır. (Başakçacılık karşıtı=Toplumculuk. Başakçacılık karşıtçısı=Toplumcu.). Demek gene bir yoksayma ile ona bağlı olarak kimi anlamsal ayırtıların anlatılamaması, söz konusu. Bu tür örnekler, kolayca çoğaltılabilir.

Bir de, gereksiz eklerle “biçimbozum”a uğratılan öz Türkçe sözcükler, var. Örneğin duyar, geçer, yeter sözcükleri yerine *duyarlı, *geçerli, *yeterli deniyor. Oysa – gene örneğin – “geçer belge” sözü, doğrudur; geçerli belgeyse, yaygın yanlış. Kendisi, bir önad olan geçer sözcüğüne bir önad yapma ekinin ulanmasına hiçbir gerek, yok anlayacağınız. (Dili, doğru düzgün kullanmak istiyorsak; ekleri, yerli yerinde kullanmayı, öğrenmeliyiz.²)

Ayrıca kimi öz Türkçe deyimler, yaygın bir biçimde yanlış kullanılıyor. Örneğin “alıcı gözüyle bakmak” yerine “alıcı gözle bakmak” ile “ardı, arası kesilmemek” yerine “ardı, arkası kesilmemek” gibi. Buradaki yanlışlar, önemsiz görülebilse de; deyimlerin anlamlarını − bir ölçüde − değiştirmektedir. Buysa, iletişimsel sorunlara yol açabilir.

Yaygın yanlışlar, öz Türkçe kişi adlarında dahi görülmektedir. Örneğin Kağan yerine *Kaan gibi. Oysa “kağan” sözcüğü, çok eski olup Göktürkçede “kagan” biçimindeydi. Buna karşın bugün ülkemizde *Kaan-adlı nice erkek, var. Gelin de yazıklanmayın! (Demek çocuklara öz Türkçe adlar koymak, yetmiyor; bu adları, biçimsizleştirmemek gerekiyor.)

Yok sayılmasa da; karıştırılmış, şimdi bile karıştırılan öz Türkçe sözcükler de, var. Bunların en çarpıcı örneği, türe ile tüze sözcükleridir. Başlangıçta – Dil Devriminin ilk yıllarında – yayımlanmış özleştirme kılavuzlarında, Türkçe sözlüklerde türe, Os. hukuk karşılığı olarak; tüzeyse, Os. adalet yerine önerilmişse de; sonradan – ne, olmuşsa olmuş! – türe, adalet; tüzeyse, hukuk anlamlarında kullanılmaya başlamıştır. Türe ile tüzenin “kökteş” sözcükler olduğu; söz konusu karışıklığa bunun yol açtığı, söylenebilirse de; yaygın yanlış, yaygın yanlıştır. Demek sözcükleri, özellikle öz Türkçe olanları, karıştırmamalı.

Ya “ülkü” sözcüğü ile türevlerinin başlarına gelmişlere ne, buyrulur?! Ülkü, Osmanlıcadaki ideal ile mefkûre sözcüklerinin öpöz Türkçe karşılığıdır. Ülkücüyse, gerçekte idealist,demektir; yoksa MHP’li anlamında değil. Buna benzer bir biçimde ülkücülük, idealizm³ anlamına gelir; yoksa MHP yandaşlığı, demek sayılmaz. Ne ki, ülkemizdeki yurtyönetimi, “bilimsel” bir dayantıya otur(tul)madığından; anılmış öz Türkçe sözcükler, ilkin anlam daralmasına, sonra anlam kaymasına uğratılmış; böylece ülkü ile türevlerinin – gerçek anlamlarıyla – tutunması, yazık ki, engellenmiştir! Bununla birlikte, ülkü, ülkücü, ülkücülük ib., pırıl pırıl sözcükler olup tutundurulmayı, beklemekte. Doğallıkla ideal, idealist, idealizm ib. yerlerine…

Burada sesletimsel yaygın yanlışlara değinmemde yarar, bulunuyor. Demek örneğin öz Türkçe “yarın” sözcüğü, çoğun *yârın ya da – daha kötüsü – *yârin biçiminde sesletiliyor. Bu yanlış konusunda Osmanlıcanın olumsuz etkisinin sözü, edilebilir. (Doğrusu, Osmanlıcanın “olumlu” etkisi, görülmemiştir!). Bununla birlikte, ölçünlü Türkey Türkçesinde uzun ünlü, öz Türkçe öğelerde var olmadığından; yarın sözcüğünün iki seslemindeki ünlüler, kısa okunmalı. Güzelim yarını, yanlış sesletimle karartmamalı anlayacağınız.

Yaygın sesletim yanlışlarına değinmişken; k’lerin “ka” diye okunmasına dokunmaksızın geçemeyeceğim. Gerçekten Türklerin çoğunluğu, k’leri, “ka” diye okuyaduruyor. Oysa Türk abecesindeki imcelerin okunuşları, Dil Devriminden de önce bir yasayla belirlenmişti: Bütün ünsüzler, sonlarına birer “e” getirilerek okunur. K/k’yse, “ayra” değildir; demek bu yasadan bağışık tutulamaz. (Kimi kez h’lerin “aş” ya da “ha”, r’lerin “er” diye; dahası, tüm imcelerin İngilizce uyarınca okunduğunun ayrımındayım. Gelgelelim onlar, şimdilik yaygın yanlışlar değil. [K’deki sorun, gene Osmanlıcadan ileri geliyor olabilir. Öyleyse, dilimizi, Osmanlıcanın bütün dokuncalı etkilerinden kurtarmamız gerek.])

