İstanbul, Türkiye
bilgi@turkcesivarken.com

Kitaradan Gitara Yongar

Geniş anlamda gitar uddan büyük çekme çalgıların genel adıdır. Dar anlamdaysa bir çeşit büyük çekme çalgıyı tanımlamaktadır. Gitar sözü dilimize Fransızcası olan guitare sözü üzerinden girmiştir (1). Fransızca guitare İspanyolca guitarradan, İspanyolca guitarra Arapça kitar ile kitaradan, Arapça kitara Yunanca kitharadan bozmadır (17). Yunanca kithara’nın kökeninin Hint-Avrupa dilinde çalgı teli anlamına gelen guittar sözüne ya da tel anlamına gelen Farsça tar sözüne dayandığı sanılmaktadır (19). Sözcük Almancada Gitarre, İngilizcede guitar, İtalyancada chitarra, Latincede cithara biçiminde kullanılmaktadır. Almancada ayrıca çekmekeman anlamına gelmek üzere Zupfgeige adıyla da anılmaktadır. Almancada yatuğan anlamına gelen Zither sözü, gitarın geniş anlamını karşılamak üzere de kullanılmaktadır. Sözcüğün bu anlamı daha çok, aşağıda göreceğimiz Lutherzither, Waldzither gibi bileşik sözcüklerde sonek biçiminde belirmektedir (18). Osmanlıcada kitara (8), kitare (7) sözleriyle anılmıştır.

Türk tımbıralarından yongar Vullers’çe türk gitarı anlamına gelmek üzere cithara turcica olarak nitelendirilmiştir (7). Gazimihal bu sözün çöğürden bozma olduğu kanısındadır (5). Divan’da yongamak gammazlamak anlamındadır (3). Ancak bu eylem derleme sözlüğünde de, tarama sözlüğünde de geçmemektedir (2, 11). Karaçaycada cönger arkadaş anlamındadır (12). Eskişehir’de ise bu söz neşeli anlamına gelmektedir (2). İstanbul ile Çankırı’da cöngürdemek söylenerek ağlamak anlamında kullanılmaktadır (2).

Yongar sözü yoğar biçiminde Çingeneceye tımbıra anlamında geçmiştir (5, 16). Bu söz Çingeneceden Rumcaya gioghari biçiminde geçmiştir (5, 16). Bu veriler ışığında Türkçe yongar sözünün gitar kavramının bütün anlamlarını karşılayabileceğini düşünüyoruz. Bu durumda yongar sözü dar anlamda cithara turcica’nın karşılığı olmayı sürdürecektir. Cithara turcica’nın çevirisi olarak türk yongarı sözü yongar kavramının dar anlamının eşanlamlısı olarak sunulabilir.

Gitarın öz Almanca karşılığı olan Zupfgeige’nin çevirisi olan çekmekeman sözünün yapısında bulunan Farsça keman sözünün yerine halk dilimizde keman anlamında kullanılan yansıma gıygı sözünün (2) konmasıyla oluşacak çekmegıygı sözü gitarın hem geniş, hem de dar anlamdaki karşılığının eşanlamlısı olarak sunulabilir. Dar anlamdaki gitarın dünyaya Akdeniz Teknesi’nden yayıldığı göz önüne alınarak oluşturulacak akdeniz yongarı sözü bu çalgının adının eşanlamlısı olarak sunulabilir.

Gitarın Latince adı olan cithara sözü İngilizcede bu çalgının düncel biçimlerini tanımlar (17). Gitarın 2 düncel biçimi vardır. Bunlardan biri antik gitar, öbürü orta çağ gitarıdır. Antik gitara Fransızcada cithare; İngilizcede antique guitar, cithara, cithare adları verilir. Orta çağ gitarınaysa İngilizcede cithara’nın yanı sıra medieval guitar denir. Yongar sözü, cithara’nın çevirisi olarak bu kavramların da karşılığıdır. Antik gitar anlamındaki yongarın eşanlamlısı eski çağ yongarı, orta çağ gitarı anlamındaki yongarın eşanlamlısıysa orta çağ yongarıdır.
Çeşitli ülkelerde yongarın çeşitli biçimleri çalınmaktadır. Bunların başlıcaları balalayka, banço, bugarija, chitarrino, cither, cittern, gittern, sundardır.

Balalayka, karnı üçgen biçiminde olan bir Rus yongarıdır. Adı üçgenyongar biçiminde özleştirilebilir.
Banço Amerika Karaderililerinin çaldıkları değirmi karınlı bir yongardır (1, 6). Sözcük, sözlüklerimize banco (9), bancu (14), banjo (15) biçimlerinde de girmiştir. İngilizce özgün adı banjodur (17). Webster’e göre bir Afrika dili olan Kimbundu dilindeki mbanza sözünden bozmadır (17). Tietze’ye göreyse İspanyolca bandoradan bozma olup sözcüğün kökeni Portekizce bandura üzerinden Yunanca pandouraya dayanmaktadır (14). Adı değirmiyongar biçiminde özleştirilebilir.

