Ancak bir sorunumuz var; bu evrensel yivin (unicode 5.2.0) soñ sürümü, yalnızca soñ sürüm yayınlayan yazılımlarda çalışıyor. Örñeğin Firefox, GIMP gibi… Bu yüzden bir öngörüş olarak 5 yıl içinde tüm yéryüzüne yayılır diye düşünüyorum.

Bilgisayarlarda görüntüleyebilmek için şu[2] başlantıya tıklayıp, yazıtürünü kuruñ. Kullanıp yazmak içinse, bu[3] bağlantıya tıklayıp Emir Yâsin Sarı‘nıñ anıkladığı belgeyi okuyuñ. Belgede 3 ayrı işletim dizgesi (Linux-Windows-Macintosh) için yordamlar añlatılmaktadır.

Ayrıca bu özelliği kullanarak açılmış iki de yérliğimiz bulunmaktadır. Örñek olması açısından inceleyebilirsiñiz. Biri benim kişisel günlüğüm; http://gokbeyuluc.wordpress.com öbürü de E. Y. Sarı’nıñ günlüğü; http://fankibiber.wordpress.com

dipçe:
[1] http://turkcesivarken.com/yazismalik/index.php?topic=1069.msg8129#new
[2] http://turkcesivarken.com/belgeler/orkun2.ttf (sağ tıkla farklı kaydet ‘i seç)
[3] http://turkcesivarken.com/belgeler/orkunsayisal.rar
[4] http://turkcesivarken.com/yazismalik/index.php?topic=2859.0 Sorularıñız için…

Bu tür sözcükler dilimizde epeyce bulunmaktadır. En kolayından Türk sözcüğünün kendisi var. Ançıp köken araştırması yapıldığında işin özünü bilmek kişiyi sevindiriyor.

Göktürkçe’de Türk sözcüğü  (türük) gibi kullanılmakta idi. Bu yüzden bir sorun yokdu. Oğur içinde son seslemdeki /ü/ ünlüsü düşmüş ulayı Türk olmuştur. Türük sözcüğündeki /ük/ eki, kırık-sökük gibi sözcüklerde geçen eylemden ad yapan ekin kendisidir. Kırık kırılmış, sökük sökülmüş gibi türük de türemiş anlamına gelmektedir. Bu kökenlemenin ayrıntısı uzun süreceğinden, konu dağılmasın diye kısa kesiyorum.

Terk sözcüğünün de eski dilde terik () olduğunu düşünüyorum. İlk seslemde /e/ olduğu için sonrasındakı dudak benzerliğinden /i/ olmalıdır. Bu da az önce dediğim kırık-sökük sözcükleri ile eştir. Kırık kırılmış, sökük sökülmüş, terik terlemiş… Evet, terlemiş anlamına geliyor. Biraz düşündüğümüzde ter sözcüğü ile de aynı anlama geldiğini görmekteyiz. Ter; eğnimizi terk eden sıvıya denir. Demeli eğnimizdeki sıvı yerini terk ediyor ulayı terlemiş oluyor. Bana göre eskiden bu sözcük terik sıvı idi. Sıvı sözcüğü bir süre sonra kullanımdan düştü ulayı terik önadı (sıfatı) tek başına bu kavramı karşılamaya başladı.

Bu sizi şaşırtmasın. “Aydan arı, sudan duru” deyimimize göre. Burada geçen arı sözcüğünün bildiğimiz bal üreten böcek ile hiç bir ilgisi yoktur. Kaşgârlı Mahmut, Divanı Lügatit Türk betiğinde arı sözcüğünü temiz, saf olarak vermiştir. Bu yüzden bu sözcük bir önaddır. Arı böcek sözcüğündeki böcek sözü düşmüş yalnızca arı kalmıştır. Atalarımız bunlara arı demeli saf, temiz demişlerdir çünkü bunlar son derece arınıklardır. Her bir arı öz kovanına girmeden önce ayaklarını bile temizler. Dışarıda gezerken çiçeklere konarlar, mındar dediğimiz nenlere yaklaşmazlar.

Bu tür örneklerden bayağı vardır dilimizde. Mısır ülkesinin adı örneğin. Bitki adı olarak da kullanılır. İşin özü şudur; Mısır’dan gelen bu yeni bitkiye mısır buğdayı denmiştir. Bir süre sonra buğday sözcüğü kullanımdan düşmüş ulayı mısır kalmıştır.