Doğallıkla yaygın yanlışlara karşı bunca çok söz söylemiş beni, “doğrucu Davut” olmayla suçlayacak okurlar, var olabilirler. Ancak, ben, yalnızca – genelde yaşamsal, özelde dilsel – doğruların ardındayım. Demek aşırı doğruculuk, gütmüyorum. Doğrusu, kendi yaşamımda, dilimde dahi kimi yanlışlar – ister istemez − bulunur. (Yeryüzünde yanlışsız kişi, yoktur.). Dayatmacı da sayılmam. Benimki, bir tür yol-göstericiliktir. Göz göre göre yanlış, yapmamak gerek; eşdeyişle yanlışçı olmamalı. Benim demek istediğim, bu. Bir yaygın yanlışlar yağızyerinde⁴ yaşayageldiğimiz, ortada. (Öyle ki, yaygın yanlışlar; sözlüklerde, yazım kılavuzlarında yer almıştır.). Gelin, bu yağızyerde yaşayagitmeyelim. Yaşam niteliğimizi, iyileştirmeyi diliyorsak; işe dilimizden başlamalıyız: Dil güzelleştikçe; yaşam güzelleşir. Bunun tersi de, doğrudur. Bu denemede öz-Türkçesel yaygın yanlışların bir bölümünü, ele aldım. Gerçekte dilimizdeki yad öğelerle ilgili yaygın yanlışlar, çok daha artıktır. Bundan ötürü, öz Türkçenin yanlış kullanıldığı, ileri sürülemez. (Yad sözcüklerle yanlış yapma olasılığının daha büyük olduğu, bilinen bir gerçektir.). Sorun, öz Türkçede değil; öz Türkçeyi, kullananlarda anlayacağınız. Gene de, doğru doğrudur; yanlışsa yanlış. Bence bir yanlış, ne denli yaygın olursa olsun onu, yapmaktan kaçınmak gerek. Doğrunun yanlış, yanlışın doğru sayıldığı bir ortamda yaşadığımızın bilincindeyim. Bu, bizi yıldırmak, bir yana; doğruculuğumuzu bilemeli. Yanlışlarla savaşım, yeryüzünde hiçbir doğrucu kalmayasıya sürmeli. Yanlışların egemenliğini, tanımak kolaydır; onlarla savaşmaksa, çetin. Sizi bilmem; ben, güç yolu, yeğlemekteyim. Güç, ancak doğru yolu…

_______________________________

Muhammed Salih

***

Güneş parlıyordu, biz sıcaklığını duyamıyorduk. Yél esiyordu, biz saçlarımızı dalgalandıramıyorduk. Kar yağıyordu, biz kartopu yuvarlayamıyorduk. Yağmur çiseliyordu, biz altında ıslanamıyorduk. Yağılarımız özgürdü, biz tutsaktık.

Birgün tutsakeviniñ öreklerini yıktık da kaçtık. Güneş ışığını duyuyorduk, ne var ki aydan yansıyanı ile yétiniyorduk. Kaçtığımızda géceydi. Saçlarımız daha görkemli dalgalanıyordu; yél bir yandan, bizim yéle koşuşumuz öbür yandan. Kurtulduk yağıdan.

Özgürlüğümüze ulaştık, bozkırda yalınayak savaşarak. Bir tastan yémek yédik, yoksulluğumuza ağlayarak. Ortanca kardeşlerimden olan Kazak o gün şunu démişti; Kişioğlu, üç güne tamuya da alışır. Bu düşünce öbür kardeşlerimiñ de usunda yér édinip, bilinçaltına inince yoksulluklarına alıştılar. Ben buna karşı çıktım. Varsıllaşacağım dédim. Ayrıldım onlardan, pılı pırtımı toplayıp kendi yolumu tuttum.

Çalıştım, ürettim. Böyle yaptıkça varsıllaştım. Kardeşlerim arasıra yanıma konuk da geldiler. Eñ küçük kardeşim Kosovalı, benim yanımda kaldı. Bugün eñ çok onuñla añlaşabiliyorum. Onuñ bir büyüğü Gagavuz ise, arayı sıkı tuttuğundan bugün bizimle bir dilde konuşuyor. Bakma, yine arada küçük ayrımlar var. Azer ise arada gelip yardım alıyor. Böyle yaptığı için öyle böyle de olsa añlaşabiliyoruz. Öbür kardeşlerim de yokluğa öylesine alıştılar ki, varlığı yadırgar oldular. Birgün büyük kardeşim Türkistan şöyle démişti; Bizler bir ara bir tastan yémek yérdik. Şimdi sen değme birimize ayrı tabak koyuyorsun. Tarhanadan başka çorba içmezken, şimdi adını bilmediğimiz yémekler sunuyorsun. / Ah güzel ağabeyim! Direnmeyi bırak da, varlığımdan pay al. Ürettiklerim seniñ de sayılır. Adını bilmiyoruz dédiklerini, adını bildikleriñle pişirdim. Sana nice pişireceğini öğretebilirim. Çorba ile yétindiğimiz günler géride kaldı. Bağımsızlığımızıñ gücünü kullanmamız gerekmez mi? Benimle ol. Yéñi yémekler pişir.

