İstanbul, Türkiye
bilgi@turkcesivarken.com

Bahadır Çiğsi Yazması

Türkistan’ın Turfan ilinde, 20. yüzyılın başlarında yapılan kazılarda, yüzlerce bet el yazması bulundu. İçeriği Çince, Moğolca, Soğdça, Uygurca gibi birçok Asya dilinde yazılmış geñeli dinsel içerikli yazmalardır. Uygurca yazmalar arasında, onumsal (tıbbî) bilgiler içeren bilgiler yer alması ayrı bir güzellik. Bu yazmalar arasında Türk âbecesi ile yazılmış birkaç yaprak da çıktı. Bu yazıda,  Tun – Huang’da bulunan ve bu yazmalardan biri olan Bahadır Çiğşi yazması ele alınmaktadır.

bahadircigsiyazmasi
Bediz : Bahadır Çiğşi’niñ yazdığı özgün belge.

Özgün Yazı
bahadir-cigsi
Orkun damgalarıyla
bagatur-cigsi

Çevriyazı
1 – yeme[1] : bisinç[2] : ay[3] sekiz[4] yig-
2 – irmige[5] bilig[6] köñül[7]
3 – sañun[8] : başlap[9] : kelti[10] yabaş[11]
4 – tutuuk[12] bozaç[13] tutuuk[14] öt-
5 – ebüzüt[15] tutuük[16] : a[17] : altun[18] ta
6 – ay[19] sañun[20] : yartımlıık[21] erür[22] atı[23]
7 – öz[24] apa[25] tutuuk[26] : ol[27] atı[28] kam-
8 – ug[29] atlıg[30] yüz[31] elüg[32] otuz[33] er[34]
9 – keltimiz[36] bir[37] : kün[38] bir[39] kony[40]
10 – iki[41] köp[42] : begini[43] : bitigeçi[44]
11 – isiz[45] yabız[46] kul[47] betidim[48]
12 – atım[49] bagatur[50] çigşi[51] :
13 – alt[52]

Günümüz Türkçesi
Beşinci ay, on sekize bilgi:

Gönül Paşa (harekâta) başlayıp geldi. Yabaş etkisizleşti, Bozaç etkisizleşti, Örebüzet etkisizleşti. Ah!

Saygıdeğer yüce Paşa (ordudan) ayrıdır. Yeğen (ve) kendi babası etkisiz. O yeğen (ve) bütün atlı (ve) yüzseksen er geldik. Bir gün, bir koyun, iki tüm “begini”.

Yazıcı yazık! Yavuz kul
Yazdım, adım Bahadır Çiğşi.
Son

Sonuç
Bu belge; bir askerî rapor, tutanak niteliğindedir. Bahadır Çiğşi’niñ üstlerini bilgilendirmek için, Gönül Paşa’nıñ geldiğini, hangi komutanların etkisiz duruma sokulduğunu anlatmış görünüyor.

Yazı, damgalı yazmasını iyi bilen biri tarafından yazılmış. Nitekim yazı doğrultusu konusunda, ilk yatayları düz olmasına karşın, sonrakileri dengeleyememi. Ayrıca sözcük ayırma imine pek sık başvurmamış, hattâ bir kurala göre de kullandığı söylenemez. Bu kimi sözcüklerin ayırt edilememesi sorununa neden olmakla birlikte bu durum çoğu yazıtta görülmektedir. Yazar ayrıca, damgalara kendince biçimsellikler, görsellikler katmak için uğraşmıştır. Damgaların biçimsel kıvrımları bu yönde düşünmemi sağlıyor.

Damgalar
/a, e/ damgası diğer yazıtlarda olduğundan ayrı yazılmış. Belki de bu biçim öz biçim olup, diğeri Soğdca /a/ damgası olabilir. Burada /er/ damgasınıñ da Uygurlarıñ kullandığı biçimde olduğu göze çarpıyor. Ayrıca yazıda uzun ünlüleriñ gösterildiği görülüyor.

