Özünde Türkçeseverler bu duruma oldukça kızar, siŋirlenir; belki de öyle yapan arkadaşlarıyla tartışırlar bile. Oysa ben kızmıyorum, dinginim bu konuda. Çünkü, böyle yapmayıp özenle yazı yazmak daha çok enerji harcamak demektir. Bunu doğal karşılıyorum. Bir doğabilimci (fizikçi) olarak söylüyorum, doğada her şey eŋ az eylem ilkesine göre devinir. Demek istediğim, bir ışık bir yerden bir yere giderken eŋ az enerji harcayacağı yolu seçme eğilimindedir. Doğa böyleyken, doğanıŋ parçası olan insanlarıŋ böyle olmamasını bekleyemezsiŋiz. İnsanlarıŋ pek azı enerji harcamayı göze alır (Fizikte de bir yerden bir yere giden ışığıŋ da pek azı bunu yapar).

“Peki, düzgün Türkçe yazmak çok enerji mi gerektiriyor?” diyenleri duyar gibi oldum. Kesinlikle bunu söylemek istemiyorum. Tersine, söylemek istediğim, yazmakta kullanılan aracıŋ Türkçe yazarken çok enerji harcattığıdır! Bu araç, Q klavyedir, benim deyimimle Kyu düğmelik. Köşeye Türkçe düğmeleri kakmasından devşirme de diyebilirsiŋiz.

Her diliŋ kendi düğmelik düzeni var (Fransızlar A düğmelik, Almanlar qwertz düğmelik kullanırlar). Türkçeniŋ düğmeliği Fe düğmeliktir. İhsan Yener, 1946′da bir Türk düğmeliğiniŋ ölçünleşmesi, standardlaşması üzerinde durmuş. Bunuŋ üzerine zamanınıŋ İhtisas Komisyonu on parmak Türkçe yazımı uzmanlıkla belirleyip 20 Ekim 1955 günü Bakanlıklararası Standardizasyon Komitesi’nden çıkarmış. En çok kullanılan harfler en ulaşılabilir yerlerde. Oysa kyu düğmelikte tam tersi.

Peki, ne oldu da kyu düğmeliğe zorlandık? Neden bilgisayar kuruluşları başta fe düğmelikli bilgisayarlar verirken birden kyu’ya gittiler? Klavye üretimi konusunda bir bahâne olmadığı da açık, çünkü kyu veya fe oluşu düğmeleriŋ yerleştirilmesiyle ilgili. Dizüstümüŋ güvencesi söz konusu olmasa gereç kutumu alır kyu düğmeleriŋ yerlerini değiştirip fe yapardım kendi ellerimle. İnsanıŋ diktatör olup kyu’yu yasaklayası geliyor. Bu sorun çözümlenmezse, düzgün yazım diye bir şey kalmayacak gibi görünüyor.

Oktay DOĞANGÜN

Türkçede keklik diye bir hayvan var. Sözden, kekliğiŋ kolay bir av olduğu aŋlaşılıyor zaten (ben hiç keklik avlamadım). Nitekim “kekliği düz ovada avlarlar” sözü; kolayca kandırılmış/tuzağa düşürülmüş, demeli, keklenmiş kişilere söylenilir; onları keklikle beŋzeştirerek. Ne de olsa durum çantada kekliktir.

Söz konusu deyimlerdeki “keklik” sözcüğündeki +lik eki, açıkça “keklenmeye uygun” aŋlamı katmış oluyor. Demek ki kek diye bir kavram var! Evet var: “aptal, bön” aŋlamına geliyor. Kökenini bilmiyorum, bileni de bilmiyorum. Ama bildiğini sananı biliyorum.

Sevan Nişanyan, sözlüğünde bu kek sözcüğü ile Kürtçeden alınan keko (amca, ağabey) sözcüklerini bir ve aynı düşünmüş!

keko/kek
xx/a  aptal, bön ~ Kürd keko ağabey, dayı

Eh, ilk üç harfi tutuyor da aŋlamları tutmuyor. Sanıyorum Nişanyan, keko sözcüğünüŋ Türkçedeki aŋlamından etkilenmiş. Argoda keko bir hakâret hitabı gibidir, ancak bu açık bir aŋlam kaymasıdır çünkü Kürtçe hitap sözcükleriniŋ hakâret gibi bir aŋlamla argolaşması yaygın bir durum. Örŋeğin Mersin ve Adana yörelerinde keko (ağabey), kıro (arkadaş), bırçı (gelmek), kürt ve beŋzeri sözcükler kötü niyetli hitap ifâde eder. Bu, biraz da Kürtleri aşağı görme eğiliminden gelir (ne yazık ki). Buna karşılık, keklik sözcüğü 11. yüzyılda yazılmış Kaşgârlı Mahmûd’uŋ Divânü Lugâti’t-Türk sözlüğünde kekelik/keklik olarak geçiyor. Arada 9 yüzyıllık bir fark var. Kürtçeden keko sözcüğünü alalı 50 yıl olmamıştır.