Önceleri yitir(g)en olduğumu, düşünürdüm. Sanki bütün evren, bana karşıydı. Yaşamınsa bana özgü bir kötülüğü, var gibiydi. İşte, o sürevler varoluşun dayanılmaz ağırlığını, iliklerimde duyardım! Hiçbir olumsuzluk, kalımlı değildir. Sözünü, ettiğim sorun, yılların akışıyla – kendiliğindenmişçesine – çözülecekti. Nitekim öyle oldu. Gelgelelim çok acı çekildikten sonra… Şimdiki durumda yitirmiyor muyum? Yitiriyorum. Ancak, kazanıyorum da. Bu bakımdan öbürleriyle özdeşleştim anlayacağınız: Yaşayan, yitirir de, kazanır da. Eşdeyişle yaşam, bir kazanımlar ile yitirimler bileşkesidir. Kimimiz, daha çok kazanır; kimimiz, daha çok yitirir. Ne ki, ölüm, hepimizi eşitler. Kazanç ile yitim, yaşayanlar için anlamlı, önemlidir. Demek ölüler, kazanmaz da, yitirmez de. Ölüm, saltık bir “yokolum”dur. (Burada çevrime doğaötesi [örneğin öteevren inancı] giriyor. İyisi mi, o konuyu, eşelemeyeyim. Böylece kendi izdemimden kopmamış olurum.)

Varoluşun dayanılmaz ağırlığını, gidermenin ya da – en azından – azaltmanın bir yolu, yok mudur ola? Bence vardır. Örneğin dil ile yazın gibi. Gerçekten dille, yazınla ilgilenmenin sağaltıcı etkisi, yadsınamaz. Bundan dolayı, dilseverlik ile yazıncılık – tin sağaltmanları, ne derlerse desinler¹ – bir tin sağaltımı yöntemi sayılmalı: Kendinle, başkalarıyla uğraşacağına dili(ni) geliştirip özleştirerek varsıllaştırmaya çalışmaklık ile yazınsal türlerden en az birinde odaklanıp biçemini, yetkinleştirmeye çabalamaklık. Bu etkinlikler, kimilerince azımsanıp küçümsense de; kişisel uğraşlar olarak ele alındığında; hiç yoktan iyidir. Demek boşluğu, biraz olsun doldurmaya yarar. (Boşluk, varoluşsaldır. Eksiklik, yoksunluk duygusu ile yetersizlik anlamlarına gelir.). Kısacası, yalnızca dile, yazına bel bağlanamaz; onlardan umut kesilmez de. Dil ile yazın, uygarlığımızın “dayantı”sıdır. Bu gerçeği, hep anımsamakta yarar, bulunuyor.

Kimi kez gönlümde körpecik bir umudun sürgün verdiğini, duyarım. Sayısız olanak ile olasılık, benden yana, benim için var gibidir. O aralık varoluşun dayanılmaz ağırlığı, üstümden kalkayazar. Sanki göçmen bir kuş denli özgürümdür. Ne ki, bu, yalnızca bir duygulanımdır. (O, kıpılık bir erinçtir.). Varoluş, olanca ağırlığıyla – belki öncekinden ağır bir biçimde – bana abanmakta gecikmez anlayacağınız. Başkalarına da böyle olmuş mudur, olur mu? Bunu, bilmiyorum. Belki var olmak, o ağırlığı, duymak; yavaş yavaş yokoluşa sürüklenmektir. Burada usa bir tür “varoluşçuluk” güttüğüm, gelebilir. Oysa benim o tarakta dahi bezim, yok. Birtakım duygularımı, düşüncelerimi, özdenlikle ortaya dökmekteyim. Hepsi, bu. Doğrusu, tutturgan olmadığımı, söylemiştim. Şimdiyse döktürgen olmayı, kalmayı, dilediğimi ekleyeyim. Kim bilir, varoluş – kişigillerin varoluşu – bireylerin azar azar, ancak kesenkes yok olmalarıyla gerçekleşiyordur. Düşünür müşünür olmadığıma göre; daha derine inmeyeyim.

Kendimi, dinlediğim kanısında değilim. Diyeceğim, varoluşun dayanılmaz ağırlığı diye bir nen, gerçekten bulunuyor. “O, dayanılmazsa; onun altında ezilmemiz gerekmez mi?” diye sorabilirsiniz. Yanıtlayayım: Buradaki dayanılmazlık, umarsızlığımızı anlatmakta: Varoluşun ağırlığına – bal gibi – dayanılıyor. Demek başka seçenek ya da umar, yok. Gene de, söz konusu ağırlık, var olmasa – hani yok mu! – usumuzu, yitirivereceğimizden korkarım. Öyleyse, varoluşsal ağırlığın (buna “bunaltı/kaygı” da, denebilir) olumlu bir yanı, bulunmuyor sayılmaz. Peki, onu, siz de, duymuyor musunuz? Özellikle kendinizle baş başa kaldığınızda; demek örneğin geceleyin yattığınızda?.. Bencileyin duygun, düşüngenseniz; kuşkusuz duyarsınız. Ya yeğnilik?.. diyeceksiniz. Biz, hiç mi yeğnilik, duymayacağız? Belki durumlar ile koşullar, yeğleştiğinde; başka bir deyişle yeryüzündeki yaşam, daha sürülesi olduğunda; azıcık yeğnilik, duyarız. Şimdilik varoluşun dayanılmaz ağırlığına² yargılıyız. Bu ağırlığı, daha az, seyrek duymanın yoluysa, yarayışlı işlerle uğraşıp güzel yapıtlar, kotarmaktan geçiyor. Yoksa – dağlara taşlara! − çıldırıp yiteriz. Diyesim, tüm buydu.