Bu konuda çok önemli bir örnek daha var. Azerbaycan Türklerinin hindtoyuğu, hindxoruzu dediği diriye bir oğurlar biz de öyle diyorduk. Tavuk (toyuq) sözcüğü bizde düşmüş hind (hindi) tek başına kullanılır olmuş. Az önce dediğimiz mısır buğdayı örneğindeki gibi oldu. İlginç olan, bu diri bizden de İngilizlere gitmiş. Onlar da türkiye kuşu diye adlandırmışlar. Öngöreceğiniz gibi kuş sözcüğü düşmüş, yalnızca türkiye kalmış. O da bugün turkey olarak hem diriyi hem de ülkemizin adını simgelemektedir. Bu nedenle kimilerinin dediği gibi “İngilizler bizimle dalga geçiyor” sözünü taplamıyorum.

Artık diyebiliriz; sözcükler de terleyebilir. Çünkü terlemek sözcüğünün ıraklaşmak, uzaklaşmak, terk etmek anlamları olduğunu biliyoruz. Az önce verdiğim örnekleri usunuza getirin. Onlar iki sözcükten oluşuyorlardı. Biri terk etti yoldaşını, tıpkı eğnimizi terleyip, terk eden sıvı gibi…

________________
Gökbey ULUÇ

Bediz : Bahadır Çiğşi’niñ yazdığı özgün belge.

Özgün Yazı

Orkun damgalarıyla

Çevriyazı
1 – y^eme[1] : bisinç[2] : ^ay[3] s^ekiz[4] yig-
2 – ⁱrmige[5] bilig[6] köñül[7]
3 – s^añun[8] : b^aşlap[9] : k^elti[10] y^abaş[11]
4 – tutu^uk[12] bozaç[13] tutu^uk[14] öt-
5 – ebüz^üt[15] tutu^ük[16] : a[17] : ^altun[18] t^a-
6 – ^ay[19] s^añun[20] : y^art^ımlı^ık[21] ^erür[22] atı[23]
7 – öz[24] apa[25] tutu^uk[26] : ol[27] atı[28] kam-
8 – ^ug[29] atlıg[30] yüz[31] ^elüg[32] otuz[33] ^er[34]
9 – k^eltⁱmiz[36] bir[37] : kün[38] bir[39] kony[40]
10 – iki[41] köp[42] : b^egⁱni[43] : bitⁱgeçi[44]
11 – isiz[45] y^abız[46] kul[47] b^etidim[48]
12 – atım[49] b^agatur[50] çigşi[51] :
13 – ^alt[52]

Günümüz Türkçesi
Beşinci ay, on sekize bilgi:

Gönül Paşa (harekâta) başlayıp geldi. Yabaş etkisizleşti, Bozaç etkisizleşti, Örebüzet etkisizleşti. Ah!

Saygıdeğer yüce Paşa (ordudan) ayrıdır. Yeğen (ve) kendi babası etkisiz. O yeğen (ve) bütün atlı (ve) yüzseksen er geldik. Bir gün, bir koyun, iki tüm “begini”.

Yazıcı yazık! Yavuz kul
Yazdım, adım Bahadır Çiğşi.
Son

Sonuç
Bu belge; bir askerî rapor, tutanak niteliğindedir. Bahadır Çiğşi’niñ üstlerini bilgilendirmek için, Gönül Paşa’nıñ geldiğini, hangi komutanların etkisiz duruma sokulduğunu anlatmış görünüyor.

Yazı, damgalı yazmasını iyi bilen biri tarafından yazılmış. Nitekim yazı doğrultusu konusunda, ilk yatayları düz olmasına karşın, sonrakileri dengeleyememi. Ayrıca sözcük ayırma imine pek sık başvurmamış, hattâ bir kurala göre de kullandığı söylenemez. Bu kimi sözcüklerin ayırt edilememesi sorununa neden olmakla birlikte bu durum çoğu yazıtta görülmektedir. Yazar ayrıca, damgalara kendince biçimsellikler, görsellikler katmak için uğraşmıştır. Damgaların biçimsel kıvrımları bu yönde düşünmemi sağlıyor.

Damgalar
/a, e/ damgası diğer yazıtlarda olduğundan ayrı yazılmış. Belki de bu biçim öz biçim olup, diğeri Soğdca /a/ damgası olabilir. Burada /er/ damgasınıñ da Uygurlarıñ kullandığı biçimde olduğu göze çarpıyor. Ayrıca yazıda uzun ünlüleriñ gösterildiği görülüyor.

