• avatar

    Türklerde “güç” ile ilgili sözcükler (I)
    Daha béğeni yapılmamış.

    tarafından 26 Şubat 2012 gününde yazıldı, 494 kéz okundu.
    Bu yazıdaki görüş ve tümceleriñ sorumluluğu, yazarıñ kendisinde olup, burada yér almasıyla Türkçesi Varken Topluluğu'nuñ Türkçecilik açısından çoksesli bir yérlik olması amaçlanmıştır.

          Türklerde ma birçok eski toplumda doğal yaşamıñ getirdiği kavramlardan biri güç/erk kavramıdır. Türkler bu konuda, diğer göçebe toplumlarda olduğu gibi, birçok kavram karşılığı sözcük türetmişlerdir. Günümüzden başlayacak olursak, güç ile ilgili eñ usa gelen, ulusal oynumuz güreş olur.

     
          Güreş, yüzyıllardır Türkleriñ çocukluktan oynayageldiği bir oyun olup eñ eğlenceli güç gösterilerinden biridir. Düz bir yarışma olmayıp yörelere ma çağlara göre türlülük gösterir. Ancak, ortak bir noktası vardır: karşılıklı gür olmak.

     
          Gür olmak dedim, çünkü güreş veya güreşmek sözcüklerindeki sırasıyla eylemlik eki ile işteş çatı eki -ş- kaldırılırsa geriye kalan parça olan güre- sözcüğü, özünde gürbol ve güçlü olan” sözcüğüne addan eylem yapıcı +A- eki getirilerek oluşmuştur. Buradaki güre- sözcüğü bugün “(hayvan) çiftleşmek” olarak yaşıyor çünkü gür sözcüğünüñ değişli bir añlamı da “bol, verimli olan”. Eski Türkçede ise kür sözcüğü “yiğit, kabadayı” añlamındadır. Démeli özünde bu sözcükler, güçle ilgilidir.

     
          Bu türden güç kavramını içeren Anadolu’daki ağızlarımızdan dérlemiş olduğumuz güre sözcüğümüz de bulunuyor [Derleme Sözlüğü, 1932]. Bu sözcük “kuvvetli, dinç” añlamındadır, yazı dilimizde ise “çiftleşmek isteyen hayvan” gibi değişli añlamları da bulunuyor ki gür ile ilgisi böylece iki añlamdan da görülebilir. Bu sözcük de güre- eylemine -g eki gelerek oluşmuş ancak bu ek, Türkiye Türkçesinde önceki ünlüye kaynaşarak yitmiştir.

     
          Tüm bu sözcükleriñ bağlı olduğu gür sözcüğünüñ gürlemek dédiğimizdeki gür (2) ile ilgisi yoktur, çünkü bu gür (2) sözcüğü yansıma bir sestir gürültü, gürül gürül gibi sözcükler bundan türer. Başından béri söz ettiğim gür sözcüğü ise añlamca güç ile ilgidir. Acaba biçimce/kökence de ilgili mi?

     
          Türkiye Türkçesindeki güç sözcüğü, Eski Türkçe kǖç biçiminden gelir. Bu sözcük uzun /ü/ sesiyledir çünkü uzun ünlüleri koruyan Türkmencede güyç olarak, uzun ünlüleriñ izini barındıran Yakutçada küüs olarak ma yiñe uzun ünlüleriñ izini barındıran Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesinde ek aldığında güc+ olarak[1] bulunur [Tekin, 1995: 189-191]. Kısacası kesin olarak biliyoruz ki güç sözcüğü uzun /ü/ ile olan bir *kǖ- kökünden gelebilir. Öte yandan eğer gür sözcüğü de uzun /ü/ ile olan bir köke dayanıyorsa bu iki sözcüğüñ köken bağını açıklamak için ilk adım atılmış olur, değilse iki ayrı kök kurmak géreklidir.

     
          Çoğu kaynakta gür için bir uzun ünlü söz konusu edilmemiştir. Ancak, biliyoruz ki Ana Türkçenin uzun ünlüleri Çuvaşçada ikiz ünlü olmuşlardır [Ligeti, 1938: 195] [Tekin, 1995: 123]. Örneğin Ana Türkçe kǖngün, güneş” sözcüğü Çuvaşçada küengün” biçimine gelmiştir, aynı biçimde Ana Türkçe kǖzgüz, soñbahar” sözcüğü Çuvaşçada küer olmuştur. Tam da bu noktada gür sözcüğünüñ Çuvaşçasına baktığımızda küerüe sözcüğünü buluruz [Fedotov, 1996: 3, 94-95, 100-104]. Démeli, ünlü ikizleşmesi tam da diğer uzun ünlülü sözcüklerdeki gibi gérçekleşmiş!