_________________________

Ziya Gökalp

Uydurmacılık, öz-Türkçecilerin en çok karşılaştıkları suçlamadır. Bundan ötürü, bu yazı, bir “savunum” özeti sayılır. Demek burada bilimdışı uydurmacılık suçlamasını, kimi bilimsel kanıtlarla çürütmeye çalışacağım. İşe koyulayım:

Bilindiği üzere Türk Dil Devrimi sırasında, sonrasında özleştirme çalışmaları, yapılırken; şu yöntemlere başvurulmuş; şimdi bile başvuruluyor, başvurulmalı: 1. Sözcük türetme (varolan köklerden, eklerden yararlanarak örnekseme yoluyla yeni sözcükler oluşturma;¹ örneğin “sağlam” sözcüğü, örneksenerek yaratılmış “toplam” sözcüğü gibi). 2. Anadolu ağızlarının sözvarlığından yararlanma (ilboy dilinden sözcükler derleyip onları, genel dile sokma; örneğin Arapça mükâfat yerine önerilip tutundurulmuş “ödül” sözcüğü gibi). 3. Diriltmece (Türkçenin eski çağlarında kullanılmış olup çağdaş Türkey Türkçesinde ölü bulunan sözcükleri, diriltme; örneğin Ar. cevap yerine kullanılan “yanıt” sözcüğü gibi). 4. Başka Türk dillerinden, diyeleklerinden sözcükler alma; örneğin Kazan Türkçesinden (Tatarcadan) alınıp Ar. rey yerine konmuş bulunan “oy” sözcüğü gibi.

Şimdi, bütün bu yöntemlerde uydurmacılıkla suçlanabilecek bir öğe, yok. Peki, uydurmacılık suçlaması, neden kaynaklanmakta? Hele düşüneyim: Karşıdevrimciler – demek Dil Devrimi karşıtçıları – yukarıda belirtilmiş özleştirme yöntemlerinden en çok sözcük türetmeyi, yermişlerdir. Öyleyse, sözcük türetme üstünde biraz durmalı: Demin anlattığım gibi sözcük türetmede, varolan – az ya da çok işlek – ekler, işletilerek yeni sözcükler, türetilir. Ayrıca, iki ya da daha çok sözlükbirimden yeni bir sözcük, ortaya getirmek, olanaklıdır. Gerçekte bu yöntem, Türkçenin başlangıcından beri uygulanmakta. Demek Dil Devrimine gelesiye Türkçenin sözvarlığındaki öz Türkçe sözcüklerin çoğu, şu ya da bu biçimde türetilmişti. (Örneğin “başlık” ile “beşibiryerde” sözcükleri gibi.). Kolayca anlaşıldığı üzere dilin “doğal” bir yönelimi olan türetmeciliği, uydurmacılık olarak adlandırmak, uygun değildir. Bundan ötürü, öz-Türkçeciliği, uydurmacılık² saymak, yakışık almaz.

Karşıdevrimcilerin – öteden beri − birtakım “takınaklar”ı, vardır. -sal/-sel ekiyse, bunlardan biri. Söz konusu ek, Dil Devriminden önce yalnızca “kumsal” ile “uysal” örneklerinde yaşıyorken; Dil Devrimiyle bu eke çok geniş bir kullanım alanı, açılmış; demek işlerlik, kazandırılmıştır. Öyleyse, karşıdevrimci topluluğun işlek-olmayan eklerin işletilmesine karşı çıktığı, söylenebilir. Ancak, niçin?.. Öyle ya, öz Türkçe eklerin işletilmesinde ne sakınca, bulunuyor? Dahası, bütün türetilmiş sözcükleri, uydurma diye niteleyivermek, yanlış kaçmaz mı? Oysa, dilin özleştirilmesine hepten karşı olununca; bu yöneltideki tüm çabaları, etkinlikleri, uydurmacılık olarak damgalamak, kaçınılmazdır.

Kimileyin karşıdevrimci sayılamayacak kişilerce birtakım yeni sözcüklerin gerçekten uydurma olduğu, ileri sürülür. Örneğin “simge” sözcüğü gibi. Ne ki, bu sözcüğün bile Anadolu’da (Adana ağzında) “im” anlamına gelen bir kökü, vardır: sim. Demek burada dahi uydurmalık, söz konusu değil. Kaldı ki, bu tür sözcükler, azraktır. Koskoca Dil Devrimi, sayılı sözcük yüzünden karalanamaz.

Türk özleştirmeciliğinde³ uydurmacılık olarak görülebilecek bir edime bugüne değin düşgelinmemiş midir? Benim usuma – bu konuyla ilgili olarak – salt bir örnek, geldi: Dilbilimcilerimizden Özcan Başkan, Dilde Yaratıcılık-adlı yapıtının özdeş-adlı yazısında Belçikalı özdekbilimci Van Helmont’un eski Yunanca-kökenli “kaos” sözcüğünü, biraz değiştirerek “gaz” sözcüğünü, hiç yoktan yarattığını; bugün İngilizcede bu uydurma kökten türemiş 30 denli çok terimin kullanıldığını, söylemiş. Başkan’a göre Türkçede bunculayın ekler, dahası kökler, yaratarak yeni sözcükler, elde etmek, olanaklı. Örneğin -bef, -biy, -büç gibi yeni ekler, oluşturulabilir. Üstelik “yök” kökü, yaratılarak – yökçü, yökteş, yökkeç, yöklenti, yöklence, yökelge, yökümtırak, yökümsü, yökülesi, yökgiller, yöküştay gibi – bir dizi sözcük, üretilebilir. Böylece “Türkçenin gizilgüç olarak saklı duran sözcük yaratma düzeneği, devinime geçirilerek” dilimizin daha çok varsıllaşması, sağlanacaktır. Kuşkusuz, yazarın bu önerisi, aradan geçmiş nice yıla karşın yaşama geçiril(ebil)miş değil. Demek – şimdilik – kimsenin ek ile/ya da kök yarattığı, yok.⁴ Eşdeyişle özleştirmecilikte gene yukarıda anılmış dört yöntem, uygulanıyor. Doğrusu, ek ile/ya da kök yaratma, en son başvurulması, gereken umardır. Daha öbür yöntemler, büsbütün tüketilmedi anlayacağınız. Bir dilbilimcinin uygulama alanına konmamış önerisinden dolayı özleştirmeciliği, uydurmacılıkla özdeşleştirmeyse, “sağlıklı” bir yaklaşım olmasa gerek.