Açıklamalar – Sözlük
[1] y^eme : ve, hattâ (OY) yeme bağlacı, Türkiye Türkçesinde söz başlarında yitmiştir. Örñeğin Iğdır ağzında; daa ışıx da yanmır derken, İstanbul ağzında; ışık da yanmıyor denir. Buradaki daa, daha’nın ta kendisidir. Bu da eñ eski bağlaçlardan biri, takıdır. Yeme bağlacı da bu örñekteki gibidir. Bu yüzden eski yazılarda, söz başında olan yeme sözcüğü İstanbul ağzında kullanılmaz; gerek yoktur.
[2] bisinç : beşinci (DLT, IB, OY)
[3] ^ay : ay (DLT, IB, OY)
[4] s^ekiz : sekiz sayısı, 8 (IB, OY, DLT)
[5] yigⁱrmi’ge : yirmi sayısı 20 | sekiz yigirmi; 18 sayısına denk gelir (TD) | -ge eki yönelme durum ekidir. [d]
[6] bilig : bilgi (OY)
[7] köñül : gönül (OY)
[8] s^añun : paşa, general, yüksek askerî rütbe (IB), señün : general (OY)
[9] b^aşla’p : başlayıp [d: 150].
[10] k^el’ti : geldi.
[11] y^abaş : kişi adı olsa gerek. “yavaş” olması aŋlam bütünlüğü sağlamamaktadır.
[12] tutu^uk : askerî vali (OY), komutan. tutug : rehin (IB) ile karıştırılmaması gerek.
[13] bozaç : kişi adı olsa gerek.
[14] tutu^uk : bkz. [12]
[15] örebüz^üt : kişi adı olsa gerek.
[16] tutu^uk : bkz. [12]
[17] a : Vahlama belirten ünlem olarak çoğu YY’de geçer.
[18] ^altun : altın (OY, IB, DLT)
[19] t^ay : büyük, ulu, yüce (OY)
[20] s^añun : bkz. [8]
[21] y^art^ımlı^ık : DLT’de yartım: ayrılmış. Yola çıkımlık olmak, bölük, ordudan ayrılmış olan bir öbek aŋlamı taşıdığı açıktır.
[22] ^erür : -dir (OY) yardımcı eylem | er- eylemi bugünkü Türkçede ek-eylem olmuştur: imek. [d]
[23] atı : yeğen (OY)
[24] öz : öz, has (OY)
[25] apa : baba (OY)
[26] tutu^uk : bkz. [12]
[27] ol : o (OY, IB) 3. tekil kişi adılı.
[28] atı : bkz. [23]
[29] kam^ug : hepsi, bütün, toplam (IB, OY)
[30] atlıg : atlı, süvâri (IB, OY)
[31] yüz : yüz sayısı, 100 (IB, OY)
[32] ^elüg : elli sayısı, 50 (OY)
[33] otuz : otuz sayısı, 30 (OY)
[34] ^er : er, adam, asker (OY, IB)
[36] k^eltⁱmiz : geldik | Eski Türkçe kel- (gelmek) eylemi için di’li geçmiş zaman 1. çoğul çekimi. [d]
[37] bir : bir sayısı, 1 (DLT, IB, OY)
[38] kün : gün (IB, OY)
[39] bir : bkz. [37]
[40] kony : koyun (IB, OY)
[41] iki : iki, 2
[42] köp : çok, hep, bütün (OY)
[43] b^egⁱni : ?
[44] bitⁱgeçi : yazı aleti | biti- : yazmak (IB, OY)
[45] isiz : yazık, esirgeme (DLT, TY)
[46] y^abız : yavuz (IB, OY)
[47] kul : kul (IB, OY)
[48] b^etidim : yazdım (IB, OY)
[49] atım : (benim) adım (OY, DLT)
[50] b^agatur : unvan, “Bahadır”.
[51] Çigsi : kişi adı
[52] ^alt : alt (bitiş).

Kısaltmalar
bkz.: şu maddeye bakınız
DLT: Divânü Lugâti’t-Türk, [a].
IB: Irk Bitig, [b].
OY: Orkun Yazıtları, [c][ç].
TY: Talas Yazıtları, [e].

Kaynakça
[a] Kaşgârlı Mahmûd, Divânü Lugâti’t-Türk, Kabalcı yayınları, Mayız 2005.
[b] Talât Tekin, Irk Bitig Eski Uygurca Fal Kitabı, Öncü Yayınevi, 2004.
[c] Talât Tekin, Orhon Yazıtları, TDK yayınları, 2008.
[ç] Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, 2007.
[d] Fuat Bozkurt, Türklerin Dili, Kapı Yayınları, 2005.
[e] Rysbek Alimov ile Kubat Tabaldiev, “A Newly Found Old Turkic Runic Inscription On A Boulder From Talas”, Türklük Bilgisi Araştırmaları, cilt 30/I (2005), bet: 121-125.

Her düzeyden kişinin oynayabileceği kolaylıkta olup, sözcük ilen abeceniñ daha iyi kavranması, alıştırma yapılması için uygundur.

Bulmacayı indir >>>