     
          Uzun ünlüleri ya da izlerini bulabileceğimiz Türkmencede, Moğolcada ma Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesinde bu sözcüğüñ uzun ünlü olduğuna ilişkin bir kanıt bulamayışımız, bence sürekli bir ses olan /r/ ünsüzünden kaynaklanıyor. Yakutça kür biçiminiñ de Moğolca gür biçiminden geçmiş olması üzerinde durmak gérekir[2]. Bu durumda elimizde, Çuvaşçadan ötürü, Eski Türkçe kürgür” sözcüğünüñ Ana Türkçe *kǖr biçiminden geldiğine ilişkin güçlü ipuçları bulunuyor. Böylelikle kǖç “güç” ile kǖr “gür” sözcükleriniñ ortak bir kökü olabilecek Ana Türkçe *kǖ- sözcüğünü kurabiliriz.

     
          Türkçe güç ile gür sözcükleriniñ ortak kökü olabilecek Ana Türkçede bir *kǖ- sözcüğü için göze ilk *kǖ-korumak” sözcüğü çarpıyor [Tekin, 1995]. Bu sözcük, Ana Türkçe kǖt- ile kǖd-gütmek” sözcükleriniñ kuramsal köküdür. Biçim olarak uygun olsa da gérçekten éş kök mü, yoksa tümüyle ayrı ancak sesteş bir kök mü bunu bilmemiz için biraz daha kurcalamamız gérekiyor.

     
          Yiñe de benim yorumum, kǖçgüç” ma kǖrgür” sözcükleriniñ kǖt-/kǖd-gütmek” sözcüğüyle eñ azından añlam olarak bağdaştığı yönünde, çünkü gütmek/korumak için güçlü olmañız da géreklidir. Bu durumda Eski Türkler kǖçgüç” dédiklerinde “koruma yéteneği” ma kǖr dédiklerinde “korur, koruyan” démek istemiş olabilirler.

     
          Kalanda, şimdiye dek yüzyıllar boyunca Türk ekininde güçlü olmanıñ koruma sorumluluğu da getirdiğini çok iyi biliyoruz. Örneğin, eñ kolay örnek olarak, Osmanlı kağanlığı döneminde ele geçirilen yérlerde bulunan kamuya bu añlayışla bakılmıştı: biz sizi koruyalım/güdelim çünkü biz güçlüyüz, siz de bize vérgi vériñ. Bunuñ dışında Orkun Yazıtlarına [Ork., 735] ma Kutadgu Bilig bétiğine [Hacib, 1069] bakıldığında da beñzer açılımlar görülmektedir. Géñel olarak da böyle bir toplum añlayışımız olduğu hepimizce bilinmektedir.

     
          Güç ile ilgili sözcüklere değinmeyi başka bir yazıda sürdüreceğim.

    Dipçe.

    [1] Ana Türkçeniñ uzun ünlülerinden soñra gelen ünsüzler, Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesinde yumuşar. Türkiye Türkçesinde sözcük soñunda yiñe pekleşir.
    [2] Yakutça ile Moğolca arasındaki alıntılarda Mo. g- = Ya. k- deñliği için bkz. [Doerfer, 1963].

    Kaynakça.

    [Derleme Sözlüğü, 1932] Derleme Sözlüğü, Türk Dil Kurumu yayınları, Ankara, 1932.

    [Tekin, 1995] T. Tekin, Türk Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler, Simurg yayınları, İstanbul, 1995.

    [Doerfer, 1963] G. Doerfer, Türkischehe und mongolische Elemente im Neupersischen, Wiesbaden, 1963.

    [Ligeti, 1938] L. Ligeti, Les voyelles longues en turc, JA, 1938.

    [Fedotov, 1996] М. Р. Федотов, Этимологический словарь чувашского языка [Çuvaşçanıñ Kökenbilim Sözlüğü], Çeboksari, 1996.

    [Ork., 735] Orkun Yazıtları, 735. Baskı: T. Tekin, Orhon Yazıtları, Türk Dil Kurumu yayınları, Ankara, 2008.

    [Y. H. Hacib, 1069] Y. H. Hacib, Kutadgu Bilig. Baskı: R. R. Arat, Kutadgu Bilig II (Çeviri), Türk Dil Kurumu yayınları, Ankara, 1974.

    Değerleme:

yukarı çık