• avatar

    Sözlükler, Gene Sözlükler
    Daha béğeni yapılmamış.

    tarafından 24 Şubat 2015 gününde yazıldı, 1692 kéz okundu.
    Bu yazıdaki görüş ve tümceleriñ sorumluluğu, yazarıñ kendisinde olup, burada yér almasıyla Türkçesi Varken Topluluğu'nuñ Türkçecilik açısından çoksesli bir yérlik olması amaçlanmıştır.

    Şunu açıkça söyleyivereyim: Sözlüksüz, demek sözlüğe, sözlüklere bakmaksızın edemiyorum. Gelgelelim “takınaklı” olduğumu sanmayasınız. (Sözlüğe bakmayı takınaklıca davranış durumuna getirdiğim olmadı değil. Ancak, bu geride kaldı.). Dille, yazınla bencileyin ilgilenen bir kişi sözlüksüz nite yaşar! Sözcüklerle yatıp kalkıyorsanız, sözlüklere düşkün bulunursunuz. Bundan doğal ne var olabilir! Sözlükleri takınaksallaştırmamayı bilmek gerekir; o ayrı. Gene de, özengen ya da uğraşıcı dilciler, yazıncılar sözlüksüz yaşa(ya)mazlar. Bu kesin mi kesin.

    He, sözlüğe bakma – önlemli, sakıntılı bir biçimde davranılmazsa – takınaksallaşıverebilir. Şu var ki, sözlüğe bakmanın sağaltıcı bir etkisi vardır. Şöyle..: Sözlüklere “dinginlik” egemendir: Dil onlarda saptanmıştır. Böylece günlük konuşmalardaki, okuduklarınızdaki yanlış nice kullanımın doğrularını sözlüklerden öğrenebilirsiniz. (Doğallıkla bunun için doğruyu yanlıştan ayırt etmeyi becermeniz gerekir.). Sözlük de bir araçtır: Yararlı da olabilir, dokuncalı da… Önem taşıyan, bu araçtan en iyi yoldamda yararlanmaktır. Sözlüklerden öğrendiklerimizi azımsamamalıyız. Bir sözcük bir sözcüktür. (Sözcük dağarcığı sözlüklerle genişler.). Birikim diye bir nense gerçekten bulunur. Sözlüğe bakadurmanız olumlu yönde çaba harcamaklığınızın ya da yaşam katkıcılığınızın bir çıngısıysa, sorun yoktur.

    Hiçbir sözlük bir dilin sözvarlığını büsbütün kapsa(ya)maz. (Sözlükler dili izlediğinden, hepten güncel ol[a]maz.). Değmehangi bir sözlüğün genelde dilbilim ilkeleri, verileri ışığında, özelde sözlükbilimsel kurallara, yöntemlere göre anıklanmış bulunması yeter. Sözlüğün bir takım çalışması ürünü olması – uzun-boylu düşünülmediğinde – yeğ sayılabilirse de tutarsızlığa yol açmış bulunabileceğinden, bir kişinin yazdığı sözlük – kimi kez – yeğrektir. Sözlükçülük kuşkusuz güç iştir. Dahası, bir gönül işidir. (Çoksatarlar yazıp yayımlamak kazanç sağlar. Özellikle bizim ülkemizde sözlüklere ilgi pek azdır.). Sözlüklerin aşırı ederli olması kimilerince yakınma konusu edilegelse bile, örneğin genöykü satın almaya gücü yeten kimsenin sözlük edinmeye dahi gücü yetmesi gerekir. Dahası, betik metik okuyorsanız, en azından okuduğunuzu iyice anlamak için sözlüğe, sözlüklere bakma, bundan ötürü sözlük(ler) satın alma ya da edinme baskısındasınızdır. (“Çevrimiçi” sözlüklerin, indirilebilir sözlüklerin ortaya çıkması basılı sözlükleri gereksizleştirmemiştir. [Basılı sözlükler ancak e-betikler basılı betiklerin yerlerini bütünüyle alınca, çıkarılmaz olacak. Buysa yakın gelecekte gerçekleşebilecek bir nen değil.])