Bugarija, eskiden tamburika orkestralarında düzün (ritim) çalgısı olarak kullanılıp, bugün yerini akordeona bırakmış olan bir Hırvat ulusal çalgısıdır (10). Adı, Hırvatçada halk ozanı anlamına gelen bugarin sözünden bozmadır (10). Bugarin sözü Latincede Bulgar anlamına gelen bugaricustan bozmadır. Bulgarlar Ortodoks olduğundan Bulgar sözü orta çağda batıda sapık, değersiz kişi, herif anlamlarında kullanılır olmuş (17). Sözcük, Orta Fransızca bougre üzerinden İngilizceye de bugger biçiminde girmiş (17). Çalgının adı ozan yongarı biçiminde özleştirilebilir.

Chitarrino küçük bir İtalyan gitarı olup (17), adı yongarcık biçiminde özleştirilebilir.

Cittern, daha çok Almanların kullandıkları bir yongarın İngilizce adlarından biridir (18). İngilizcede cithern, cithren adlarıyla da anılır (17). Almanca adları Lutherzither ile orman yongarı anlamına gelen Waldzither (18); Latince adı cithara germanica et italicadır (18). Orman yongarı sözü doğal karşılığıdır. Cittern’in İngilizce eşanlamlılarından biri olan cither sözü ayrıca yatırılarak çalınan bir yongarın da adıdır (13). Adı yatık orman yongarı biçiminde özleştirilebilir.

Gittern, bir çeşit orta çağ yongarının İngilizce adıdır (17). Adı, yongarca biçiminde özleştirilebilir.
Sundar, Evliya Çelebi’nin söz ettiği 10 telli bir Kürt çalgısıdır (4, 5, 7). Gazimihal, üçtelliye Kuzey Hint’te sundari dendiğini belirtmektedir (5). Çelebi’nin sözünü ettiği çalgının 10 telli olması bu bilgiyle çelişmektedir. Webster’de sundari sözünün Bengal ormanlarında yetişen bir ağacın Sanskritçe adı olduğu belirtilmiştir (17).

Bilgisunarda sundari adlı bir Hint çalgısı bulamadık. Santur ya da suntur denen yatuğanın Farsça adı olan senturdan bozma olabileceğini düşünüyoruz. Yapıca, 8 telli orman yongarına uyan bu çalgıya bir dönemler Doğu Anadolu’da çalınmış olması, Hint çıkaklı olma olasılığından dolayı doğu yongarı denebileceğini düşünüyoruz.

KAYNAKÇA
1)Ağakay MA. Türkçe sözlük. 10. bası. TDK. Ankara, 2005.
2)Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü. TDK. Ankara, 1963-82.
3)Divanü lûgat-it Türk dizini. TDK. Ankara, 1972.
4)Evliya Çelebi seyahatnamesi. 2. kitap. Çev. Danışman Z. Zuhuri Danışman Yayınevi. İstanbul, 1969.
5)Gazimihal MR. Ülkelerde kopuz ve tezeneli çalgılarımız. Kültür Bak. Ankara, 1975.
6)Kutlu A, Yaşayan S, Ateş K, Dizman İ, Kul E, Özel S, Çotuksöken Y, Küçükceylan N. Türkçe sözlük. 2. bası. Dil Derneği. Ankara, 2005.
7)Ögel B. Türk kültür tarihine giriş 9. 3. bası. Kültür Bak. Ankara, 2000.
8)Redhouse. Türkçe/Osmanlıca-İngilizce sözlük. 17. bası. Sev. İstanbul, 1999.
9)Steuerwald K. Türkçe-Almanca sözlük. ABC. İstanbul, 1983.
10)http://www.tamburica,cindrof.at/Instrumente/deutsch/Bugarija.html
11)XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla tarama sözlüğü. TDK. Ankara, 1963-77.
12)Tavkul U. Karaçay-Malkar Türkçesi sözlüğü. TDK. Ankara, 2000.
13)http://www.thefreedictionary.com/cither
14)Tietze A. Tarihi ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. Birinci cilt A-E. Österrecihische Akademie der Wißenschaften. Simurg. İstanbul, 2002.
15)Tuğlacı P. Okyanus 20. yüzyıl ansiklopedik Türkçe sözlük. Pars, 1971.
16)Ülker S. Tımbırdayan tellerin dili. Türk Dili Dergisi Mayıs-Haziran 2008; 21 (126): 18-21.
17)Webster’s third new international dictionary of the English language unabridged. Könemann. Cologne, 1993.
18)http://en.wikipedia.org/wiki/Cittern , 28 May 2007.
19)http://en.wikipedia.org/wiki/Guitar , 3 Jul 2007.

(Türk Dili Dergisi Temmuz-Ağustos 2008; 22 (127): 22-24 )