1619′da İngilizceye “pay, hisse, miktar” aŋlamıyla Latincededen geçen quantum sözcüğü, ünlü fizikçi Maks Plank’ıŋ[2] 1900′daki ünlü makâlesiyle fizikte kullanılmaya başlandı. Latince quantum sözcüğü, Latince quam (ne kadar) sözcüğünden, o da que (ne) sözcüğünden geliyor. İngilizcedeki quantity (nicelik, miktar); quantify (niceleme, miktar belirtme); question (soru); query (sorgu, istetme); to quest (sormak); Fransızcadeki que (ne); İspanyolcadeki que (ne) vb. sözcükler hep aynı kökten geliyor.

Türkçe nice sözcüğü ise şaşırtıcı bir biçimde beŋzer bir kökenleme içeriyor. Sözcük, ilk kez Orkun yazıtlarında néçe ve nénçe biçimlerinde görülüyor[3][4], Geŋel Türkçe kökü né (ne) biçimindedir. Anadolu Türkçesi ağızlarında sıklıkla kullanılırken yazı dilimizde nice sözcüğü, sadece ‘çokluk, miktar’ aŋlamıyla kullanılıyor. Azerbaycan Türkçesinde neçə (nasıl, ne kadar) çok sık geçer. Türkmence nēçe, Kazakça, Özbekçe neçe, vb. birçok Türk dilinde barınıyor. Türkçede nicelik (quantity, miktar), nicele- (quantify, miktar belirtme), nicel (quantitative) sözcükleri de kökteşi olarak bulunuyor.

Görüldüğü gibi Avrupa dillerindeki köken ile Türkçedeki köken örtüşüyor; aynı aŋlamdaki kökten beŋzer bir türetimle günümüze ulaşmış iki sözcük. Bu yüzden, fizikte nicem kuramı yerine niceler kuramı demek daha aŋlamlıdır, üstelik uydurma bir sözcük değil, hattâ bilinen eŋ eski aŋlaşılır kaynakta (Orkun yazıtlarında) bulunan bir sözcük kullanılmış olur. Aynı biçimde ışık nicesi (light quanta), nicelenme (quantization) gibi terimler de düşünülebilir.

Oktay DOĞANGÜN

Kaynakça.

[1] Oktay Sinanoğlu, Fiziksel Kimya Terimleri Sözlüğü, TDK yayınları, Ankara, 1978.

[2] 1918 Nobel ödüllü Alman fizikçi, Max Karl Ernst Ludwig Planck (1858 – 1947).

[3] Talât Tekin, Orhon Yazıtları, TDK yayınları, Ankara, 2005.

[4] Talât Tekin, Tonyukuk Yazıtı, Simurg yayınları, Ankara, 1994.