    Türkçe bir sözlüğün anıklanıp yayımlanması yakın geçmişte olabilmiştir. Bu Türkçenin ne denli çok savsanmış bulunduğunu gösterir. Sözlükten sözlüğe ayrım vardır. Ben Dil Derneğinin, Hançerlioğlu’nun, Püsküllüoğlu’nun sözlüklerini, İ.Z. Eyüpoğlu’nun kökenbilgisi sözlüğünü… bir ölçüde “güvenilir” bulurum. Buna karşılık olarak Türk Dil Kurumunun 1983 sonrası sözlükleri – bence − kendilerinden sakınımla yararlanılması gereken yapıtlardır. (Sözlükçülükten anlayanlara göre, söz konusu sözlükler birer başarısızlıktır ya da onların yazılıp çıkarılması bir utancadır1.). Türkçe konusunda daha çok sözlük çalışmasının yapılıp daha nitelikli sözlüklerin ortaya konması gerektiği apaçık. Varolan sözlükleriyse olduğu gibi onamak da, tümden geri çevirmek de yanlış kaçacaktır. Eksiksiz sözlük olanaksız bulunduğundan, yanlışsız sözlük handiyse olanaksız bulunduğu için, sözlükler birbirini bütünleyip düzelterek birbiri yanında yer alır. Bundan dolayı, bilimsel bir yaklaşımla, dile, yazına katkı sağlama ereğiyle kotarılmış değme sözlükten yararlanmayı bilmek, yararlanmak gerekir. Şimdiki durumda sözlükler üzerinde çekişme yararsızdır. Tartışmak içinse yeter sürev yoktur. Türkçenin kurtulması gerçekten isteniyorsa, üzümü yemeli, bağcıyı dövmemelidir.

    Sözlükler, gene sözlükler. Kimileyin sözlüklerin kendi aralarında konuştuğunu düşünürüm. Dahası, duyguları, düşünceleri bulunduğunu… Örneğin çok kullandığım sözlükler – eskidikçe eskise de – kıvançlı gibidir. Kullanıldıkça birer “Oh!” çeker. Sanki eski sözlükler yenileri, az kullanılan sözlükler çok kullanılanları kıskanır. Bir de, neredeyse hiç kullanılmayan sözlükler vardır. Böyleleri küskün olur. “Değil mi bizi kullanmayacaktınız; niçin satın alıp betikliğinize koydunuz?!” der. Doğallıkla bunlar aşırı içliliğimi yansıtan, giderek imge ürünü olan sanılar. Ne ki, sözlükleri – az çok – kullanmak gerektiği ortada. Kullanılmayan sözlük kuşkusuz ağla(ya)maz. Gelgelelim betikliğinizde öksüz çocuk gibi duradurur. İçliyseniz, onun öyle duradurması sizde “koyuntu”2 yaratacaktır. Koyuntununsa kötü olduğunu söylememe gerek yok sanırım.

    Betikliğimdeki sözlükler gitgide türlenip çoğalıyor. Yaşam yaşama yetmezken, buna şaşmamak gerek. Sözcük sözcük, sözlük sözlük yaşamaya çalışıyor olsam da günün sonundaki yapayalnızlık öyle acı ki!.. Gene de, yılmıyorum, yılmamalıyım. Peki, sözcüklerin sözlük tanımlarından yola çıkarak bir düşünüş/düşünyapı3 oluşturduğum söylenebilir mi? Yok… Ben yalnızca dilin yadsınamaz gücünden olabildiğince çok yararlanmaya çabalıyorum. Şu nedenle..: Başka-türlü olmuyor, olamıyor. Ne idiği belirsiz bir dilin birilerince yığınlara dayatılıyor olduğu günümüzde sözcüklerle, sözlüklerle bu denli çok ilgilenmek iyi midir? İyidir. En azından benim için… Ancak, sözcükler de, sözlükler de bireyi ongun etmeye elvermiyor, elvermez. Ah, umutsuzum! Üstelik çok yorgunum. Ne ki, alışkan alışkanlığından geçer mi!: Bu kez sözlükte “yorgun” sözcüğüne bakıyorum. O sözcükse beni başka sözcüklere, sözlüklere götürüveriyor. “Sizinki bir kısırdöngü.” diyeceksiniz. Oysa değil. Ayrıca bu tatlı bir yorgunluk mu ne!?

    2015 Gücüğü

    Seyhan

    ______________________________

    1 1. Utanca: Os. skandal.

    2 2. Acı, sıkıntı, üzüntü.

    3 3. Os. ideoloji.

    Değerleme:

yukarı çık