Oktay DOĞANGÜN

1619′da İngilizceye “pay, hisse, miktar” aŋlamıyla Latincededen geçen quantum sözcüğü, ünlü fizikçi Maks Plank’ıŋ[2] 1900′daki ünlü makâlesiyle fizikte kullanılmaya başlandı. Latince quantum sözcüğü, Latince quam (ne kadar) sözcüğünden, o da que (ne) sözcüğünden geliyor. İngilizcedeki quantity (nicelik, miktar); quantify (niceleme, miktar belirtme); question (soru); query (sorgu, istetme); to quest (sormak); Fransızcadeki que (ne); İspanyolcadeki que (ne) vb. sözcükler hep aynı kökten geliyor.

Türkçe nice sözcüğü ise şaşırtıcı bir biçimde beŋzer bir kökenleme içeriyor. Sözcük, ilk kez Orkun yazıtlarında néçe ve nénçe biçimlerinde görülüyor[3][4], Geŋel Türkçe kökü né (ne) biçimindedir. Anadolu Türkçesi ağızlarında sıklıkla kullanılırken yazı dilimizde nice sözcüğü, sadece ‘çokluk, miktar’ aŋlamıyla kullanılıyor. Azerbaycan Türkçesinde neçə (nasıl, ne kadar) çok sık geçer. Türkmence nēçe, Kazakça, Özbekçe neçe, vb. birçok Türk dilinde barınıyor. Türkçede nicelik (quantity, miktar), nicele- (quantify, miktar belirtme), nicel (quantitative) sözcükleri de kökteşi olarak bulunuyor.

Görüldüğü gibi Avrupa dillerindeki köken ile Türkçedeki köken örtüşüyor; aynı aŋlamdaki kökten beŋzer bir türetimle günümüze ulaşmış iki sözcük. Bu yüzden, fizikte nicem kuramı yerine niceler kuramı demek daha aŋlamlıdır, üstelik uydurma bir sözcük değil, hattâ bilinen eŋ eski aŋlaşılır kaynakta (Orkun yazıtlarında) bulunan bir sözcük kullanılmış olur. Aynı biçimde ışık nicesi (light quanta), nicelenme (quantization) gibi terimler de düşünülebilir.

Oktay DOĞANGÜN

Kaynakça.

[1] Oktay Sinanoğlu, Fiziksel Kimya Terimleri Sözlüğü, TDK yayınları, Ankara, 1978.

[2] 1918 Nobel ödüllü Alman fizikçi, Max Karl Ernst Ludwig Planck (1858 – 1947).

[3] Talât Tekin, Orhon Yazıtları, TDK yayınları, Ankara, 2005.

[4] Talât Tekin, Tonyukuk Yazıtı, Simurg yayınları, Ankara, 1994.

Türk Dil Kurumu (TDK) yazım kılavuzunda, yabancı özel adlarıŋ yazımı ikiye ayrılır: (1) latin harfli dillerden gelenleriŋ yazımı ile (2) diğerleriniŋ yazımı. Örŋeğin buna göre Türkçede; Almanca özel bir ad, Almancada yazıldığı gibi yazılırken Arapça özel bir ad, okunduğu gibi yazılmalıymış. Bu durum, Almanca veya İngilizce gibi Latin kökenli abeceleri olan dilleri ayrıcalıklı kılmaz mı? Bu da, doğal olarak yabancı özel adlarıŋ okunamaması sorununu yaratıyor.

Yabancı özel adları okuyamama sorununu sık sık yaşarız. Örneğin bir matematik kitabında Fransız matematikçiniŋ adı, “Poincaré” olarak yazıldığında onu sık sık İngilizceymiş gibi /poynkeyr/ biçiminde okuduğumuz oluyor. Adam, adınıŋ böyle okunmasına biraz uyuz olurdu sanırım (tıpkı adımıŋ İngilizler tarafından /oktey/ diye okunmasına uyuz olmam gibi). Oysa bu matematikçiniŋ adı, Puankare‘dir. Diğer türlü yazıp benim Fransız abecesini okuma kurallarıyla birlikte bildiğimi varsaymak, pek de gerçekçi olmasa gerek.