İşin ilginç yanı, öz-Türkçecileri, uydurmacılıkla suçlayagelen karşıdevrimcilerin kendileri, uydurmacılığın en iyi örneklerini, sergilemişlerdir. Örneğin – şimdi bile öz-Türkçecilere kara çalmak üzere gündeme getirilen − kimi sözcükler, karşıdevrimcilerce basbayağı uydurulmuştur. (Yazdırgaç [sözümona “kalem” anlamında] ile yazgaç [sözümona “defter” karşılığında] gibi. Örnekler, çoğaltılabilir.). Doğallıkla hiçbir özleştirmen, böyle sözcükleri, önermemiştir. Ancak, karşıdevrimcilerin yaymacalarında bu tür sözde karşılıklar, sık sık kullanılıyor. Birtakım bilgisiz, bilinçsiz kimselerin söz konusu yaymacaya aldanmasıysa, düşündürücü, üzücü.

Uzun sözün kısası, öz-Türkçecilere yönelik uydurmacalık suçlaması, dayanaksızdır. Bununla birlikte, o, Dil Devriminin başlangıcından beri gündemde. Nitekim bu suçlamaya uğramamış bir özleştirmen, yoktur. Oysa, bugün karşıdevrimciler, Dil Devriminin uydurma (!?) ürünlerini, bolca kullanmaktan kendilerini, alıkoyamıyorlar. Demek Dil Devrimi, bu denli “başarılı” olmuştur. Kuşkusuz özleştirmecilik gütmeyi, sürdürmek gerek. Buysa, uydurmacılık gibi boş suçlamalara kulak asmayıp doğru bilinen yolda ilerlemekle olanaklı. Şunu, hep anımsamalı: Suçlamak, kolay; anlamak, güçtür. Yapıcı olmaksa, hepten çetin. Ne diyeyim!: Karşıdevrimciler dahi – bir gün – “dil gerçeği”ni, kavrarlar umarım. Bu arada biz öz-Türkçeciler, kendi çığırımızda yürüyegidelim. Gerçek aydınlık, bunu, gerektirir de ondan…

__________________________________

Ovanın gökyüzünde süzüleduran bir kartalın gördükleri, tavan arasındaki sepette oynaşan boyam boyam kedi yavruları, çocukluk arkadaşları, yeniyetmelik sevileri; göçler, savaşlar, soykırımlar, türlü sayrılıklar; uçsuz bucaksız evrenimizde ufarak bir gezegen olan Yer; inlerde yaşayıp çiğ et yerken, binlerce yıl sonra gökdelenlerde yaşayacak etyemez torunlarını, uslarından geçir(e)memiş atalarımız; acı ile tat (acıtat), gönenç, sevinç, umut ib. Besbelli, yaşamın bir dökümünü, çıkarmak – handiyse – olanaksız. Gelgelelim demin saydıklarım, yaşamın “kaplam”ında yer almaktadır. Gene de, yaşam, çekiye gelmez; usa sığmaz. (Hani siz, küçükken; eski çocuk dergileri, satan yaşlı bir bakkal, vardı? İşte, o[nunki] bile, yaşamdı!)

Yaşam, şöyledir; böyle değildir. Belki bütün bu ıcığını, cıcığını, çıkarmalardan bıkıp usandınız. Yaşamın ne olduğunu ya da olmadığını, öğrenmek istemiyor; yalnızca yaşamdan “tat” almayı, diliyorsunuz. Oysa bu, o denli kolay bir iş sayılmaz. İlkin gövdesel, tinsel sayrılıklara tutulmamış bulunmalı; en azından onları, belirli düzeylerde tutmayı; demek denetlemeyi, becermelisiniz. Bu, yetmez: Yaşamınızı, sürdürmeye yetecek denli çok geliriniz, var olmalı. Ayrıca, bilgelik – yaşam bilgisizliğinden sıyrılmışlık − gereklidir. Bu koşulları, yerine getirirseniz; eşdeyişle tuzunuz, kuruysa; yaşamdan tat alırsınız. Bu kerte güç bir işi, beribenzer kimsenin başaramadığı, başaramayacağıysa, apaçık. Ya siz, yaşamdan tat alabiliyor musunuz?