Açıklamalar – Sözlük
[1] yeme : ve, hattâ (OY) yeme bağlacı, Türkiye Türkçesinde söz başlarında yitmiştir. Örñeğin Iğdır ağzında; daa ışıx da yanmır derken, İstanbul ağzında; ışık da yanmıyor denir. Buradaki daa, daha’nın ta kendisidir. Bu da eñ eski bağlaçlardan biri, takıdır. Yeme bağlacı da bu örñekteki gibidir. Bu yüzden eski yazılarda, söz başında olan yeme sözcüğü İstanbul ağzında kullanılmaz; gerek yoktur.
[2] bisinç : beşinci (DLT, IB, OY)
[3] ay : ay (DLT, IB, OY)
[4] sekiz : sekiz sayısı, 8 (IB, OY, DLT)
[5] yigirmi’ge : yirmi sayısı 20 | sekiz yigirmi; 18 sayısına denk gelir (TD) | -ge eki yönelme durum ekidir. [d]
[6] bilig : bilgi (OY)
[7] köñül : gönül (OY)
[8] sañun : paşa, general, yüksek askerî rütbe (IB), señün : general (OY)
[9] başla’p : başlayıp [d: 150].
[10] kel’ti : geldi.
[11] yabaş : kişi adı olsa gerek. “yavaş” olması aŋlam bütünlüğü sağlamamaktadır.
[12] tutuuk : askerî vali (OY), komutan. tutug : rehin (IB) ile karıştırılmaması gerek.
[13] bozaç : kişi adı olsa gerek.
[14] tutuuk : bkz. [12]
[15] örebüzüt : kişi adı olsa gerek.
[16] tutuuk : bkz. [12]
[17] a : Vahlama belirten ünlem olarak çoğu YY’de geçer.
[18] altun : altın (OY, IB, DLT)
[19] tay : büyük, ulu, yüce (OY)
[20] sañun : bkz. [8]
[21] yartımlıık : DLT’de yartım: ayrılmış. Yola çıkımlık olmak, bölük, ordudan ayrılmış olan bir öbek aŋlamı taşıdığı açıktır.
[22] erür : -dir (OY) yardımcı eylem | er- eylemi bugünkü Türkçede ek-eylem olmuştur: imek. [d]
[23] atı : yeğen (OY)
[24] öz : öz, has (OY)
[25] apa : baba (OY)
[26] tutuuk : bkz. [12]
[27] ol : o (OY, IB) 3. tekil kişi adılı.
[28] atı : bkz. [23]
[29] kamug : hepsi, bütün, toplam (IB, OY)
[30] atlıg : atlı, süvâri (IB, OY)
[31] yüz : yüz sayısı, 100 (IB, OY)
[32] elüg : elli sayısı, 50 (OY)
[33] otuz : otuz sayısı, 30 (OY)
[34] er : er, adam, asker (OY, IB)
[36] keltimiz : geldik | Eski Türkçe kel- (gelmek) eylemi için di’li geçmiş zaman 1. çoğul çekimi. [d]
[37] bir : bir sayısı, 1 (DLT, IB, OY)
[38] kün : gün (IB, OY)
[39] bir : bkz. [37]
[40] kony : koyun (IB, OY)
[41] iki : iki, 2
[42] köp : çok, hep, bütün (OY)
[43] begini : ?
[44] bitigeçi : yazı aleti | biti- : yazmak (IB, OY)
[45] isiz : yazık, esirgeme (DLT, TY)
[46] yabız : yavuz (IB, OY)
[47] kul : kul (IB, OY)
[48] betidim : yazdım (IB, OY)
[49] atım : (benim) adım (OY, DLT)
[50] bagatur : unvan, “Bahadır”.
[51] Çigsi : kişi adı
[52] alt : alt (bitiş).

Kısaltmalar
bkz.: şu maddeye bakınız
DLT: Divânü Lugâti’t-Türk, [a].
IB: Irk Bitig, [b].
OY: Orkun Yazıtları, [c][ç].
TY: Talas Yazıtları, [e].

Kaynakça
[a] Kaşgârlı Mahmûd, Divânü Lugâti’t-Türk, Kabalcı yayınları, Mayız 2005.
[b] Talât Tekin, Irk Bitig Eski Uygurca Fal Kitabı, Öncü Yayınevi, 2004.
[c] Talât Tekin, Orhon Yazıtları, TDK yayınları, 2008.
[ç] Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, 2007.
[d] Fuat Bozkurt, Türklerin Dili, Kapı Yayınları, 2005.
[e] Rysbek Alimov ile Kubat Tabaldiev, “A Newly Found Old Turkic Runic Inscription On A Boulder From Talas”, Türklük Bilgisi Araştırmaları, cilt 30/I (2005), bet: 121-125.