Abeceler, TDK tarafından belli ki salt simge yığınları olarak görülüyor. Oysa abeceler, simge yığını olmanıŋ dışında bu simgeler arasındaki ilişkileri de içerir. Örneğin, İngiliz abecesinde ch simge dizimi /ç/ olarak okunurken yiŋe Latin kökenli abecesi olan Fransız abecesinde aynı yazım /ş/ diye okunur. Yalŋızca ilişkiler değil, ses deŋlikleri de çok ayrıktır: e simgesi İngilizcede yerine göre /i, ö, e/ okunabilirken Fransızcada /ö/ okunur (söz soŋunda ise okunmaz).

Ben kendi yaşamımda bu çelişkiye karşı çıkıyorum. Ancak çok büyük dirençle de karşılaştım. Bir keresinde bir fizik kongresinde verdiğim bir sunumuŋ soŋundaki sorular kısmında bir diŋleyici, el kaldırıp sunumumda yabancı özel adları okunduğu gibi yazmamı eleştirmişti. Eleştiriniŋ dayanak noktası, bunuŋ adları yazılan kişilere bir saygısızlık olduğunu savunmasıydı. Soru soran kişiye göre, bir adı yazıldığı gibi değil de okunduğu gibi yazarsam saygısızlık etmiş olurmuşum! Oysa ben tam tersi olduğunu düşünüyordum. Kendi adıma ben adımıŋ /oktey/ diye okunmasını istemiyorum.

Özel adlarıŋ okunduğu gibi yazılmasınıŋ saygısızlık olduğu savınıŋ devâmında “diğer uluslar böyle yapmıyor, yazıldığı gibi yazıyor” düşüncesi de vardır. Oysa durum öyle değildir. Özel adları okunduğu gibi yazan uluslara örnek verdiğimde ise Avrupada olmadıklarından dolayı ezik sayılıp “ya, o ülkeyi geç” biçiminde tepkiler alıyorum. Özellikle bu “saygısız” tepkiniŋ Azerbaycan Türkçesine yapılmasına oldukça uyuz oluyorum. Azerbaycan Türkçesinde yabancı özel adlar okunduğu gibi yazılır. Bir Azerbaycan güncesinde (gazete) “Corç Buş Bakü’yə gəlib” biçiminde bir çav (haber) görürseŋiz şaşırmayıŋ.

Türkiye’de belli ki okunduğu gibi yazma aŋlayışı, geçmiş bir dönem için oluşmuş görünüyor. Örneğin temizlik markası Cif özünde Jif biçimindedir ancak markanıŋ kendisi Türkiye’de okunduğu biçimi tescil etmiştir. Bir diğer örnek de, İzmir’e gitmişseŋiz alaŋlarıŋ adlarınıŋ türlü dünya kentleri adlarından seçildiğini görebilirsiŋiz. Bu adlar gerçekten okunduğu gibi yazılıdırlar. İzmir’de alaŋ adlarından biri olan Montrö, Fransızcada Montreux biçiminde yazılır. Yazıldığı gibi yazılsaydı, İzmir halkınıŋ o alaŋı okuma çabalarını düşleyemiyorum! Nitekim bu durum karşılıklı görünüyor. Cumhuriyet’iŋ başında Avrupa basını, Türkiye’niŋ durumundan söz ederken örneğin önderimiziŋ adını “Mustapha Kamal” biçiminde yazmıştı ve bu yadırganacak bir durum değildi. Neden bunu yapan biz olunca yadırganalım ki?

Oktay DOĞANGÜN

Geŋizcil n sesi, Türkçeniŋ eski bir sesi olmakla birlikte bugün çoğu Türk dilinde hâlâ bulunur. Türkiye Türkçesiniŋ Doğu ve Rumeli ağızları dışında tüm ağızlarında vardır[1]. Öndamakla /n/ sesi vérirken, art damakla hafif bir /ğ,g/ sesi vérilmesiyle çıkar.

Bugün Türkiye Türkçesiniŋ yazı dilinde bulunmamasınıŋ nédeni, Dil Devriminde (1932) ve ondan önce harf yeŋiliğinde (1928), Türkiye Türkçesiniŋ ana ağzınıŋ İstanbul ağzına yakın oluşturulmasıdır. Batı ve Rumeli ağızlarında /ğ/ ve dolayısıyla /nğ, ŋ/ sesi yoktur. Bu yüzden “ağaç” yérine /aaç/, “boğaz” yérine /buaz/, “olduğu” yérine /olduu/ vb. denir. Dahası, geŋizcil /n/ içeren bazı sözcükler /ğ/ olup aynı yitme durumuna gelir: “soŋra” yérine /soora/ gibi.