Yaşamın size – özellikle son yıllarda – acımasızca davrandığı, söylenebilir mi? (Sakın siz, yaşama acımasızca davranmış, davranıyor olmayasınız!). Evet, nesnel gerçeklik ile ülküler arasında hep bir uçurum, vardır. Gelgelelim bu; söz konusu uçurumu, biraz olsun kapatmak üzere hiçbir çaba, harcan(a)mayacağı anlamına gelmez. “O uğurda çaba harcadığımızı, kim, ayrımsayacak?” diyeceksiniz. Öyle ya, çoğun elin ermediği, gücün yetmediği, ortada. Başkaca kim, kime; dum, duma. “Kimseden kimseye iyilik, yok”-yollu bir atasözümüz bile, bulunuyor. Öyleyse?.. Yaşayadurmaklığımızı, salt “yaşama isteği”ne mi bağlamalı? Hele duralım! Bu denemede genelgeçer yanıtlara yer, yok. Gene de, konu, aydınlık kazanıyor gibi. Ben, dingin dingin uslamlamayı, sürdüreyim:

Kimi kez dilin gücüne, sözün büyüsüne inanmaz olursunuz. Ne ki, dil, gerçekten “büyülü” bir düzendir. Üstelik kendisine karşı koyamayacağınız denli güçlü sayılır. Dahası, ondan – sonuna değin – yararlanmak gerektir; yoksa, onu, karşımıza almak değil. Nitekim bu yazının yapıtaşları, sözcükler; demek gerecim, dil. Kişi yaşamını, dilden bağımsız bir yoldamda irdelemek, olanaksız. Doğrusu, dile gerek, bulunmasaydı; o, yaratılmazdı. Yazıncılar, daha elverişli anlatım olanaklarına kavuşmak üzere dili, boşuna – harıl harıl – işlemiyorlar anlayacağınız. Öyleyse, kişinin yaşama ortamında nereye bakarsak bakalım; ne, yaparsak yapalım; dille karşılaşmak, kaçınılmaz. Bundan ötürü, dilsel bilgisizlikten, bilinçsizlikten, ilgisizlikten, saygısızlıktan, sevgisizlikten… kaynaklanmış sorunları, çözümsüz görmemeli. (Yaşamımızın hangi alanı, sorunsuzdur? Dilse, bir ayra değil.)

Burada dilciliğin, yazıncılığın yararlarını, yeniden sıralayarak kendimi, yinelemeyecek; şunu, belirtmekle yetineceğim: Umutsuzluktan kurtulunabilir. Bir nenler, yaratadurmak… Kurtuluş, orada. Demek örneğin dilsel-yazınsal yaratım yoluyla – en azından yaşamınızı, sürdürmenize yetecek denli çok – umut beslemek, olanaklı. Çok az kişi, yarattığınızın ayrımına varırmış. Varsın olsun! Yaşamdan yaratarak tat alma, size yeter. Bununla birlikte, dil ile yazın, dilci-yazıncıda bir tür “yanılsama” oluşturup onu, sürekli kılıyor olamaz mı? Bunu, sanmıyorum. Şundan dolayı: Uzmanlık alanınız, dil ile yazınsa; gerçeklik duygunuz, daha berk bulunur. Yanılsamasız bir yaşam için dilcilik, yazıncılık, birebirdir anlayacağınız. Güzelim umudu, niçin yanılsamaya yormalı? Umut, gerçekçice beklentidir. Daha ne!..

Çabucak akşam olur; yatsı, girer. (Olağan bir gün, böyle geçer.). Yatarsınız. Yalnızsınızdır. Dayanılmaz, inanılmaz bir biçimde yalnız… Gene de, kendinizi, umutlanmaktan alıkoyamazsınız. Bu, “yazıncının umudu”dur. Umudu, kişileştirip, “Alık umut!” diye düşünürsünüz: “Bütün acılar, senin yüzünden…” Ola ki umudunuzu, yitirirseniz; yaşama katlanamayacağınızı, pekiyi bilirsiniz. Yaşamsa, süregider. Bu arada betikler, devrilir; sözlükler, eskitilir; yazılar, düzülür… Şundan ötürü: Ölgün de olsa; bir umut ışığı, yanmaktadır. O ışığa yönelmek; ondan dirim, almak gerekir; yoksa, umutsuzluğa kapılıvermek değil. Bilinçte bildik soru, yinelenir: Tadılmamış tatlarla dolu yaşamdan nite geçilir?!

Kendi öz Türkçe ay adları karşılıklarıma geçmeden; ülkemizde, başka Türk yurtlarında bu konudaki duruma değineyim: Ünlü özleştirmenlerimizden Cemal Mıhçıoğlu, ay adlarını, şöyle özleştirmiş:

Ocak: Ocak

Şubat: Gücük

Mart: Yelin

Nisan: Açaray

Mayıs: Gülay

Haziran: Bozaran

Temmuz: Biçim

Ağustos: Derim

Eylül: Verim

Ekim: Ekim

Kasım: Kasım

Aralık: Aralık

Yukarıdaki sözcüklerden gülay, “güllerin açtığı ay” anlamındaysa; gül, Farsça bir öğe olduğundan; bu karşılık, onanamaz. Ayrıca, Ar. bulunduğu, handiyse kesin olan “kasım” sözcüğü, Mıhçıoğlu’nca Türkçe sayılmış. (Nitekim daha sonraları kasımın Tr. kasmak eyleminden türemiş bulunduğunu, savlamış yazarlar, çıkmışlardır. Benceyse kasımı, Tr. sayma, bir tür “güceme” ile/ya da köken yakıştırmadır.)