Osmanlı yazı dilinde ve 19. yüzyıla dek Orta Asyada yazı dili olan Çağataycada bu ses için ayrı bir damga (harf) kullanılmıştır. Damganıŋ adı nef ya da kef-i nûn (n’niŋ k’si) ya da sağır kef olup Arapçanıŋ /k/ sesi véren kef damgasına üç nokta konularak yapılıyordu: ڭ. Osmanlı yazı dilinde Türkçeniŋ pek önem görmemiş olmasına karşın bu sesiŋ barınmasınıŋ nédeni, özünde Selçuklularıŋ bu yazı dilini oluştururken hâlen geŋizcil /n/ kullanması olmalıdır. Bu damga, yiŋe Arap harfli olan Eski Çağatayca yazı dilinden kalma bir öğedir.

Kullanıldığı yérler oldukça kolaydır, nitekim yöresel konuşanlar (kentli olsalar bile) sanki içlerine doğmuş gibi gérçekten doğru yérlerde kullanırlar. Kullanımını ulamlandırmak istersek;

1. iyelik ve tamlama eki olarak,
2. buyrum (emir) kipi olarak,
3. bazı sözcüklerde

kullanıldığını söyleyebilirim. Ayrıca üç sözcükte de istisnâ olarak geŋizcil /n/ bulunur: baŋa, saŋa, oŋa. Kullanım yérlerini aşağıda örneklerle bulabilirsiŋiz.

1. İyelik ve tamlama eki

Adlara gelen tamlamalarda kullanılan +ıŋ eki, bu sesle okunur. Örnekler:

“Seniŋ adıŋ ne?”

“Atatürk’üŋ bir atı vardı
Etilerden beri yaşardı” [2]

“1335 senesi mayısıŋ 19′uncu günü Samsun’a çıktım.” [3]

2. Buyrum kipi

Buyrum kipiniŋ 2. çoğul kişi eki bu sesi içerir:

“Kendiŋiz için değil, bağlı bulunduğuŋuz ulus için elbirliği ile çalışıŋız. Çalışmalarıŋ en yükseği budur.” [4]

3. Bazı sözcüklerde

Bu aşağıda dizdiğim sözcükler[5] Osmanlı yazı dilinde geçip birincil geŋizcil /n/ içeren sözcüklerdir. Bu dizine Osmanlı yazı dilinde geŋizcil olup da gérçekte geŋizcil olmayan sözcükler alınmamıştır.

A aŋmak, aŋlamak, aŋlaşmak, aŋdırmak, aŋırmak, alaŋ
B biŋ, beŋzemek, biŋbaşı, buŋamak, beŋiz, beŋ (yüzdeki leke)
Ç çeŋe, çaŋ
D deŋiz, deŋemek, doŋmak, deŋ, doŋdurma, diŋlenmek, diŋlemek, diŋmek, düŋür, doŋuz (domuz), deriŋ
E eŋse, eŋ (sıfat)
G geŋiş, geŋiz, göŋül
İ iŋlemek, iriŋ, iŋek
K koŋuşmak, kaŋlu (kağnı), karaŋlık
O oŋur, oŋurga (omurga)
Ö öŋ, öŋce, öŋlemek, öŋlük, öŋcü, öŋdin
P pıŋar
S soŋra, soŋ, siŋek, siŋir, siŋsi, siŋmek, süŋgü, saŋsar
T taŋ, taŋrı, tırŋak
Y yeŋi, yalŋız, yaŋlış, yaŋılmak, yalıŋ, yaŋak, yaŋaşmak, yeŋiçeri, yaŋ, yüŋ, yeŋmek, yaŋkı, yaŋsımak

Oktay DOĞANGÜN

Kaynakça.

[1] H. Boeschoten, Aspects of Language Variation. Turkish Linguistics Today , sayfa 150-193., 1991

[2] Melih Cevdet Anday, “Atatürk’ün Bir Saati Vardı” (şiir).

[3] Mustafa Kemâl Atatürk, Nutuk, sayfa 1, 1928 (Arap harfli baskı).

[4] Mustafa Kemâl Atatürk özdeyişi.

[5] Bu sözcük dizini, Tuğrul Çavdar’ıŋ Şemseddin Sâmî’niŋ Kâmûs-i Türkî sözlüğünden özenle derlediği sözcüklerden oluşmuş olup, özünde geŋizcil olmayan “en (boyut), engin, gelin, konuşmak, konşu (komşu), konuk, konak, ün, ünlü, yanaşmak, yan, yön, yenmek” sözcükleri çıkartılmıştır. Bu derlemesi için Tuğrul Çavdar Hocama saygılarımı ve teşekkürlerimi sunuyorum.

Yazışmalık bağlantısı :
http://turkcesivarken.com/yazismalik/index.php?topic=779.0