Başka Türk yurtlarındaki ay adlarına gelince; örneğin Gagavuzlar, Rusça karşılıklarının yanında, konuyla ilintili şu sözcükleri, kullanıyorlarmış:

Büük ay: Ocak

Küçük ay: Şubat

Baba Marta: Mart

Çiçek ay: Nisan

Hederlez: Mayıs

Kirez ay: Haziran

Orak ay: Temmuz

Harman ay: Ağustos

Ceviz ay: Eylül

Canavar ay: Ekim

Kasım: Kasım

Kırım ay: Aralık

Bunlardan küçük ay, çiçek ay ile kırım ay – Türkey Türkçesine uyarlanarak – küçükay, çiçekayı ile kırımayı biçimlerinde, ay adlarını, özleştirme çalışmalarında kullanılabilir(di).

Türkmenlerin kullandıkları ay adlarındaysa, ilginç bir değişim, yaşanmış: 2002’ye değin kullanılmış Rusça ay adları, özdeş yıl Kamubaşkanı Saparmurat Niyazov’un çıkardığı bir yasayla aşağıdaki duruma getirilmiş:

Ocak: Türkmenbaşy (Türkmenbaşı: Saparmurat Niyazov’un öbür adı)

Şubat: Baýdak (bayrak)

Mart: Nowruz (yenigün [nevruz])

Nisan: Gurbansoltan (Niyazov’un anasının adı)

Mayıs: Magtymguly (bir Türkmen ozanının adı)

Haziran: Oguz (Oğuz Han)

Temmuz: Gorkut (Dede Korkut)

Ağustos: Alp Arslan (Selçuklu Generkinin kurucusu)

Eylül: Ruhnama (Niyazov’un yazdığı yapıtın adı)

Ekim: Garaşsyzylyk (bağımsızlık)

Kasım: Ahmet Sancar (son Selçuklu hanı)

Aralık: Bitaraplyk (yansızlık)

Gelgelelim 2008’de yeni Kamubaşkanı Gurbanguli Berdimuhammedov, Türkmeneli Kamutayına aldırdığı bir varımla yukarıdaki adları, geçersiz sayıp Rusça ay adlarına dönülmesine neden olmuş. (Kuşkusuz, bunda 2002 ile 2008 arasında kullanılmış ay adlarından birinin eski Kamubaşkanı Niyazov’un öbür adı, birinin Niyazov’un anasının adı, birininse Niyazov’un yazdığı betiğin adı olması, etkili bulunmuştur. Buradan çıkarsanacak vargıysa, şu: Dil alanında “yurtyönetsel” kaygılarla davranmak; çekinceli, dokuncalı, sakıncalı.)

Türkey dışındaki Türk uluslarının – genellikle – Rusça ay adlarını, benimseyip kullanageldiği, söylenebilir. Türkey Türkçesine en yakın sayılan Azeri diyeleğinde bile durum, böyle. İleride başka Türk yurtlarında dahi özleştirmecilik, ivme kazanırsa; ay adlarını, Türkçeleştirmeye belki yönelinir. (Doğallıkla bilimsel bir yaklaşım gütme koşuluyla…). Ne ki, şimdilik bütün Türk ulusları için “ortak” öz Türkçe ay adlarını, yürürlüğe sokmak, çok güç. Bundan ötürü, biz, ilkin kendi ay adlarımızı, özleştirmeye bakalım. Böylece öbür Türk uluslarına örnek oluruz. (Doğrusu, Türk Dil Devrimi, ülkemizde başlatılmamış mıdır?)

Bütün bunları, göz önünde tutarak benim önerdiğim öz Türkçe ay adlarıysa, aşağıda sunulduğu gibi:

Ocak

Gücük¹ (Anadolu ağızlarından): Şubat

Akaray (Anadolu ağızlarından): Mart

Açaray (Anadolu ağızlarından): Nisan

Önyaz (kişisel türetim): Mayıs

Bozay (Anadolu ağızlarından): Haziran

Orakayı² (Anadolu ağızlarından): Temmuz

Bozaran (Anadolu ağızlarından): Ağustos

İlkgüz (Dil Devrimi sırasında önerilmiş): Eylül

Ekim

Bölen³ (bir dilbilimcimizin önerisi): Kasım

Aralık

Görüldüğü üzere bu karşılıkların altısı, ilboy dilinden alınma. Buysa, özleştirmede ağızlardan da yararlanmanın gerekliğini, yeniden tanıtlamış bulunuyor. Söz konusu karşılıkları, önermekle kalmıyor; en azından kendi yazılarımda kullanaduruyorum. Dil Devrimiyle üç ay adı, özleştirilerek Türkçeye üç “yeni sözcük” kazandırılmış olsa da; ben, bunu, yeter gör(e)mem. Bundan dolayı, yukarıdaki karşılıkların – kuşkusuz, önce yazın dilinde – kullanılması gerektiği kanısındayım. (Demek, Dil Devrimini, gerçekten sürdürmeli.). İlgililere duyurulur!

_________________________

Yazına gelince; o, dille yapıldığından; dili, sözcük sözcük, tümce tümce işleme, demek olduğundan; yaşam – kabına sığmayarak – yazıncıyı bile, umarsız bırakabiliyor, bırakıyor. Öyle ya, durmaksızın değişen, dönüşen, gelişen yaşamı, kesitleyip yazıya dökme, kolay iş değil. Bundan ötürü, yazıncının besleyedurduğu “eksiklik duygusu”na şaşmamak gerek. (Yaşam, yazına da sığmaz anlayacağınız!)

Dil, yazın ile yaşam üzerine “yargılar”da bulunduğum, düşünülmeye. (Doğrusu, yargılarda bulunmak, denemeciye yaraşmaz.). Yalnızca otuz beş-yıllık yaşama süremde yazdığım nice denemenin, öykünün beni, ulaştırdığı vargıları, ortaya koyu-koyuvermek istediydim. Özleştirmecilik doğrultusundaki çabalarım – dilseverliğimse – caba. Peki, bu dilseverlik, yazıncılık, ne(re)den kaynaklanmakta? Demek, sürüye karışıp dilkıyar, yazındışı olmak, varken; dille, yazınla ilgilenmeyi, sürdüregitmek, niçin ola? Bir de, bu ilgiler, yaşamı, nite etkileyip ondan hangi biçimde etkileniyor? (Evet, kendime, okura yönelte yönelte bu çetrefil soruları, yönelttim. Ancak, bunlar, yanıtlanmaya değer. Öyleyse kolları, sıvamalı.

Kimse, öz-Türkçeci olarak doğmaz. Eşdeyişle öz-Türkçecilik, bir “edinim”dir. Bense, öz Türkçeye – gençliğimin başlangıcında – bağlı olduğum inanç dizgesinden (İslamdan) büsbütün koparken; Arapça söz(cük)lerden kurtulmam gerektiği düşüncesiyle yönelmiştim. Ayrıca, Hepçilingirler’in okuduğum bir betiği, beni, olumlu etkilemişti. Doğallıkla bütün öz-Türkçeciler, İslamdan büsbütün kopmuş değildirler. Hepçilingirler’se, şimdi dilini, beğenmediğim bir yazar. (Demek boynuz, kulağı, geçti.). Gel sürev, git sürev; Türk özleştirmeciliğinin tüm boyutlarıyla ne denli gerekli olduğunu, kavradım. Doğru; bu, iğneyle kuyu kazmaya benziyordu. Gene de, kuyu, kazılıyordu. Öyleyse, umutsuzluğa yer, yoktu. Özleştirmen olmak, kalmak; böylece durgu durak, bıkıntı usanç, bilmeksizin Türkçeyi, geliştirip özleştirerek varsıllaştırmak gerekti.

Ya yazınseverlik?.. Bu konuda – kendi payıma – şunları, söyleyebilirim: Yazınsal okumalarıma biraz geç, yeniyetmeliğimin sonunda başladım. Dilsel-yazınsal değer ile nitelik, taşıyan örüler, pişirip kotarmayaysa daha geç; demek, okulsonrasında giriştim. Niçin?.. diyeceksiniz. Gerçekten, okuma düşkünlüğünü, anlamak – bir ölçüde – kolay da; yazıp çizmeyi, gerekçelendirmek, güç mü güç. Ancak, yazmam gerekti. Yazmasaydım, delirmezdim. Ne ki, daha “eksik” kalırdım. Bu nedenle, yazmak, benim dayangaçlarımdan, tutamaklarımdan biri olageldi, olagidecek. Kısacası, diyeceğiniz, varsa; bunu, bir biçimde anlatma baskısındasınızdır. Bunun içinse yazından, yazıncılıktan elverişli bir ortam, bulunmaz.

Dil, yazın ile yaşam arasındaki bağıntı, etkileşim, yadsınamaz. Gelgelelim bu, “olumlu” bir etkileşimdir. Demek örneğin – kimilerinin sanıp savladığı üzere – çok okuma, deliliğe yol açmaz. (Aşırılık, kuşkusuz dokuncalıdır. O, ayrı.). Bana kalırsa; dille, yazınla – bilimsel bir yoldamda − ilgilenmek, kişinin kendisine de, çevresine de yararlıdır. Şundan ötürü: Öz-Türkçecilik ile yazıncılık, düzce, kesinlikle yaşam katkıcılığıdır. Bunu, öz-Türkçeci yazıncılar, pekiyi bilirler. Türkçeyi, yad diller boyunduruğundan kurtarıp geliştirerek varsıllaştırmaya çalışmaklık; yaşamı, anlamlandırıp değerlendirerek yazıya dökmeklik, büyük başarıdır anlayacağınız. Özetle yaşam, sağlıklı bir dilden, yazından olumlu etkilenir; dahası, sağlıklı bir yaşam, dili, yazını, olumlu etkiler. Bütün yaşam katkıcıları gibi öz-Türkçeci yazıncılar, azrak olsalar da; toplumumuz için geçilmezdirler. Daha ne!…

Hele bakın; bu denemenin de sonuna eriştim! Diyesi mi, diyebildim, dedim mi? Büsbütün sayılmaz. Dedim ya, eksiklik duygusu, yazıncının yakasını, bırakmaz. Gene de, bir nenleri, dile getirdim sanıyorum. En azından birtakım okurlar için kimi ipuçları, verdim. İlkeli, ülkücü kalarak; demek, benliğinden çıkmaksızın okuyup yazadurma… Yazıncılık, başka nedir? Doğrusu, öteden beri yapmaya çabaladığım, “sağyazın”dır. Birilerini, olumlu etkileyebildimse, etkileyebiliyorsam; bu, ne iyi! (Demek bana ne ongun!). Etkisiz ya da olumsuz-etkili bulunduğumuysa, usuma getirmek istemem. Ancak, bu denli çok gizdöküm ya da yürek boşaltma, yeter. Hepimizi, yaşatan birer umut ışığıdır. Dil ile yazının bu ışıkları, söndürmemek için kullanılması gerektiği kanısındayım. Son söz, budur. (Geleneksel bir deyişle dilim, sürçtüyse; o, bağışlana!)